غضب
غ - ض - ب
جذر- الورود: ٢٤
- الآيات: ٢١
- الصيغ: ١٣
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Kızgınlık
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٦١٤باب الغين والضاد والباء معهما
غ ض ب، ض غ ب، غ ب ض، ب غ ض مستعملات غضب: رجل غَضُوبٌ وغَضِبٌ وغُضُبَّة وغُضُبٌّ أي كثير الغَضَب شديده. وناقةٌ غَضُوبٌ: عَبُوسٌ.
والغَضَبُ: بخصةٌ في الجفن الأعلى خلقةً.
والغَضْبةُ: الصخرة الصلبة المتراكمة في الجبل، المخالفة له، قال:
وغَضْبةٍ في هضبةٍ ما أمنعا.
والغَضْبةُ: جلدُ المسن من الوعول حين يسلخُ.
ضغب: والضَّغيبُ: تضور الأرنب عند الأخذ. والسنور يَضْغَبُ، وهو
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٧٢غضِب عليه غَضَباً، ومَغْضَبَة، وأغْضَبْتُهُ أنا فتغَضب. ورجل غَضْبانُ وامرأة غَضْبى، ولغة في بني أسد غَضْبانَة ومَلآنةٌ وأشباههما. وقومٌ غَضبى وغَضابى. الأصمعيّ: رجل غضبَّة بتشديد الباء، أي يغضب سريعاً. وغَضْبى أيضاً: اسم مائةٍ من الإبل. الأموي: غضبت لفلانٍ، إذا كان حيّاً؛ وغضبت به، إذا كان ميِّتاً. وغاضَبَه: راغمه. وقوله تعالى: "وذا النونِ إذ ذَهَبَ مُغاضِبا"، أي مُراغِماً لقومه. وامرأة غَضوب،
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٢٤٨غ ض ب
غضب ، غبض ، بغض ، ضغب
استعمل من وجوهه : غضب غبض بغض ضغب .
غضب : قال الليث : رجلٌ غَضُوبٌ : شديدُ الغضب .
أبو عبيد عن الفراء : رجلٌ غُضُبَّةٌ وغَضُبَّةٌ بفتح الغين وضمِّها إذا كان يغضب سريعاً ، ويقال : غُضُبٌّ بغير هاءٍ مثله .
وقال الليث : الغضُوبُ : الحَيَّةُ الخبيثة ، والغَضُوبُ : النَّاقةُ العَبُوسُ ، وامرأةٌ غضوبٌ بغير هاءٍ ، وبه سُمِّيَتِ المرأَة غَضوباً ، وأَنشد قول الهذلي :
هجرت
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٩١٣(باب الغين والضاد وما يثلثهما)
(غضف) الغين والضاد والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على استرخاءٍ وتهدُّم وتغَشٍّ. من ذلك الأغْصَف من السِّباع: ما استرخت أذُنه. ومن الباب: ليلٌ أغضَفُ، أي أسودُ يغشَى بظلامه. قال ذو الرُّمَّة:
قد أعسِفُ النَّازحَ المجهولَ مَعْسِفُه *** في ظلِّ أغضَفَ يدعو هامَهُ البومُ([1])
ويقولون: عيشٌ غاضِف، أي ناعم، كأنَّه قد غَشِيَ بخيره([2]) وغَضَارته. *والغُضْف([3]) : القَطا الجُون،
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬١٨٧- الغضب: ثوران دم القلب إرادة الانتقام، ولذلك قال عليه السلام: (اتقوا الغضب فإنه جمرة توقد في قلب ابن آدم، ألم تروا إلى انتفاخ أوداجه وحمرة عينيه) (الحديث عن أبي سعيد الخدري عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (ألا وإن الغضب جمرة في قلب ابن آدم، أما رأيتم إلى حمرة عينيه، وانتفاخ أوداجه، فمن أحس بشيء من ذلك فليلصق بالأرض).
أخرجه الترمذي من حديث طويل، وقال: حسن صحيح (انظر: كتاب الفتن في عارضة الأحوذي
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣٦٤غ ض ب
قالوا: غضبت لفلان إذا كان حياً وغضبت به إذا كان ميتاً.
وأنشدوا لدريد ابن الصمة: فإن تعقب الأيام والدهر تعلموا بني قاربٍ أنّا غضاب بمعبد وللشماخ: وقد أتاني بأن قد كنت تغضب لي ووقعة منك حق غير إبراق وتقول: فلان من المغضوب عليهم أي من اليهود.
ومن المجاز: قول أبي النجم: يغضب أحياناً على اللجام كغضب النار على الضرام وقوله: غضبت له قوائم عوج
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٧٥٧الغَضَبُ: نَقِـيضُ الرِّضَا. وقد غَضِبَ عليه غَضَباً ومَغْضَبَةً، وأَغْضَبْتُه أَنا فَتَغَضَّبَ. وغَضِبَ له: غَضِبَ على غيره من أَجله، وذلك إِذا كان حَيّاً، فإِن كان ميتاً قلت: غَضِبَ به؛ قال دُرَيْدُ بنُ الصِّمَّة يَرْثِـي أَخاه عَبْدَاللّه: فإِن تُعْقِب الأَيامُ والدَّهْرُ، فاعْلَمُوا، * بني قَارِبٍ، أَنـَّا غِضَابٌ بمَعْبَدِ(2) (2 قوله «فاعلموا» كذا أنشده في المحكم وأنشده في الصحاح والتهذيب
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٦٥* غ ض ب * * غَضِبَ * عليه من باب طرِب و * مَغْضَبَةً * أيضا كمتربة ورجل * غَضْبَانٌ * وامرأة * غَضْبَى * وفي لغة بني أسد * غَضْبَانَةٌ * وملآنة وأشباههما وقوم * غَضْبَى * و * غَضَابَى * كسَكْرى وسَكارى ورجل * غُضُبَّةٌ * بضم الغين والضاد وتشديد الباء يغضب سريعا و * غَضِبَ * لفلان إذا كان حيا وغِب به إذا كان ميتا و * غاضَبَهُ * راغمه وقوله تعالى ﴿* مُغَاضِباً *﴾ أي مُراغما لقومه وامرأة * غَضُوبٌ
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٥٬٥٧٣الغضب بفتح فسكون: الثور، والأسد، كالغضوب. و الغضب: الشديد الحمرة أو الأحمر من كل شيء. والغليظ. و الغضب: صخرة صلبة مستديرة كالغضبة بالهاء قال رؤبة:
قال الحوازي وأبى أن ينشعا
أشرية في قرية ما أشفعـا
وغضبة في هضبة ما أمنعا وقيل: هي المركبة في الجبل المخالفة له. الغضب بالتحريك: ضد الرضا وقد اختلفوا في حده، فقيل: هو ثوران دم القلب لقصد الانتقام، وقيل: الألم على كل شيء يمكن فيه غضب،
الغضب بفتح فسكون: الثور، والأسد، كالغضوب. و الغضب: الشديد الحمرة أو الأحمر من كل شيء. والغليظ. و الغضب: صخرة صلبة مستديرة كالغضبة بالهاء قال رؤبة: قال الحوازي وأبى أن ينشعا أشرية في قرية ما أشفعـا وغضبة في هضبة ما أمنعا وقيل: هي المركبة في الجبل المخالفة له. الغضب بالتحريك: ضد الرضا وقد اختلفوا في حده، فقيل: هو ثوران دم القلب لقصد الانتقام، وقيل: الألم على كل شيء يمكن فيه غضب، وعلى ما لا يمكن فيه أسف، قيل: هو يجمع الشر كله، لأنه ينشأ عن الكبر. قال شيخنا: ولذلك أوصى النبي صلى الله عليه وسلم الرجل الذي قال له أوصني بقوله: لا تغضب وقيل: الغضب معه طمع في الوصول إلى الانتقام، والغم معه يأس من ذلك. كالمغضبة وقد غضب، تسمع عليه وغضب له: غضب على غيره من أجله، وذلك إذا كان حيا. يقال: غضب به، إذا كان ميتا، وقال ابن عرفة: الغضب منه محمود ومذموم. فالمذموم: ما كان في غير الحق، والمحمود: ما كان في جانب الدين والحق، وأما غضب الله فهو إنكاره على من عصاه فيعاقبه.، وقال الله تعالى: غير المغضوب عليهم يعني اليهود. وهو غضب ككتف وغضوب كصبور وغضب كعتل وغضبة بزيادة الهاء وغضبة بفتح الغين مع ضم الضاد وغضبة بفتحهما مع تشديد الموحدة، هكذا في النسخ المصححة، ونقله الصاغاني هكذا عن أبي زيد، وضبطه شيخنا كهمزة، وهو خطأ وغضبان، وهذا الأخير هو المتفق عليه بين أرباب اللغة والتصريف. يقال: رجل غضب وغضب إلى آخر ما ذكر، أي يغضب سريعا، وقيل: شديد الغضب. وقد نقل الجوهري بعض هذه الألفاظ عن الأصمعي. وهي أي الأنثى غضبى كسكرى ويوجد في بعض النسخ بالمد، وهو شاذ، والصواب بالقصر، كما في نسختنا. وغضوب مبالغة. ويستوي فيه المذكر والمؤنث، وسيأتي أنه اسم غضبانة وملآنة وأشباههما، وهي لغة قليلة، صرح به ابن مالك وابن هشام وأبو حيان، ج غضاب، بالكسر. قال دريد بن الصمة يرثي أخاه عبد الله:
فإن تعقب الأيام والدهر تعلموا بني قارب أنا غضاب بمعبـد قال ابن منظور: قوله بمعبد يعني عبد الله، فاضطر. وغضابى بالفتح، كندامى ويضم أوله، وهو الأكثر، مثل سكرى وسكارى. وأنشد الجوهري: فإن كنت لم أذكرك والقوم بعضهم غضابى على بعض فمالي وذائم وقد أغضبه غيره فتغضب، وغاضبته: راغمته، وبه فسر قوله تعالى وذا النون إذ ذهب مغاضبا أي مراغما لقومه. غاضبت فلانا: أغضبته وأغضبني وهو على حقيقة المفاعلة. والغضوب: الحية الخبيثة، والعبوس من النوق وكذل غضبى قال عنترة: ينباع من ذفرى غضوب جسرة زيافة مثل الفنيق الـمـقـرم الغضوب: جماعة النساء و غضوب. والغضوب: اسم امرأة. قال ساعدة بن جؤية: هجرت غضوب وحب من يتجنب وعدت عواد دون وليك تشعـب وقال: شاب الغراب ولا فؤادك تارك ذكر الغضوب ولا عتابك يعتب فمن قال: غضوب، فعلى قول من قال حارث وعباس، ومن قال الغضوب فعلى من قال الحارث والعباس. والغضبة جلد المسن من الوعول. الغضبة: جنة شبه الدرقة، محركة، وهي الترس تتخذ من جلد البعير يطوى بعضها على بعض للقتال. الغضبة: بخصة، بالموحدة والخاء المعجمة والصاد المهملة: نتو فوق العينين أو تحتهما كهيئة القمحة تكون بالجفن الأعلى من العين خلقة كذا في المحكم. الغضبة: جلدة الحوت، نقله الصاغاني. وجلدة الرأس نقله الصاغاني أيضا وجلدة ما بين قرني الثور، نقله الصاغاني أيضا. والغضاب، بالكسر وبالضم: القذى في العين وفي أخرى في العينين، بالتثنية الغضاب: داء آخر يخرج بالجلد وليس بالجدري. يقال منه: غضب بصر فلان، إذا انتفخ من الغضاب ما حوله أو هو الجدري. ويقال للمجدور: المغضوب، وفعله كسمع وعني والثاني أكثر، والأخير نقله الصاغاني. يقال: غضبت عينه، وغضبت، بالفتح والكسر. الغضاب ككتاب: ع بالحجاز قال ربيعة بن الجحدر الهذلي: ألا عاد هذا القلب ما هو عـائده وارث بأطراف الغضاب عوائده والأغضب: ما بين الذكر إلى الفخذ نقله الصاغاني. وغضبان: جبل بالشام في أطرافه. وغضبى، كسكرى: اسم فرس خيبري بياء النسبة ابن الحصين الكلبي. وقول الجوهري كما قاله الصاغاني وهو قول ابن سيده أيضا غضبى أي كسكرى: اسم مائة من الإبل وحكاه أيضا الزجاجي في نوادره، وهي معرفة أي بالعلمية ولا تدخلها أل. قال شيخنا: أي لأنها من أدوات التعريف، وقد حصل لها في العلمية، وهم يمنعون من اجتماع معرفين على معرف واحد وإن كان المحقق الرضي في شرح الكافية جوز ذلك، وقال: ما المانع من اجتماع المعرفين على معرف واحد إذا كان أحدهما يفيد غير ما يفيده الآخر؛ ولذلك جوز إضافة العلم كقوله: علا زيدنا يوم النقا رأس زيدكم وهو ظاهر قوي، لكن الأكثر على منعه لا يدخلها التنوين قال شيخنا: أي لكونها علما، فتكون ممنوعة من الصرف للعلمية والتأنيث، وهذا غير محتاج إليه. لأن ألف التأنيث تمنع من الصرف مطقا سواء كان مدخولها معرفة أو نكرة، كما في الخلاصة وشروحها وغيرها من دواوين النحو. وفي الصحاح: أنشد ابن الأعرابي:
ومستخلف من بعد غضبى صريمة فأحر به لطول فـقـر وأحـريا وقال: أراد النون الخفيفة فوقف، وهو تصحيف من الجوهري، وقد قدمنا أنه قول ابن سيده والزجاجي. وقال ابن مكرم: ووجدت في بعض النسخ حاشية أن هذه الكلمة تصحيف من الجوهري ومن جماعة والصواب غضيا، بالمثناة من تحت مقصورة كأنها شبهت في كثرتها بمنبت الغضى، ونسب هذا التشبيه ليعقوب. قلت: وهو قول أبي عمرو، وإليه مال ابن بري في الحواشي، والصاغاني في التكملة، ونقل شيخنا عن شرح التسهيل للشيخ أبي حيان أنه نقل عن ابن ولاد أنها بالنون، وهذا أغربها، فإنه لا يعرف في الدواوين. والغضابي، كغرابي: الرجل الكدر في معاشرته ومخالفته كأنه نسب إلى الغضاب، وهو القذى. ومن المجاز: غضبت الفرس على اللجام، كنوا بغضبها عن عضها على اللجم. قال أبو النجم: تغضب أحيانا على اللجام كغضب النار على الضرام فسره فقال: تعض على اللجام من مرحها، فكأنها تغضب، وجعل للنار غضبا على الاستعارة أيضا، وإنما عنى شدة التهابها كقوله، تعالى: سمعوا لها تغيظا وزفيرا أي صوتا كصوت المتغيظ، واستعاره الراعي للقدر، فقال: إذا أحمشوها بالوقود تغـضـبـت على اللحم حتى تترك العظم باديا وإنما يريد أنها يشتد غليانها وتغطمط فينضج ما فيها حتى ينفصل اللحم من العظم. وقال الفراء: أصبح جلده غضبة واحدة من الجدري، أي قطعة. وأغضبت العين إذا قذفت ما فيها. ورجل غضاب، كغراب: غليظ الجلد، نقله الصاغاني. والمغضوب: الذي ركبه الجدري. وبنوا غضوبة: بطن من العرب. وغضب بن كعب في سليم بن منصور. وفي الأنصار غضب بن جشم بن الخزرج.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٬٤٥٣غَضِبَ عَلَيْهِ
1 غَضِبَ عَلَيْهِ ذ , (S, Msb, K,) [aor. غَضَبَ ,] inf. n. غَضَبْ (S, Msb, K *) and مَغْضَبَةٌ, (S, K, *) He was angry with him; (MA, K, * PS, &c.;) and ↓ تغضّب عليه signifies the same. (Msb.) [See الغَضَبُ below.] And غَضِبَ مِنْ لَاشَىْءٍ i. e. [He was angry] for nothing; meaning, for no cause. (Msb. [لاشىء, in a case of this kind, is regarded as one word, and is therefore as
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٧١٨غَضِبَ
غَضِبَ A ( n. ac. غَضَب 4 , مَغْضَبَة 17t )
a. [ 'Ala ], Was angry with, was irritated, incensed, exasperated, embittered against.
b. [ La ], Defended, protected, championed.
c. [ Bi ], Defended ( one dead ).
d. [ Fī ], Was angry for the sake of, jealous of the honour of.
e. [ Min ], Was angry, offended about.
غَاْضَبَ
غَاْضَبَ III ,
a. Angered, provoked, irritated, enraged,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٢٬٢٧٨غضب
غَضِبَ - يَغْضَبُ - غَضَب - مًغْضُوْب عليه - غَضْبان - غَاضَبَ - يُغَاضِبُ - مُغَاضِب - مُغَاضِباً
غَضِبَ - يَغْضَبُ + الكائن: يشعر بالغضب: يشعر بعدم الرضا الشديد مع ميل لإحداث الأذى والضر الشديدين بمن كان سبباً بذلك
غَضِبَ - يَغْضَبُ + كائن + على كائن: يشعر بالغضب بتأثير كائن ما، فيتوجه ضده بالميل الشديد لإحداث الأذى والضر فيه
غَضَب: اسم
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤٦ (الإجمالي: ١٨٦)
- بوأ
الآيات المشتركة: ٤ · Bve bye’den dönüşmüştür
- قتل
الآيات المشتركة: ٥ · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- ذلل
الآيات المشتركة: ٣ · Zeyl etek denektir
- أسف
الآيات المشتركة: ٢ · Esafe yumuşak, süngerimsi toprak, üzülmek demektir
- لوح
الآيات المشتركة: ٢ · Üzerine çizgi çizilen ve yazı yazılan kürek kemiği, tabler…
- لعن
الآيات المشتركة: ٣ · Dışlama
- أله
الآيات المشتركة: ١٤ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- موسى
الآيات المشتركة: ٤ · Musa
- بأس
الآيات المشتركة: ٣ · Bes besese dağınık taşlar demektir
- جهم
الآيات المشتركة: ٣ · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
- عدو
الآيات المشتركة: ٣ · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
- صير
الآيات المشتركة: ٢ · Dönüşüm yeri
الآيات التي ورد فيها(٢١)
… لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ …
Kızgınlık ile
… مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ
Kızgınlık ile
… إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا …
Kızgınlık ile
وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ
Kızgınlık ile
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غضب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سخط, غيظ, مقت, حنق |
| Zıt Kök | رضي |
| Çekirdek Özet 1 | Sertleşme, katılaşma, dağdaki sert ve sarp kaya kütlesi gibi gerilip şiddetle tepki verme |
| Çekirdek Özet 2 | Haktan sapmaya, ahdi bozmaya ve zulme karşı ilahi adaletin cezalandırıcı iradesi ve kulun haklı öfkesi |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi nizamın ihlaline karşı dengeyi yeniden kuran aktif yargı, ceza ve dışlama hükmü |
| Kritik Hata Riski | Kökü beşeri bir fevrilik, kontrolsüz bir duygu patlaması veya intikam hezeyanı gibi anlayıp Allah’a izafe edildiğinde zatî bir psikolojik değişim zannetmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غض | Kısma, basma, yoğunlaştırma, içe doğru sıkıştırma ve gerilimli bir baskı kurma; غضض kökünde sesin ve bakışın kısılması, enerjinin içe hapsedilmesi anlamında görülür | ب | İçe kapanan ve sıkışan gerilimin dışa dönük sert bir cisme, somut bir dirence ve patlamaya hazır sert bir nesneye (غضبة) dönüşerek hedefe yönelmesini sağlar |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | Göz ve kaynak imgesinin yoğunlaşması, örtücü karanlık ve bulanıklık (Proto-Sinaik ع kökeninden türetme); görme alanının bulanıklaşması ve içsel bir kabarma | |
| ض | Bitki ve yan taraf imgesinin baskılanması (Proto-Sinaik ص kökeninden türetme); basma, ezme, sıkıştırma ve kenara doğru zorlama hareketi | |
| ب | Ev, çadır ve iç mekân; bir alanın içine girme, orada sabitlenme veya bir kabın iç basıncının artması | |
| غضب | İç mekânda (ب) biriken ve sıkışan basıncın (ض), bilinci ve duruluğu perdeleyecek (غ) derecede sert bir direnç ve patlayıcı bir dışavurum oluşturması |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağda kendi başına duran, rengi ve yapısı dağın geri kalanından farklı olan son derece sert, kaba ve aşınmaz kaya kütlesi (الغَضْبة); ayrıca dağ keçisinin sertleşmiş, soyulmuş derisi veya üst göz kapağında doğuştan bulunan kalın, sert et tabakası |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Dureyd b. es-Sımme, kardeşi Abdullah için yaktığı mersiyede kabilenin öfkesini ve intikam kararlılığını ifade ederken kökü şu şekilde kullanmıştır: فإِن تُعْقِب الأَيامُ والدَّهْرُ، فاعْلَمُوا / بني قَارِبٍ، أَنـَّا غِضَابٌ بمَعْبَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Çöl bedevileri arasında boyun eğmeyen, yüzü asık ve sert mizaçlı dişi deveye ناقة غضوب denilirdi; ayrıca zehri ve saldırganlığı son derece şiddetli, başını dikleştiren büyük yılana da الغضوب adı verilmiştir |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Dureyd b. es-Sımme.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça غضب kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirginleşen ve fiziksel sertlik, katılaşma ile duygusal/iradî şiddetlenme arasındaki ilişkiyi kuran bir semantik matrise sahiptir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Süryanice) doğrudan غ-ض-ب harf denkliğiyle birincil bir fiil kökü yaygın olmayıp, öfke ve şiddet anlamları çoğunlukla burun deliklerinin kabarması, nefesin hızlanması (İbranice ’np / ’ap) veya sıcaklığın artması, yanma (İbranice ḥrh) kökleriyle ifade edilir. Arapçada ise غضب kökünün fiziksel kökeni kayanın sertliği (غضبة), derinin katılığı ve kalınlaşması üzerinden somutlaşmıştır. Dolayısıyla kök, Proto-Sami dönemden ziyade Arapçanın kendi iç gelişiminde veya Güney Sami sahasında, nesnelerin esnekliğini yitirip kaskatı kesilmesi durumunun insandaki ve dildeki tepkisel sertleşmeye mecaz yoluyla aktarılmasıyla müstakil bir kök hüviyeti kazanmıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | غضبة (sert dağ kayası) | Dağdaki çatlamaz ve esnemez sert kayadan hareketle, şahsın uzlaşmaz ve yumuşamaz bir sertlik kazanması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapça-Güney Sami özgünleşmesi | Kuzeybatı dillerindeki solunum/ateş temelli öfke köklerinden ayrılarak somut katılık ve sertleşme üzerinden türemiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda bu harf dizilimiyle doğrudan doğrulanmış soydaş bulunmamaktadır | Veri bulunamadı |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غضب | Anlamlı | Sertleşme, katılaşma, şiddetli öfke | Hedef kök; dağ kayasının sertliğinden türeyen tepkisel kararlılık | Kur'an'da geçer |
| غبض | Anlamlı | Ağlamak isteyip ağlayamama, tutulma | İnsanın ağlamak istemesine rağmen gözyaşının akmaması, içe tıkanıp kalması durumu (التَّغبيض) | Kur'an'da geçmez |
| ضغب | Anlamlı | Çığlık atma, ses çıkarma | Tavşanın yakalandığında çıkardığı tiz inilti veya kedinin sesini uzatarak bağırması | Kur'an'da geçmez |
| ضبغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| بغض | Anlamlı | Sevmemek, nefret etmek, itici bulmak | Kalbin bir nesneden veya kimseden şiddetle uzaklaşması, nefret beslemesi (البغضاء) | Kur'an'da geçer |
| بضغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غضب | Merkez | Adaletin ihlaline karşı sertleşme ve tepki | Esnemez bir sertlik, cezalandırma iradesi ve somut yaptırıma yöneliş | Hem kulun haklı hiddetini hem ilahi adaletin cezalandırıcı hükmünü ifade eder |
| سخط | Komşu | Bir durumdan veya hükümden hoşnutsuzluk | Rızanın zıddı olarak içsel hoşnutsuzluk ve kabul etmeme durumuna odaklanır; her zaman dışsal yaptırıma dönüşmeyebilir | İlahi hükmün veya takdirin kul tarafından beğenilmemesi ya da ilahi hoşnutsuzluk |
| غيظ | Komşu | İçi yakan, dindirilemeyen öfke | İnsanın içinde kaynayan, damarları kabartan ve kişiyi çatlatacak raddeye getiren yakıcı duygu yoğunluğu | Cezalandırma gücünden ziyade bedensel ve psikolojik harareti öne çıkarır |
| مقت | Komşu | İğrenme derecesinde şiddetli nefret ve dışlama | Bir fiilin veya failin çirkinliği sebebiyle ona karşı duyulan en ağır nefret ve onu alçaltma iradesi | Ahlaki ve ontolojik düşüklüğe karşı duyulan tiksinti temelli gazap |
| حنق | Komşu | Kin ve intikam ateşiyle bilenme | Bir hedefe karşı biriktirilen derin kin, boğucu hınç ve diş bileme | İçte saklanan ve fırsat kollayan öfke |
| رضي | Zıt | Hoşnutluk, kabul, onay ve esneklik | Varlığın veya hükmün sükûnetle karşılanması, kalbin yatışması ve lütufla yönelmesi | Sertleşmenin ve cezalandırma iradesinin bütünüyle ortadan kalkması |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غضب | Sertleşme, öfke, ilahi adli ceza | Hem psikolojik kabarmayı hem nesnel yargı ve cezalandırıcı iradeyi kapsar | Kesin |
| Latince | Ira, Indignatio | Öfke, infial, hiddet | Ira kontrolsüz tutkuyu öne çıkarırken, indignatio hak edilmemiş duruma karşı ahlaki öfkeyi karşılar; kökün ontolojik adalet boyutunu kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Wrath, Anger, Indignation | Gazap, öfke, adil infial | Anger duygusal boyutu, wrath ise kökün Kur'ani ve teolojik bağlamındaki ilahi adalet ve cezalandırma gücünü karşılar | Güçlü |
| Almanca | Zorn, Entrüstung | Gazap, hiddet, infial | Zorn ilahi ve adli gazabı derinden ifade ederken, Wut kelimesindeki kör şiddetten ayrılır | Güçlü |
| Fransızca | Courroux, Colère | Gazap, öfke | Courroux bilhassa hükümdar veya Tanrı katından gelen adil ve korkutucu öfkeyi karşılamada köke çok yakındır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ / غَضِبَ اللَّهُ | İlahi ceza, hak edilmiş azap ve lanet | Hakikati bile bile inkar eden, ahdi bozan veya mümini kasten öldürenlere yönelik adli hüküm (Bakara 2:90, Nisâ 4:93, Nahl 16:106) |
| الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ | İlahi lanete uğramış, hidayet yolundan sapan zümre | Doğru bilgiyi elde ettiği halde onun gereğini yapmayıp bile bile sapanlar (Fâtiha 1:7) |
| غَضْبَانَ أَسِفًا | Hak için duyulan beşeri öfke ve keder | Hz. Musa’nın kavminin buzağıya tapması karşısında din gayretiyle içine düştüğü derin teessür ve hiddet (A'râf 7:150, Tâhâ 20:86) |
| مُغَاضِبًا | Haksızlığa karşı sabırsızlıkla dolup ayrılma | Hz. Yunus’un kavminin inatçı tavrı karşısında öfkeyle görev yerini terk etmesi hali (Enbiyâ 21:87) |
| وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ | Kontrol altına alınan, bağışlamaya dönüştürülen nefis hiddeti | Müminlerin ahlaki vasfı olarak haksızlığa uğradıklarında öfkelerine teslim olmayıp affetmeyi seçmeleri (Şûrâ 42:37) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı ilâhiyye bahsi | Allah’a gazap izafe edilmesinin mahiyeti; gazabın mahlukattaki gibi kanın kaynaması ve nefsin kabarması (infial) olmayıp, isyan edenleri cezalandırma iradesi (irâdetü'l-ikâb) veya doğrudan cezanın kendisi olarak tevili | Fiilî veya iradî sıfat olarak adaletin icrası ve ceza hükmü |
| Fıkıh | Ehliyet, kasıt ve ceza hukuku | Öfke halinde yapılan tasarrufların (talak, ikrar, yemin) geçerliliği; öfkenin aklı örtüp örtmediği ve haksız tahrik unsurları | İradeyi sakatlayan veya fiili kasta dönüştüren psikolojik sınır |
| Tefsir | Fâtiha suresi ve ilahi lanet ayetleri | الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ ifadesinin Yahudiler özelinde ama hakikati bilerek ters düşen tüm inkarcılar genelinde semantik tahlili | Bilgiye rağmen amelden sapmanın doğurduğu mutlak ilahi dışlanma |
| Hadis | Ahlak, tezkiye ve nefis terbiyesi | Peygamberimizin "Öfkelenme!" (lâ tağdab) tavsiyesi ve gazabın şeytandan bir ateş közü olarak tanımlanıp suyla veya yere yapışarak teskin edilmesi | İnsani dengenin korunması, kontrolsüz reaksiyonun frenlenmesi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık nizamı ve ahiret | İlahi adaletin mutlak icrası | Şerrin karşılıksız kalmayacağını tescilleme | İlahi nizamın dokunulmazlığını çiğneyenlerin sistemden dışlanması ve azapla yüzleşmesi | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve ahlak | Hakikate karşı taannüt ve kibri mahkum etme | Doğru bilgiye rağmen gösterilen sapmayı ifşa etme | Bilgiyi menfaat veya taassup sebebiyle tahrif eden zihnin uğradığı mefluçluk | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve kamusal düzen | Kamusal otoritenin meşru ceza ve yaptırım gücü | Hukuk tanımaz zorbalığı ve ihaneti bertaraf etme | Toplumsal barışı ve adaleti yok eden suçlulara karşı devletin uyguladığı caydırıcı yaptırım | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve piyasa ahlakı | Gayrimeşru kazanca ve tekelci sömürüye karşı ilahi ambargo | Haksız sermaye birikimini ve haram düzeni ifsat etme | Ölçüde tartıda hile yapan, riba ile halkı ezenlerin ilahi bereketsizlik ve yıkımla karşılaşması | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sistem içi kritik eşik aşımı ve faz gerilimi (termodinamik basınç) | Bir kapalı sistemde artan iç basıncın ve ısının, eşik değer aşıldığında sistemin esnekliğini kırarak sert bir kırılma ve patlayıcı enerji tahliyesine yol açması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Adli yaptırım ve cezai ret mekanizması | Toplumsal sözleşmenin veya meşru hukukun ağır ihlali karşısında, yargı erkinin suçluya karşı tavizsiz bir sertlikle devreye soktuğu adil müeyyide | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca bireysel, kontrolsüz bir sinirlilik hali, psikolojik bir duygu patlaması veya tahammülsüzlük olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök sadece sübjektif bir his değil; bilerek hakikati boğanlara, zulümde ısrar edenlere karşı ilahi adaletin kesinleşmiş yargısı, nesnel cezalandırma iradesi ve meşru hukuk nizamının tavizsiz yaptırımıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah’ın gazabını beşeri bir kin veya dengesiz bir fevrilik gibi tahayyül ederek tenzih inancını zedelemek; diğer taraftan müminin batıla ve zulme karşı duyması gereken meşru ve adil infiali pasifize etmek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve adalet metafiziğinde merhamet ile adalet arasındaki sınırı çizer; kötülüğün cezasız kalmayacağını, bilerek hakkı tahrif etmenin mutlak bir ilahi karşılık bulacağını gösterir. |
| Hangi ayet groups'unda belirleyicidir? | Fâtiha suresi (hidayet ve sapma tasnifi), İsrailoğulları'nın ahdi bozmalarını anlatan ayetler, münafıklar ve müşriklerin akıbetine dair uyarılar ve kasten adam öldürme gibi ağır cürümlerin cezalandırıldığı ayet gruplarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah’ın gazabını intikamcı bir pagan tanrısının keyfi öfkesi gibi gören anlayışı reddeder; aynı şekilde dinin sadece pasif bir hoşgörüden ibaret olduğunu savunan ve zulme karşı adaletin sert yaptırımını dışlayan modern yanılgıyı tashih eder. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamDağdaki aşınmaz, esnemez, başkalarından farklı ve son derece sert kaya kütlesi (الغَضْبة); derinin kalınlaşıp katılaşması.
- Soyut anlamAdaletin, hakkın ve sınırların ihlal edilmesi karşısında varlığın yumuşaklığını ve hoşgörüsünü kaybederek tavizsiz bir sertliğe, yargılayıcı ve cezalandırıcı bir iradeye bürünmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki sınır ihlallerine karşı dengenin adaletle yeniden tesisi için yürürlüğe giren meşru müeyyide ve ilahi dışlama süreci.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde gerçekleşen gazap ve adli sertleşmeyi; hak ve ahdin ihlal miktarını; ilahi mühlet ve sabır eşiğini; ihlal eşiği aşıldığında devreye giren basamak fonksiyonunu; ihlalin büyüklüğüne bağlı olarak artan adli tepki şiddetini; cezalandırıcı yargı ve adalet icrasını; ise rıza ve hoşnutluk potansiyelini temsil eder. Rıza ortadan kalkıp () ihlal eşiği aşıldığında sistem tavizsiz bir adli yaptırım ve dışlama () üretir.