فزع
ف - ز - ع
جذر- الورود: ٦
- الآيات: ٦
- الصيغ: ٥
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Hemen ürktü
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٠٧١باب العين و الزاي والفاء معهما
يستعمل ع ز ف- ف ز ع فقط
عزف:
العَزْفُ: من اللَّعِبِ بالدُّفّ والطنابير ونحوه.
والمْعَازِفُ: الملاعبُ التي يُضْرَبُ بها. الواحد: عَزْفٌ والجميع: معازفُ، رواية عن العرب. فإذا أفرد للعزف فهو ضرب من الطنابير يتخذه أهل اليمن.
والعَزْفُ: صَرْفُ النفس عن الشيء فَتَدَعُهْ.
والعَزُوفُ: الذي لا يكاد يثُبتُ على خُلَّةِ خليلٍ واحدٍ. قال:
عَزَفْتَ بأعشاشٍ وما كِدْتَ تَعْزِفُ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٨٢الفَزَعُ: الذعرُ، وهو في الأصل مصدر وربَّما جمع على أفْزاعٍ. تقول منه: فَزِعْتُ إليك وفَزِعْتُ منك، ولا تقل فَزِعْتُكَ. والمَفْزَعُ: الملجأ. وفلانٌ مَفْزعٌ للناس، وهم مَفْزَعٌ لهم، وهي مَفْزَعٌ لهم. والمَفْزَعَةُ بالهاء: الإغاثةُ. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "إنَّكم لتَكْثُرونَ عند الفزع وتَقِلُّون عند الطمع". والإفزاعُ: الإخافةُ، والإغاثة أيضاً. يقال: فَزِعْتُ إليه فأفْزَعَني، أي لجأت إليه
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٬٢٩٢باب العين والزاي مع الفاء
عزف ، عفز ، زعف ، فزع : مستعملة .
عزف : يقال عَزَفَتْ نَفْسُه عن الشيء إذا انصرفت عنه عُزُوفاً . ورجلٌ عَزُوف عن اللهو إذا لم يشتههِ ، وعَزُوفٌ عن النساء إذا لم يَصْبُ إليهنّ . وقال الفرزدق :
عَزَفْتَ بأعشاشٍ وما كِدت تَعْزِفُ
والعَزِيفُ : صوت الرِمَال إذا هبّت بها الرياح . والعرب تجعل العَزِيف أصوات الجِنّ . وفي ذلك يقول قائلهم :
وإنّي لأجتاب الفلاة وبينها
عوازفُ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٦٠٣(باب الفاء والزاء وما يثلثهما)
(فزع) الفاء والزاء والعين أصلانِ صحيحان، أحدهما الذُّعر، والآخَر الإغاثة.
فأمَّا الأوَّل فالفَزَع، يقال فَزِع يَفْزَع فَزَعاً، إذا ذُعِر. وأفزَعْتُه أنا. وهذا مَفْزَعُ القوم، إذا فَزِعوا إليه فيما يَدهَمُهم. فأمَّا فَزَّعت [عنه] فمعناه كَشَّفت عنه الفَزَع. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى إذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ﴾ [سبأ 23]. والمَفْزَعة: المكان يلتجئ إليه الفَزِع. قال:
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٢٤- الفزع: انقباض ونفار يعتري الإنسان من الشيء المخيف، وهو من جنس الجزع، ولا يقال: فزعت من الله، كما يقال: خفت منه. وقوله تعالى: ﴿لا يحزنهم الفزع الأكبر﴾ [الأنبياء/103]، فهو الفزع من دخول النار. ﴿ففزع من في السموات ومن في الأرض﴾ [النمل/87]، ﴿وهم من فزع يومئذ آمنون﴾ [النمل/89]، وقوله تعالى: ﴿حتى إذا فزع عن قلوبهم﴾ [سبأ/23]، أي: أزيل عنها الفزع، ويقال: فزع إليه: إذا استغاث به عند الفزع، وفزع له:
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٥٧ف ز ع
فزعت إليه فأفزعني أي أزال فزعي وهو مفزع لقومه.
وفُزّع عن قلبه: كشفع الفزع عنه.
وفلان فزّاعة: يفزع منه الناس كثيراً ومنه: فزّاعات الزروع.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٧٧٢الفَزَعُ: الفَرَقُ والذُّعْرُ من الشيء، وهو في الأَصل مصدرٌ. فَزِعَ منه وفَزَعَ فَزَعاً وفَزْعاً وفِزْعاً وأَفْزَعه وفَزَّعَه: أَخافَه ورَوَّعَه، فهو فَزِعٌ؛ قال سلامة:
كُنَّا إِذا ما أَتانا صارِخٌ فَزِعٌ،
كانَ الصُّراخُ له قَرْعَ الظّنابِيبِ
والمَفْزَعةُ، بالهاء: ما يُفْزَعُ منه. وفُزِّعَ عنه أَي كُشِفَ عنه الخوف. وقوله تعالى: حتى إِذا فُزِّعَ عن قلوبهم، عدّاه بعن لأَنه في معنى كُشِفَ الفَزَعُ،
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٥٨٣* ف ز ع * * الفزَعُ * الذعر وهو في الأصل مصدر وربما جمع على * أفْزاعٍ * تقول * فَزِعَ * اليه وفزع منه كلاهما من باب طرب ولا تقل * فزِعَهُ * و * المَفْزَعُ * بوزن المجمع الملجأ وفلان مفزع للناس يستوي فيه الواحد والجمع والمؤنث أي إذا دعمهم أمر فزعوا اليه و * الفَزَعُ * أيضا الاغاثة قال النبي ]ص[ للآنصار ﴿إنكم لتكثرون عند الفزع وتقلون عند الطمع﴾ و * الإفْزاعُ * الاخافة والاغاثة أيضا يقال فزع اليه
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬١٠٥الفزع، بالتسكين: اسم، قال ابن حبيب: هو ابن عبد الله بن ربيعة بن جندل بن ثور بن عامر بن أحيمر بن بهدلة بن عوف. قال: الفزع: رجل آخر في بني كلب. ورجل آخر في خزاعة، خفيفان. قال غيره: ابن الفزع ، بالفتح، كما في العباب والتبصير، ويكسر، ولم أر من ضبطه هكذا: الذي صلبه المنصور العباسي، وكان خرج مع إبراهيم الغمر بن عبد الله المحض بن حسن بن الحسن بن علي، رضي الله تعالى عنه، وإبراهيم هذا هو المعروف بقتيل
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١١٬٤٩٩فَزِعَ
1 فَزِعَ ذ , (S, O, Msb, K,) and فَزَعَ, (K,) aor. فَزَعَ , of the former verb, (Msb, K,) and of the latter also, (K,) inf. n. فَزَعٌ, (S, O, Msb, K,) which is of the former verb, (S, * O, Msb, TA,) and [of the latter verb] فَزْعٌ [فَزَعًا in the CK being a mistake for فَزْعًا] and ?? (K, TA,) He feared; or was, or became, in fear, afraid, frightened, or terrified; (S, O, Msb, K, TA;) and
فَزِعَ 1 فَزِعَ ذ , (S, O, Msb, K,) and فَزَعَ, (K,) aor. فَزَعَ , of the former verb, (Msb, K,) and of the latter also, (K,) inf. n. فَزَعٌ, (S, O, Msb, K,) which is of the former verb, (S, * O, Msb, TA,) and [of the latter verb] فَزْعٌ [فَزَعًا in the CK being a mistake for فَزْعًا] and ?? (K, TA,) He feared; or was, or became, in fear, afraid, frightened, or terrified; (S, O, Msb, K, TA;) and so ↓ تفزّع: (TA in art. روع:) you say, فَزِعَ مِنْهُ he feared him, or it; or was, or became, in fear, &c., of him, or it: (MA, Msb, TA:) accord. to Er-Rلghib, فَزَعٌ signifies a shrinking, and an aversion, that comes upon a man, from a thing causing fear or fright; and is a kind of جَزَع [q. v.]; and one should not say فَزِعْتُ مِنَ اللّٰهِ like as one says خِفْتُ مِنْهُ: or, as Mbr says, in the “ Kلmil, ” its primary signification is the fearing, or being in fear or afraid or frightened or terrified: then, by a metonymical application, it signifies a people's going forth quickly to repel an enemy, or the like, that has come upon them suddenly; and this meaning has become [conventionally regarded as] proper. (TA.) ― -b2- فَزَعٌ signifies also The seeking, or demanding, aid, or succour: (Az, K, TA:) and the aiding, or succouring; (Az, S, O, K, TA;) this latter being likewise a signification of ↓ اـِفْزَاعٌ: (S, O:) an ex. of the former word (S, O, TA) in the latter sense (O, TA) occurs in the saying of the Prophet to the Ansلr, اـِنَّكُمْ لَتَكْثُرُونَ عِنْدَ الفَزَعِ وَ تَقِلُّونَ عِنْدَ الطَّمَعِ [Verily ye are many on the occasion of aiding, or succouring, and ye are few on the occasion of coveting, or greed]; (S, O, TA;) or in this saying the implied meaning may be, on the occasion of men's betaking themselves to you in fear (عِنْدَ فَزَعِ النَّاسِ اـِلَيْكُمْ) in order that ye may aid or succour them [which is virtually the same as their seeking your aid or succour]: (TA:) thus [it is said] فَزَعٌ has two contr. significations: (K:) and both of these significations are expressed by the verb فَزِعَ: (O:) you say فَزِعَ اـِلَيْهِ and فَزِعَ مِنْهُ; (K in continuation of what has been last cited therefrom above, and TA; [app. meant to indicate that both of these phrases signify he sought, or demanded, aid, or succour, of him; and he aided, or succoured, him; or that the former phrase has the former signification; and the latter phrase, the latter signification; though accord. to the TK, both phrases have the former signification, and the former phrase has also the latter signification;]) but you should not say فَزَعَهُ, (K, TA,) i. e. like مَنَعَهُ: (TA:) [or] from الفَزَعُ as signifying “ fear, ” or “ fright, ” you say فَزِعْتُ اـِلَيْكَ and فَزِعْتُ مِنْكَ; [app. meant to indicate that the former phrase signifies I betook myself to thee in fear, which is a meaning thereof well known, and nearly agreeing with an explanation of the verb followed by اـِلَيْهِ which will be found below in this paragraph; and that the latter phrase signifies I feared thee, or I was, or became, in fear, &c., of thee, the only meaning, of this phrase, for which I find any explicit authority, and one for which I have given three authorities in the first sentence of this art.;] but you should not say فَزِعْتُكَ: (S: [thus in my copies, فَزِعْتُكَ, not فَزَعْتُكَ:]) or فَزِعَ اـِلَيْهِمْ signifies he sought, or demanded, of them, aid, or succour; and فَزَعَهُمْ and فَزِعَهُمْ signify he aided, or succoured, them, syn. أَغَاثَهُمْ [in the CK اَعانَهُمْ] and نَصَرَهُمْ, like ↓ أَفْزَعَهُمْ: (K, TA:) accord. to IB, فَزِعْتُهُ meaning أَغَثْتُهُ is originally فَزِعْتُ له [primarily signifying I feared, or became in fear &c., for him]; then the ل was dropped; for one says فَزِعْتُهُ and فَزِعْتُ لَهُ: (TA:) or فَزِعَ, like فَرِحَ, signifies اِنْتَصَرَ: (K: [thus in the copies of the K, and hence in the TA, app. a mistranscription for اِسْتَنْصَرَ, he sought, or demanded, aid, or aid against an enemy:]) and فَزِعَ اـِلَيْهِ he betook himself, or had recourse, to him, or it, for refuge, protection, or preservation, (S, O, Msb, K, TA,) by reason of fear, or fright, (S,) and sought, or demanded, aid, or succour, by him, or it; whence, in a trad. respecting the eclipse of the sun, فَافْزَعُوااـِلَى الصَّلَاة i. e. Then betake yourselves, &c., to prayer, and seek, or demand, aid, or succour, by it. (TA.) ― -b3- فَزِعَ مِنْ نَوْمِهِ means He became roused from his sleep; (O, K;) because he who is roused is not free from some fear, or fright: occurring in a trad. in this sense. (O.) And one says, فَزِعْتُ بِمَجِىْءِ فُلَانٍ, meaning I prepared [or roused] myself by reason of the coming of such a one, by a change of state, or condition, like as the sleeper passes from the state of sleeping to that of waking. (TA.) -A2- فَزَعَهُ in the phrase فَفَزَعَهُ ↓ فَازَعَهُ means He exceeded him in fear, or fright. (TA.) -A3- فُزِعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ: see the next paragraph.
فزّعهُ 2 فزّعهُ ذ : see 4. ― -b2- [It also app. signifies He made a fearful event, or fearful events, to befall him: see its pass. part. n. below.] ― -b3- فَزَّعَ عَنْهُ He removed from him fear, or fright: (O, in two places:) it is implied by the context in the K that عنه ↓ افزع has this meaning; but in the O and other lexicons it is فَزَّعَ. (TA.) And فُزِّعَ عَنْهُ, (S, K,) inf. n. تَفْزِيعٌ, (K,) Fear, or fright, was removed from him. (S, K.) It is said in the Kur [xxxiv. 22], حَتَّى اـِذَافُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ, meaning Until, when fear, or fright, shall be removed from their hearts: (S, O:) this is the common reading: another reading is فَزَّعَ, i. e. فَزَّعَ اللّٰهُ: and El-Hasan reads ↓ فُزِعَ: and he says that in this reading and the first, the prep. with its noun are [regarded as supplying the place of the agent and therefore virtually] in the nom. case, as in the phrase سِيرَ عَنِ البَلَدِ: (TA:) some read فُرِّغَ [q. v.]: (O and TA in art. فرغ:) and 'Eesà Ibn- 'Omar is related to have read اـِذَا افْرَنْقَعَ. (TA in art. فرقع.)
فازعهُ فَفَزَعَهُ 3 فازعهُ فَفَزَعَهُ ذ [He vied with him in fear, or fright,] and he exceeded him therein. (TA. See 1, last sentence but one.)
افزعهُ 4 افزعهُ ذ , (Msb, K,) inf. n. اـِفْزَاعٌ, (S, O,) He made him to fear, or to be afraid; frightened him; or terrified him; (S, * O, * Msb, K;) as also ↓ فزّعهُ, (S, O, Msb, K,) inf. n. تَفْزِيعٌ. (S, O.) And you say, يُفْزَعُ مِنْهُ [One is made to fear, or be afraid of, or is frightened, or terrified, at, it, or him], (S, O, K,) and مِنْ أَجْلِهِ [on account of him, or for the sake of him], (O, K,) and بِهِ [by him, or by means of him]. (O.) ― -b2- [Hence,] He housed him from his sleep. (K, TA. [See 1, last quarter.]) ― -b3- Also He aided, or succoured, him. (S, K.) See 1, former half; and again, in the latter half. ― -b4- See also 2.
5 تَفَزَّعَ see 1, first sentence.
فَزَعٌ فَزَعٌ ذ Fear, or fright: (S, O, K:) originally (S) an inf. n.; but notwithstanding this, (S, * O, K,) sometimes, (S, O,) having a pl., which is أَفْزَاعٌ. (S, O, K.) ― -b2- [And, as seems to be indicated by an explanation of مُفَزَّعٌ (q. v.), A fearful event: pl. as above.]
فَزِعٌ فَزِعٌ ذ Fearing; being afraid or frightened or terrified; (Er-Rلghib, MA, Msb, TA;) thus in a verse cited voce ظُنْبُوبٌ; (Er-Rلghib, TA;) and ↓ مُفَازِعٌ is syn. therewith: (O, K:) and one says also ↓ رَجُلٌ فَازِعٌ, pl. فَزَعَةٌ; and ↓ مَفْزُوعٌ; meaning a man put in fear; made afraid; frightened, or terrified. (TA.) And In a state of disquiet, disturbance, or agitation: whence an extraordinary reading, of four readers, in the Kur xxviii. 9, [i. e. فَزِعًا] for فَارِغًا, relating to the heart of the mother of Moses, meaning in a state of disquiet, &c., almost quitting its pericardium. (TA.) It has no broken pl.; its only pl. being فَزِعُونَ. (TA.) ― -b2- Also Seeking, or demanding, aid, or succour; and Sgh thus explains it [in the O] as used in the verse above mentioned; but Er-Rلghib says that this is an explanation of the intended meaning, not of the literal signification: (TA:) and it has also the contr. meaning, aiding, or succouring; thus being trans., though of the measure فَعِلٌ; but it may be altered from ↓ فَازِعٌ, like as حَذِرٌ is [said to be] altered from حَاذِرٌ. (IB, TA,)
فَزْعَةٌ فَزْعَةٌ ذ : see فَزَعَةٌ.
فُزْعَةٌ فُزْعَةٌ ذ A man whom one is made to fear, of whom one is made afraid, or at whom one is frightened: (O, K:) [like مَفْزَعَةٌ as expl. by Lth and others:] and by whom, or by means of whom, one is made afraid, or frightened. (O.)
فَزَعَةٌ فَزَعَةٌ ذ sing. of فَزَعَات in the phrase فَزَعَاتُ الرُّوعِ [app. meaning The fears, or frights, of the heart]. (TA. [The sing., as well as the pl., is there said to be thus, بِالتَّحْرِيك; but if the former be, as I think it is, an inf. n. un., it should by rule be ↓ فَزْعَةٌ.])
فُزَعَةٌ فُزَعَةٌ ذ One who fears men, or is frightened at them: (K:) or one who fears, or is frightened, much, or often; (O;) [and] so ↓ فَزَّاعَةٌ. (TA. [But see what next follows.])
فَزَّاعَةٌ فَزَّاعَةٌ ذ One who makes men to fear, or frightens them, much, or often. (O, K.) See also فُزَعَةٌ.
فَازِغٌ فَازِغٌ ذ : see فَزِعٌ, in two places.
مَفْزَعٌ مَفْزَعٌ ذ i. q. مَلْجَأْ [as meaning A refuge, i. e. a place to which, or a person to whom, one betakes himself, or has recourse, for refuge, protection, or preservation,] (S, O, Msb, K, TA,) on the occasion of the befalling of an affliction or a calamity; (TA;) applied to a sing. and a pl. (S, O, K) and a dual (S, O) and a masc. and a fem.; (S, O, K;) one says, فُلَانٌ مَفْزَعٌ لِلنَّاسِ Such a one is a refuge to men when an event comes upon them suddenly, and هُمَامَفْزَعٌ لِلنَّاسِ, and هُمْ مَفْزَعٌ, &c.; (S, O;) and ↓ مَفْزَعَةٌ is the same in signification and in its applications; (K;) expl. by IF as signifying a place to which one who is in fear, or frightened, betakes himself, or has recourse, for refuge, protection, or preservation: (TA:) or مَفْزَعٌ signifies one of whom aid, or succour, is sought, or demanded: (K:) and ↓ مَفْزَعَةٌ, [a cause of fear or fright; being a word of the class of مَبْخَلَةٌ and مَجْبَنَةٌ; i. e.] a thing that one is made to fear, or at which one is frightened; (S;) or a person whom one is made to fear, or at whom one is frightened; [like فُزْعَةٌ;] or on account of whom, or for the sake of whom, one is made to fear, or is frightened: (Lth, O, K:) you say, فُلَانٌ لَنَا مَفْزَعَةٌ [Such a one is to us a person whom we are made to fear, &c.], and in like manner you say of a female, and of a pl. number. (O.)
مَفْزَعَةٌ مَفْزَعَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.
مُفَزَّعٌ مُفَزَّعٌ ذ Cowardly; (Fr, O, K;) as being made to fear, or to be frightened at, everything: (Fr, O:) and courageous; (Fr, O, K;) as being one the like of whom fearful events are made to befall (بِمِثْلِهِ تُنْزَلُ الأَفْزَاعُ). (Fr, O. [But what here follows suggests another reason, and I think a better, for the latter meaning.]) مُفَزَّعَةٌ applied by 'Amr Ibn-Maadee-Kerib as an epithet to his اِسْت, in replying to a threat of El-Ash-'ath, who had said to him, لَوْ دَنَوْتَ لَأُضَرِّطَنَّكَ, means Secure from being overcome by fear, or fright, and [therefore] not lax so as to break wind [in consequence of fear]; being from فَزَّعَ عَنْهُ meaning “ he removed fear, or fright, from him; ” or it may be for the same reason as that for which مُفَزَّعٌ is applied to a courageous man. (O.)
مَفْزُوعٌ مَفْزُوعٌ ذ : see فَزِعٌ, first sentence.
مُفَازِعٌ مُفَازِعٌ ذ : see فَزِعٌ, first sentence.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٤٠١فَزَعَ
فَزَعَ A ( n. ac. فَزْع 1 , فِزْع 2 )
a. [ Min ], Feared, was afraid, frightened of, dreaded; was terrified by, at.
b. [ Ila ], Fled to, tool refuge with; sought succour, aid of.
c. [ Ila ], Succoured, aided.
فَزِعَ
فَزِعَ A ( n. ac. فَزَع 4 ),
a. see supra (a) .
b. [ Min ], Was roused from ( sleep ).
فَزَّعَ
فَزَّعَ II ,
a. Frightened, terrified; dismayed.
b. [ 'An ], Freed
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٩٬٣٩٥فزع
فَزِعَ - يَفْْزَعُ - فَزَع - فَزَّعَ - يُفَزِّعُ، فُزِّعَ - يُفَزَّعُ
فَز ِعَ - يَفْْزَعُ + كائن + من شيء + إلى مكان أو كائن: يخاف ويذعر بشدة فيسعى ليهرب نحو ملجأ: يتحرك مبتعداً عن شيء أخافه وذعره نحو كائن أو مكان يظن فيه الأمن والسلامة
فَزَع - الفزع: اسم فعل " فَزِعَ - يَفْْزَعُ "، وهو كذلك ما يكون بفعل " فَزِعَ - يَفْْزَعُ "
فَزَّع -
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤٣ (الإجمالي: ٦٣)
- شطط
الآيات المشتركة: ١ · Saf, dizilmek demektir
- دخر
الآيات المشتركة: ١ · “Zahire” ambara doldurulmuş tahıl, “zal” “dal”a dönüşerek…
- فوت
الآيات المشتركة: ١ · Fevt İki parmak arasındaki açıklık demektir
- يوم
الآيات المشتركة: ٣ · “Yemm” durgun akan su demektir
- كبر
الآيات المشتركة: ٢ · Yaşlı adamdır
- داود
الآيات المشتركة: ١ · Davut
- خصم
الآيات المشتركة: ١ · Hasim (hı,sad) : Çantanın kenarına bağlanan iki kulpdan…
- صور
الآيات المشتركة: ١ · Sûr
- نفخ
الآيات المشتركة: ١ · Körük demektir
- شفع
الآيات المشتركة: ١ · “Şefeve” dudak demektir
- حقق
الآيات المشتركة: ٢ · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- حزن
الآيات المشتركة: ١ · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
الآيات التي ورد فيها(٦)
وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ
Hemen ürktü
إِذْ دَخَلُوا عَلَى دَاوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قَالُوا لَا تَخَفْ خَصْمَانِ بَغَى بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ فَاحْكُمْ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَلَا تُشْطِطْ وَاهْدِنَا إِلَى سَوَاءِ الصِّرَاطِ
Hemen ürktü
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فزع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خوف, رعب, وجل, ذعر |
| Zıt Kök | أمن |
| Çekirdek Özet 1 | Beklenmedik ve dehşet verici bir durum karşısında aniden irkilme, sarsılma ve dehşetle yerinden sıçrama |
| Çekirdek Özet 2 | Büyük kıyamet sarsıntısı ve ansızın gelen ilahi tecelli anındaki sarsıcı dehşet ile bu dehşetten sığınma/arınma |
| Çekirdek Özet 3 | Ani tehdit algısının varlıkta meydana getirdiği dengesizlik ve sığınma/imdat mekanizmasını harekete geçiren kriz hali |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan ve sürekli bir içsel korku (خوف) sanıp, olayın ansızın bastıran şok ve dehşet boyutunu ile «yardım isteme/yardıma koşma» çift yönlü anlamını gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فز | Aniden yerinden sıçrama, kışkırtılma, sarsılma ve huzursuzca kıpırdama; nitekim فزز kökünde de birini ürküterek yerinden fırlatmak ve telaşla harekete geçirmek anlamı esastır | ع | Boğaz harfi olan ayn harfinin eklenmesiyle ani sıçrama ve ürkme fiili, dışarıya vuran bir dehşet, çığlık, sığınma arayışı veya imdat talebi şeklinde somutlaşarak derinlik kazanmıştır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar, nefesin ve çığlığın dışa boşalması | Beklenmedik darbe karşısında ağzın açık kalması, ani soluk kesilmesi veya nida ile dışa taşma |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, ani darbe | Denge halini bıçak gibi aniden kesen, sükuneti ansızın parçalayan şok edici tesir |
| ع | Göz; görme, bilme, dış kaynak, idrak | Karşılaşılan dehşet verici manzarayı doğrudan müşahede etme ve bilincin bu algıyla sarsılması |
| فزع | Ağız, keskin darbe ve göz imgelerinin birleşimiyle kök; sükunetin keskin bir uyaranla ansızın yırtılması, gözün dehşet verici bir manzaraya kilitlenmesi ve can havliyle ağızdan feryat veya imdat yönelişinin taşması hareketini tasvir eder |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ansızın beliren tehlike karşısında bedenin irkilip gerilmesi, yüreğin yerinden oynayacak gibi hoplaması ve kişinin şaşkınlıkla yardım aramak üzere bir yere sığınması veya yardıma koşturulması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Selâme b. Cendel el-Sa‘dî bir beytinde baskına uğrayan veya dehşete düşüp yardım isteyen kimseyi tasvir ederken şöyle der: كُنَّا إِذا ما أَتانا صارِخٌ فَزِعٌ / كانَ الصُّراخُ له قَرْعَ الظَّنابِيبِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in Ensar hakkındaki şu hitabında kök, hem tehlike anındaki telaş ve savaş çığlığı hem de yardıma koşma anlamında geçmektedir: إِنَّكُمْ لَتَكْثُرُونَ عِنْدَ الْفَزَعِ وَتَقِلُّونَ عِنْدَ الطَّمَعِ |
المصدر İbn Manzûr, Lisān al-ʿArab; İbn Fâris, Maqāyīs al-Lugha; Selâme b. Cendel Dîvânı.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde فزع kökü, özellikle Güney-Batı Sami sahasında ve Arapçada ani uyarılma, dehşet, şaşkınlık ve can havliyle sığınma dinamizmi üzerinden korunmuştur. İbrancede doğrudan aynı üçlü kök dizilişi bu anlamda işlek olmayıp, benzer fonetik ve semantik nüanslar ani ürkme ve dehşete düşmeyi ifade eden pāḥad (פָּחַד) veya titremeyle sıçramayı anlatan köklerle semantik paralellik gösterir. Aramice ve Süryanicede de ani dehşet hali genellikle rhēt ya da zā‘ (sarsılma, titreme) üzerinden kurulurken, Arapça فزع kökünde «sarsılarak dehşete kapılma» ile bu dehşetten kurtulmak için «sığınma/yardım isteme» (veya zıt anlamlısı olarak tef‘îl kalıbında korkuyu giderme) unsurlarını bünyesinde toplayan bir semantik genişleme gerçekleşmiştir. Kökün asli semantik matrisi, içsel ve sessiz bir kaygı değil, dışsal bir şok neticesinde organizmanın ani sıçrayışıdır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Gesenius Hebrew Grammar.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فز kök ailesi ile irtibat | Sarsılma ve yerinden fırlama (فزز) tabanından, feryat ve yardım arayışını içeren ani dehşet (فزع) haline tekamül | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami semantik alanı | Ani şok, sarsılma ve titreme bildiren köklerle kavramsal ve tipolojik paralellik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Ani ses ve tehlike karşısında bedenin irkilme refleksini gösteren ilksel ünlem ve ses-anlam bağıntısı | Muhtemel |
المصدر Lisān al-ʿArab; Maqāyīs al-Lugha; Gesenius.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فزع | Anlamlı | Ani dehşet, ürkme, imdat isteme | Ansızın gelen korkutucu bir etkiyle sarsılma, korkudan sığınacak yer arama veya korkuyu defetme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فعز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| زفع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| زعف | Anlamlı | Hızlı ve ani ölüm, zehirlemek | Ani ve öldürücü darbe, zehrin hızla can alması; ölümün ansızın bastırması yönüyle hedef kökle şok etkisinde benzeşir | Kur'an'da geçmez |
| عفز | Anlamlı | Sıkıştırmak, hırpalamak, itiş kakış | Bir şeyi şiddetle bastırıp yakalamak veya zorla çevirmek | Kur'an'da geçmez |
| عزف | Anlamlı | Ses çıkarmak, çalgı çalmak, yüz çevirmek | Sürekli ses çıkaran alet; nefsin bir şeyden doyunca geri çekilmesi | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فزع | Merkez | Ani dehşet ve sarsıntı | Ansızın bastıran ve insanı sığınacak yer aramaya sevk eden dehşet hali | Beklenmedik bir tehlike karşısında can havliyle irkilme ve panik |
| خوف | Komşu | Genel korku ve kaygı | Gelecekteki bir zarardan endişe duyma hali olup süreklilik taşır | Ani bir şok şartı aranmaksızın her türlü korku ve çekinmeyi kapsar |
| رعب | Komşu | İçi dolduran şiddetli korku | Kalbi tamamen kaplayan ve hareket kabiliyetini felç eden dehşet | Yüreğin korkuyla dolup taşması ve direncin kırılması |
| وجل | Komşu | Ürperti ve titreme | Saygı veya heybet karşısında kalbin derinden titremesi | İçsel bir duyarlılık ve haşyet kaynaklı ürperiş |
| ذعر | Komşu | Panik ve kaçışma | İnsanı birdenbire dağıtan ve sağa sola kaçıran çılgınca korku | Toplu dağılmaya ve kontrolsüz telaşa yol açan şaşkınlık |
| أمن | Zıt | Güven ve sükûnet | Her türlü tehlike ve şok edici tesirden emin olma, iç huzuru | Ruhun sükunete ermesi, korku ve tedirginliğin bütünüyle kalkması |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فزع | Ani dehşet ve telaş | Ansızın bastıran tehlike karşısında irkilme ve yardım arama | Kesin |
| Latince | Pavor, consternatio | Ani dehşet, şaşkınlık | Beklenmedik dehşet anındaki titreme ve zihinsel sarsıntıyı karşılar; yardım arayışını tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | Alarm, sudden terror, fright | Ani dehşet, panik hali | Beklenmedik tehlike alarmını ve panik refleksini karşılar; feryat ve iltica boyutunu kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Bestürzung, Entsetzen, Schreck | Şaşkınlık, ani dehşet | Ansızın meydana gelen dehşet verici hadisenin yarattığı sarsıntıyı iyi açıklar | Güçlü |
| Fransızca | Épouvante, effroi, alarme | Dehşet, ani korku | Şok etkisiyle gelen büyük korkuyu karşılar; himaye arama nüansını kapsamaz | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Arabic-English Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Kıyamet ve sûr üflenişindeki dehşet | Kozmik sarsıntı ve ani panik | Sûr borusuna üflendiğinde göklerde ve yerde bulunanların kapıldığı karşı konulamaz sarsıcı dehşet (Neml 27:87) |
| Ahiret güvenliği bağlamında muafiyet | Büyük dehşetten emin olma | Salih müminlerin mahşerin en büyük dehşetinden ve cehennem sarsıntısından muhafaza edilmesi (Enbiyâ 21:103, Neml 27:89) |
| Korku ve dehşetin giderilmesi (tef‘îl) | Kalpten şokun/dehşetin sökülüp atılması | Meleklerin veya muhatapların ilahi tecelli karşısındaki dehşet ve sarsıntısının yatışması (Sebe’ 34:23) |
| Beklenmedik karşılaşmadaki irkilme | Ani tedirginlik ve ürperti | Davud aleyhisselamın mabede ansızın duvardan aşarak giren iki hasım karşısında ilk anda irkilmesi (Sâd 38:22) |
| Kaçış imkansızlığı anındaki çaresiz panik | Çaresizce kıvranma ve yakalanma | İnkarcıların azapla yüz yüze geldikleri anda hiçbir sığınak bulamayarak kapıldıkları dehşet (Sebe’ 34:51) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşrâtü's-sâ‘a ve ahiret ahvali | Sûr üflendiğinde meydana gelecek olan dehşetin melekler ve insanlar üzerindeki etkisi; peygamberlerin ve salihlerin bundan muafiyeti (el-feze‘u'l-ekber) | Kozmik düzeyde dehşet ve mutlak emniyet ayrımı |
| Fıkıh | Hüküm anında hakimin hali ve acil durum fıkhı | Hakimin aşırı korku, öfke veya telaş halindeyken hüküm vermesinin keraheti; ani saldırı anında yardıma koşma mükellefiyeti | İradeyi ve sağlıklı muhakemeyi zaafa uğratan ani telaş ve sarsıntı hali |
| Tefsir | Sebe’ 34:23 ayetinin ve nüzul bağlamının izahı | Tefzî‘ ifadesinin meleklerin vahiy inişi sırasındaki dehşetlerinin giderilmesi veya şefaat anındaki sükunete delaleti | Dehşetin izale edilmesi ve ilahi kelamın azameti karşısındaki sarsılma |
| Hadis | Emniyet, cihad ve fitne rivayetleri | Düşman baskını veya tehlike çığlığı duyulduğunda hemen o tarafa koşma; müminin tehlike anındaki metaneti | Tehlike anında can havliyle yardıma fırlama refleksi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi azamet ve hesap günü | Kozmik şok ve nihai sığınma | İnsana aczini bildirerek yalnızca Allah'a sığınma bilincini uyandırma | Dünyevi bütün sahte güvenlik kalkanlarının çöktüğü anı ve gerçek emniyetin ilahi korumada olduğunu gösterir | Kesin |
| İlmi | Bilişsel ve nörobiyolojik tepki | Akut stres ve tehlike alarmı | Hayatta kalma refleksini tetikleme ve organizmayı savunmaya geçirme | Ani ve beklenmedik bir tehlike sinyalinin zihinde oluşturduğu şok ve sarsıntı durumu | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve toplumsal güvenlik | Olağanüstü hal ve güvenlik tehdidi | Toplumun ortak savunma mekanizmasını harekete geçirme | Topluma yönelen ani tehditlerde panik havasını yönetme ve sükuneti tesis etme gerekliliği | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa şokları ve panik | Finansal kriz ve panik satışı | Piyasa aktörlerinin risk karşısında sığınak ve likidite araması | Ani beklenmedik çöküş veya kriz haberlerinin üreticiler ve tüketiciler üzerinde yarattığı panik dalgası | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Basamak/Darbe fonksiyonu (Dirac delta veya Heaviside şoku) | Dengede duran bir sisteme sıfır zaman aralığında dışarıdan uygulanan çok yüksek genlikli ani darbe; sistem parametrelerinin ansızın sarsılıp yerinden oynaması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Travmatik anksiyete ve panik reaksiyonu | Bireyin veya topluluğun önceden kestiremediği bir tehdit karşısında yaşadığı ani bilişsel dağılma ve kontrolsüz güvenlik arayışı | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca psikolojik bir endişe, basit bir fobi veya günlük herhangi bir korku gibi sıradanlaştırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök sadece bir duygu durumu değil; varlığın dengesini altüst eden ani kozmik ve ontolojik bir sarsıntıyı, aynı zamanda can havliyle yardım arama ve bu dehşetin giderilmesi (tefzî‘) ameliyesini kuşatan çok yönlü bir dinamizmdir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen kıyamet manzaralarını ve meleklerin halini sıradan bir korku düzeyine indirgemek; böylece Kur'an'ın tasvir ettiği sarsıcı azamet ile müminlere vadedilen üstün sükunetin mahiyetini kavrayamamak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ilahi kudret tecellisi karşısındaki kırılganlığını, kıyametin ontolojik dehşetini ve hakiki imanın sunduğu dokunulmaz emniyet zırhını anlamanın anahtar kavramlarından biridir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sûr borusuna üflenişi tasvir eden eskatolojik ayetlerde (Neml suresi), meleklerin vahiy anındaki sarsıntı ve itaatini anlatan sahnelerde (Sebe' suresi) ve mahşer günü salihlerin durumunu bildiren metinlerde (Enbiyâ suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Korkunun sadece içsel bir zayıflık olduğu fikrini tashih eder; ilahi tecelli karşısında meleklerin bile bir an dehşetle sarsılabileceğini, asıl meselenin bu sarsıntıyı izale edecek ilahi hakikate ve emniyete teslim olmak olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBeklenmedik ve sarsıcı bir uyaran karşısında bedenin irkilerek sıçraması, dehşetle feryat edip sığınacak melce araması.
- Soyut anlamAni ontolojik sarsıntı, kriz anında şok dalgasıyla varoluşsal dengenin bozulması ve ardından gelen sükunet/arınma arayışı.
- Sistematik karşılıkAni tehdit darbesine karşı fıtri savunma alarmı; büyük hesap günü öncesi sahte güvenceleri yıkan kozmik şok.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sistemin anlık sarsıntı ve dehşet halini, başlangıçtaki sükunet düzeyini temsil eder. ifadesi anında aniden meydana gelen şok darbesini (kökün ani irkilme boyutunu), bu dehşetin şiddetini gösterir. ise dehşeti gideren ve sükuneti yeniden tesis eden yardım ve arınma fonksiyonunu (kökün tefzî‘ ve iltica boyutunu) simgeler.