قصد
ق - ص - د
جذر- الورود: ٦
- الآيات: ٦
- الصيغ: ٥
- المعاجم: ١٣
Kemik iliğidir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Kemik iliğidir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٧٢٣القاف والصاد والدال معهما
ق ص د، ص د ق يستعملان فقط قصد: القَصْدُ استقامة الطريقة، وقَصَدَ يقصِدُ قَصْداً فهو قاصد.
والقَصْدُ في المعيشة ألا تسرف ولا تقتر.
وفي الحديث: "ما عال مُقتَصِدٌ ولا يعيل".
والقَصيدُ: ما تم شطرا أبنيته من الشعر.
والقَصيدةُ: مخة العظم إذا خرجت وانقَصَدَتْ أي انفصلت من موضعها وخرجت.
وانقَصَدَ الرمح أي انكسر نصفين حتى يبين، وكل قطعة منه قِصدَةٌ، ويجمع على قِصَدٍ، ورمح قَصِدٌ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٦٥القَصْدُ: إتيان الشيء. تقول قَصَدْتُهُ، وقَصَدْتُ له، وقَصَدْتُ إليه بمعنًى. وقَصَدْتُ قَصْدَهُ: نحوْت نحوه. وقَصَدْتُ العودَ قَصْداً: كسرته. والقِصْدَةُ بالكسر القطعةُ من الشيء إذا انكسر، والجمع قِصَدٌ. يقال: القَنا قِصَدٌ. وقد انْقَصَدَ الرمح. وتَقَصَّدَتِ الرماح: تَكَسَّرَت. ورمحٌ أقْصادٌ. قال الأخفش: هذا أحد ما جاء على بناء الجمع. وتَقَصَّدَ الكلبُ وغيره، أي مات. قال لبيد:
فَتَقَصَّدَتْ منها
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٬٥٤٥ق ص د
قصد ، صدق ، دصق .
قصد : قال الليث : القصد : اسْتقامة الطريقة ، قَصدَ يَقْصِد قصداً فهو قاصِدٌ ، والقصد في المعيشةِ ألاَّ يسرِفَ ولا يقتِّرَ .
وفي الحديث : ( ما عالَ مُقْتصِدٌ ولا يَعِيل ) ، والقصيد من الشعر ما تم شطر أبنيته وقال غيره : سميَ قصيداً لأن قائله احتفل له فَنَقَّحَه بالكلام الجيِّدِ والمعنى المختار ، وأصله من القَصِيدِ وهو المخُّ السَّمِين الذي يَتَقَصَّد أي : يَتَكَسَّر إذا
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٥٩٢(باب القاف والصاد وما يثلثهما)
(قصع) القاف والصاد والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تطامُنٍ في شيء أو مطامَنةٍ له. من ذلك القَصْعَة، وهي معروفة، سمِّيت بذلك للهَزْمة. والقاصِعاء: أوَّل جِحَرة اليَربوع، وقياسُها ما ذكرناه. وقد تقَصَّع، إذا دخلَ قاصِعاءَه. قال:
فوَدَّ أبو ليلى طُفيلُ بنُ مالكٍ *** بمُنعَرَجِ السُّوبان لو يَتَقَصَّعُ([1])فأمَّا قَصْع النّاقة بجِرّتها فقالوا: هو أن ترُدَّها في جوفها.
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬١٢٤- القصد: استقامة الطريق، يقال: قصدت قصده، أي: نحوت نحوه، ومنه: الاقتصاد، والاقتصاد على ضربين: أحدهما محمود على الإطلاق، وذلك فيما له طرفان: إفراط وتفريط كالجود، فإنه بين الإسراف والبخل، وكالشجاعة فإنها بين التهور والجبن، ونحو ذلك، وعلى هذا قوله: ﴿واقصد في مشيك﴾ [لقمان/19] وإلى هذا النحو من الاقتصاد أشار بقوله: ﴿والذين إذا أنفقوا﴾ (الآية: ﴿والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا وكان بين ذلك قواما﴾
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٨٦٥ق ص د
قصدته وقصدت له وقصدت إليه وإليك قصدي ومقصدي وبابك مقصدي وأخذت قصد الوادي وقصيد الوادي.
قال القطاميّ: وتنجّزت منه أغراضي ومقاصدي.
ورماه فأقصده وتقصّده: قتله مكانه.
قال أبو حية النّميريّ: رمين فأقصدن القلوب ولم تجد دما ماثراً إلا جوًى في الحيازم وعضته الحية فأقصدته وأقصدته المنيّة.
وتقصّدت الرماح: تكسّرت.
ورمح قصدٌ: سريع الانكسار والرماح بينهم قصد.
وشعر مقصّد
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٩٬٨٧١القصد: استقامة الطريق. قَصَد يَقْصِدُ قصداً، فهو قاصِد. وقوله تعالى: وعلى الله قَصْدُ السبيل؛ أَي على الله تبيين الطريق المستقيم والدعاءُ إِليه بالحجج والبراهين الواضحة، ومنها جائر أَي ومنها طريق غير قاصد. وطريقٌ قاصد: سهل مستقيم. وسَفَرٌ قاصدٌ: سهل قريب. وفي التنزيل العزيز: لو كان عَرَضاً قريباً وسفراً قاصداً لاتبعوك؛ قال ابن عرفة: سفراً قاصداً أَي غيرَ شاقٍّ. والقَصْدُ: العَدْل؛ قال أَبو اللحام
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٢٨* ق ص د * * القَصْدُ * إتيان الشيء وبابه ضرب تقول * قَصَدَهُ * وقصد له وقصد اليه كله بمعنى واحد و * قَصَدَ * قصده أي نحا نحوه و * القَصيدُ * جمع * القَصِيدةِ * من الشعر مثل سفين وسفينة و * القاصدُ * القريب يقال بيننا وبين الماء ليلة * قاصِدةٌ * أي هينة السير لا تعب فيها ولا بطء و * القَصْدُ * بين الإسراف والتقتير يقال فلان * مُقْتِصدٌ * في النفقة و * اقْصِدْ * في مشيك و * اقْصِدُ * بذرعك أي أربع
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١١٬٠٨١القصد: استقامة الطريق، وهكذا في المحكم والمفردات للراغب. قال الله تعالى في كتابه العزيز: وعلى الله قصد السبيل أي على الله تبيين الطريق المستقيم والدعاء إليه بالحجج والبراهين الواضحة، ومنها جائر، أي ومنها طريق غير قاصد. وطريق قاصد سهل مستقيم، وسيأتي. ومثله في البصائر: وزاد في المفرادات: كأنه يقصد الوجه الذي يؤمه السالك لا يعدل عنه، فهو كنهر جار، وأورده الزمخشري في الأساس من المجاز. القصد
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٥٬٤٧٣قَصَدَهُ
1 قَصَدَهُ ذ , and قَصَدَلَهُ, and اـلَيْهِ, (S, M, A, L, Msb, K,) and نَحْوَهُ, (A in art. سمت, &c.,) aor. قَصِدَ , (M, Msb, K, &c.,) inf. n. قَصْدٌ, (S, M, Msb, K, &c.,) from which the pl. قُصُودٌ is formed by some of the professors of practical law; [and مَقْصَدٌ, q. v., is also an inf. n.;] (Msb;) He tended, repaired, or betook himself, or went, to, or towards, him, or it;
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٩٤٦قَصَدَ
قَصَدَ I ( n. ac. قَصْد 1 , مَقْصَد 17 )
a. [ acc. or La or Ila ], Repaired, betook himself to, went to; tended to; aimed at; purposed, intended, meant, resolved upon; wished, desired, sought.
b. [ acc. or La & Bi ], Repaired to with; brought to.
c. ( n. ac. قَصْد 1 ) [ Fī ], Took the right course in; was just, moderate, kept within due bounds in; acted gently in; went at a moderate
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٣١٬٢٦٣قصد
قَصَدَ - يَقْصِدُ - قَصْد - قَاصِد - مُقْتَصِد - مُقْتَصِدة
قَصَدَ - يَقْصِدُ +كائن + في أمر: ضد " غلا - يغلو ": يكون معتدلاً وسطياً فيه: لا يغلو ولا يبالغ: يعطي الأمر حقه من العناية من غير مبالغة أو غلو
قَصْد: اسم فعل " قَصَدَ - يَقْصِدُ ": الوسطية وعدم الغلو والمبالغة
﴿وعلى الله قصد السبيل ومنها جائر﴾: قصد السبيل: جعل السبيل سهلة غير
قصد قَصَدَ - يَقْصِدُ - قَصْد - قَاصِد - مُقْتَصِد - مُقْتَصِدة قَصَدَ - يَقْصِدُ +كائن + في أمر: ضد " غلا - يغلو ": يكون معتدلاً وسطياً فيه: لا يغلو ولا يبالغ: يعطي الأمر حقه من العناية من غير مبالغة أو غلو قَصْد: اسم فعل " قَصَدَ - يَقْصِدُ ": الوسطية وعدم الغلو والمبالغة ﴿وعلى الله قصد السبيل ومنها جائر﴾: قصد السبيل: جعل السبيل سهلة غير شاقة، ويكون ذلك بالتفافها حول المرتفعات أو المنحدرات، أو اختصار طولها، وضد ذلك السبيل الجائر: الشاقة صعوداً أو نزولاً أو طولاً قَاصِد: ضد " جائر ": اسم فاعل صفة مشبهة من " قَصَدَ - يَقْصِدُ ": معتدل وسطي ﴿لو كان عرضا قريبا وسفرا قاصدا لاتبعوك﴾:سفراً قاصداً: سفر معتدل غير مبالغ فيه أو غلو: عادي وغير شاق اقْتَصَدَ - يَقْتَصِدُ: على وزن " افتعل " من " قَصَدَ - يَقْصِدُ ": يقوم بفعل " قَصَدَ - يَقْصِدُ " بدافع ذاتي: يعمل جهده وبدافع ذاتي أن يكون معتدلاً وسطياً لا يغلو ولا يبالغ مُقْتَصِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " اقْتَصَدَ - يَقْتَصِدُ ": معتدل ووسطي لا يغلو ولا يبالغ بدافع ذاتي وهي في حق أهل الكتاب وصف حسن، لكونهم لا يبالغون بتأليه الكهان أو عيسى أو بتجريم ما سواهم مُقْتَصِدة: مؤنث " مُقْتَصِد" واللفظ ينتمي إلى مجموعة " القصد والاتزان والاعتدال وعدم المبالغة والطغيان والتطرف في إنجاز عمل"، وهي: لَطَفَ - يَلْطُفُ، خَفَّ- يَخِفُّ، قَصَدَ - يَقْصِدُ، فَرَطَ - يَفْرُطَُ، قَتَرَ - يَقْتُرُ، غَضَّ - يَغُضُّ قصد - يقصد - اقصد - واقصد ﴿واقصد في مشيك واغضض من صوتك إن أنكر الأصوات لصوت الحمير(19)﴾ لقمان قَصْدُ ﴿وعلى الله قصد السبيل ومنها جائر ولو شاء لهداكم أجمعين(9)﴾ النحل قاصدا ﴿لو كان عرضا قريبا وسفرا قاصدا لاتبعوك ولكن بعدت عليهم الشقة وسيحلفون بالله لو استطعنا لخرجنا معكم يهلكون أنفسهم والله يعلم إنهم لكاذبون(42)﴾ التوبة مقتصد - مقتصدة ﴿وإذا غشيهم موج كالظلل دعوا الله مخلصين له الدين فلما نجاهم إلى البر فمنهم مقتصد وما يجحد بآياتنا إلا كل ختار كفور(32)﴾ لقمان ﴿ثم أورثنا الكتاب الذين اصطفينا من عبادنا فمنهم ظالم لنفسه ومنهم مقتصد ومنهم سابق بالخيرات بإذن الله ذلك هو الفضل الكبير(32)﴾ فاطر ﴿ولو أنهم أقاموا التوراة والإنجيل وما أنزل إليهم من ربهم لأكلوا من فوقهم ومن تحت أرجلهم منهم أمة مقتصدة وكثير منهم ساء ما يعملون(66)﴾ المائدة مختار الصحاح ● [قصد] ق ص د: القَصْدُ إتيان الشيء وبابه ضرب تقول قَصَدَهُ وقصد له وقصد اليه كله بمعنى واحد و قَصَدَ قصده أي نحا نحوه و القَصيدُ جمع القَصِيدةِ من الشعر مثل سفين وسفينة و القاصدُ القريب يقال بيننا وبين الماء ليلة قاصِدةٌ أي هينة السير لا تعب فيها ولا بطء و القَصْدُ بين الإسراف والتقتير يقال فلان مُقْتِصدٌ في النفقة و اقْصِدْ في مشيك و اقْصِدُ بذرعك أي أربع على نفسك و القَصْدُ العدل الراغب قصد - القصد: استقامة الطريق، يقال: قصدت قصده، أي: نحوت نحوه، ومنه: الاقتصاد، والاقتصاد على ضربين: أحدهما محمود على الإطلاق، وذلك فيما له طرفان: إفراط وتفريط كالجود، فإنه بين الإسراف والبخل، وكالشجاعة فإنها بين التهور والجبن، ونحو ذلك، وعلى هذا قوله: }واقصد في مشيك﴿[لقمان/19] وإلى هذا النحو من الاقتصاد أشار بقوله:﴾والذين إذا أنفقوا﴿(الآية:﴾والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا وكان بين ذلك قواما﴿) [الفرقان/67]. والثاني يكنى به عما يتردد بين المحمود والمذموم، وهو فيما يقع بين محمود ومذموم، كالواقع بين العدل والجور، والقريب والبعيد، وعلى ذلك قوله:﴾فمنهم ظالم لنفسه ومنهم مقتصد﴿[فاطر/32]، وقوله:﴾وسفرا قاصدا{ [التوبة/42] أي: سفرا متوسط غير متناهي هي البعد، وربما فسر بقريب. والحقيقة ما ذكرت، وأقصد السهم: أصاب وقتل مكانه، كأنه وجد قصده قال: - 368 - فأصاب قلبك غير أن لم تقصد * (هذا عجز بيت للنابغة الذبياني، وصدره: في إثر غانية رمتك بسهمها وهو من قصيدة مطلعها: أمن آل مية رائح أو مغتد * عجلان ذا زاد وغير مزود والبيت في ديوانه ص 39؛ والتبيان شرح الديوان للعكبري 2/307) وانقصد الرمح: انكسر، وتقصد: تكسر، وقصد الرمح: كسره، وناقة قصيد: مكتنزة ممتلئة من اللحم، والقصيد من الشعر: ما تم شطر أبنيته (انظر: تهذيب اللغة 8/352). ملخص اللسان: 1. القصد: استقامة الطريق. قَصَد يَقْصِدُ قصداً، فهو قاصِد. وطريقٌ قاصد: سهل مستقيم. وسَفَرٌ قاصدٌ: سهل قريب. 2. والقَصْدُ: العَدْل 3. القَصدَ القصدَ تبلغوا أي عليكم بالقصد من الأمور في القول والفعل، وهو الوسط بين الطرفين، 4. عليكم هَدْياً قاصداً أَي طريقاً معتدلاً. 5. والقَصْدُ: الاعتماد 6. والقَصْدُ: إِتيان الشيء. تقول: قصَدْتُه وقصدْتُ له وقصدْتُ 7. قال ابن جني: أَصل «ق ص د» ومواقعها في كلام العرب الاعتزام والتوجه والنهودُ والنهوضُ نحو الشيء، على اعتدال كان ذلك أَو جَوْر، هذا أَصله في الحقيقة وإن كان قد يخص في بعض المواضع بقصد الاستقامة دون الميل، أَلا ترى أَنك تَقْصِد الجَوْرَ تارة كما تقصد العدل أُخرى؟ فالاعتزام والتوجه شامل لهما جميعاً. 8. والقَصْد في الشيء: خلافُ الإِفراطِ وهو ما بين الإِسراف والتقتير. والقصد في المعيشة: أَن لا يُسْرِفَ ولا يُقَتِّر لسان العرب ● - قصد: القصد: استقامة الطريق. قَصَد يَقْصِدُ قصداً، فهو قاصِد. وقوله تعالى: وعلى الله قَصْدُ السبيل؛ أَي على الله تبيين الطريق المستقيم والدعاءُ إِليه بالحجج والبراهين الواضحة، ومنها جائر أَي ومنها طريق غير قاصد. وطريقٌ قاصد: سهل مستقيم. وسَفَرٌ قاصدٌ: سهل قريب. وفي التنزيل العزيز: لو كان عَرَضاً قريباً وسفراً قاصداً لاتبعوك؛ قال ابن عرفة: سفراً قاصداً أَي غيرَ شاقٍّ. والقَصْدُ: العَدْل؛ قال أَبو اللحام التغلبي، ويروى لعبد الرحمن بن الحكم، والأَول الصحيح: على الحَكَمِ المأْتِيِّ، يوماً إِذا قَضَى قَضِيَّتَه، أَن لا يَجُورَ ويَقْصِدُ قال الأَخفش: أَراد وينبغي أَن يقصد فلما حذفه وأَوقع يَقْصِدُ موقع ينبغي رفعه لوقوعه موقع المرفوع؛ وقال الفراء: رفعه للمخالفة لأَن معناه مخالف لما قبله فخولف بينهما في الإِعراب؛ قال ابن بري: معناه على الحكم المرْضِيِّ بحكمه المأْتِيِّ إِليه ليحكم أَن لا يجور في حكمه بل يقصد أَي يعدل، ولهذا رفعه ولم ينصبه عطفاً على قوله أَن لا يجور لفساد المعنى لأَنه يصير التقدير: عليه أَن لا يجور وعليه أَن لا يقصد، وليس المعنى على ذلك بل المعنى: وينبغي له أَن يقصد وهو خبر بمعنى الأَمر أَي وليقصد؛ وكذلك قوله تعالى: والوالداتُ يُرْضِعْنَ أَولادهُنَّ؛ أَي ليرضعن. وفي الحديث: القَصدَ القصدَ تبلغوا أي عليكم بالقصد من الأمور في القول والفعل، وهو الوسط بين الطرفين، وهو منصوب على المصدر المؤكد وتكراره للتأكيد. وفي الحديث: عليكم هَدْياً قاصداً أَي طريقاً معتدلاً. والقَصْدُ: الاعتمادُ والأَمُّ. قَصَدَه يَقْصِدُه قَصْداً وقَصَدَ له وأَقْصَدَني إِليه الأَمرُ، وهو قَصْدُكَ وقَصْدَكَ أَي تُجاهَك، وكونه اسماً أَكثر في كلامهم. والقَصْدُ: إِتيان الشيء. تقول: قصَدْتُه وقصدْتُ له وقصدْتُ إِليه بمعنى. وقد قَصُدْتَ قَصادَةً
الجذور المجاورةالمجاورة: ٦٠ (الإجمالي: ٧٧)
- ختر
الآيات المشتركة: ١ · Htr(tı) devenin arkasına bulaşan pislik demektir
- غضض
الآيات المشتركة: ١ · Ğudde (dat), “Ğadid” hurmanın tomurcuğu olup yumuşak…
- صوت
الآيات المشتركة: ١ · Çomaktır
- حمر
الآيات المشتركة: ١ · Yaban eşeği demektir
- موج
الآيات المشتركة: ١ · Dalga
- جور
الآيات المشتركة: ١ · Civar yerleşik bir yerin çevresi demektir
- جحد
الآيات المشتركة: ١ · Cehd sert topraktır
- حلف
الآيات المشتركة: ١ · Hilye süs demektir
- سفر
الآيات المشتركة: ١ · “Sufur” süpürgedir
- نجل
الآيات المشتركة: ١ · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
- صفو
الآيات المشتركة: ١ · Seçip ayırdı
- تور
الآيات المشتركة: ١ · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
الآيات التي ورد فيها(٦)
وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ
Orta yollu
… الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ …
Orta yollu
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قصد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عدل, وسط, قوم, سدد |
| Zıt Kök | جور |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin özüne ve ortasına yönelme, kemiğin kırılıp iliğinin ayrılması, dolgunluk ve hedefi tam vurma |
| Çekirdek Özet 2 | İfrat ve tefritten arınmış dosdoğru orta yol, adalete dayalı dengeli tutum ve zahmetsiz yöneliş |
| Çekirdek Özet 3 | Davranışta, inançta ve iktisatta sapmaları önleyen, hedefe doğrudan ulaştıran ontolojik ve ahlaki denge ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir niyet veya gevşek bir ılımlılık sanarak hedefi tam ortadan vuran adil ölçü niteliğini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قص | Kesmek, kırmak, bir şeyin özüne veya sınırına ulaşmak, izini sürmek (قصص, قصم, قصر, قصو, قصف) | د | Kapı, giriş ve kesin yöneliş imgesi katarak kesme ve kırma eylemini hedefi tam merkezinden vurmaya, özü çıkarmaya ve doğrusal bir amaç gütmeye dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Hareketi toplayan, odaklayan ve kesin bir odağa bağlayan sınır işlevi görür. |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Doğrudan hedefe kilitlenme, yakalama ve öze doğru çekilme eğilimini belirler. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Eylemin bir kanaldan hedefe doğrudan geçişini ve kesin varış noktasını kurar. |
| قصد | Ufuktaki sınıra kilitlenip kapıdan dosdoğru içeri giren odaklanmış hareket | Dağılmadan ve sağa sola sapmadan hedefin tam ortasına, özüne kilitlenerek oraya doğrudan yönelme eylemini temsil eder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sert bir nesneyi, özellikle mızrağı veya kemiği tam ortasından ikiye kırmak; kemiğin kırılarak içindeki iliğin (mûh) açığa çıkması; et ve ilikle dolu olan semiz dişi deve; atılan okun hedefi tam ortasından vurup yerinde öldürmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde atılan okun hedefi sapmadan tam merkezinden vuruşunu şöyle tasvir eder: فأقْصَدها سهمي وقد كان قبلها / لأمثالها من نِسوَةِ الحيِّ قانِصَا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’e atfedilen erken rivayette tutumlu ve dengeli harcama kastedilerek şöyle buyrulur: ما عال مُقتَصِدٌ ولا يعيل. Ayrıca şiir geleneğinde her beyti vezin ve anlam bakımından tam ve dolgun kılınmış manzûmeye kasîde (قَصِيدَة) denmesi erken dönemden itibaren yerleşik bir tabirdir. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde قصد kökü, kök harfleri düzeyinde Batı Sami dillerinde parçalama, kırma ve biçme biçimindeki somut köklerle fonetik ve anlamsal örtüşme sergiler. İbranicede kesmek ve kırmak anlam alanına bağlanan köklerle akrabalık taşırken, Arapçada bu fiziksel kesme ve kırma eylemi (kemiğin kırılıp iliğinin çıkarılması, mızrağın ortadan kırılması) zamanla iki belirgin semantik hatta evrilmiştir: birincisi hedefin tam ortasına yönelme ve hedefi şaşmadan vurma; ikincisi ise iki aşırı uç arasındaki tam denge noktasını yani orta yolu (itidal) tutma hattıdır. Kökün Süryanice ve diğer Doğu Sami dillerindeki izleri daha sınırlı olup Arapça, somut parçalanma ile soyut amaçlılık ve itidal arasındaki geçişi en zengin biçimde koruyan Sami dildir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs Hebrew Lexicon; Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ortadan kırma, özü açığa çıkarma ve hedefe yönelme | Kemiğin kırılıp iliğinin alınması ve mızrağın kırılması eylemi, doğrudan hedefe kilitlenmeye ve iki uç arasındaki orta noktayı bulmaya aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice kesme, ayırma ve biçme semantiği | Kuzeybatı Sami dillerindeki parçalama ve kesme kökleriyle fonetik ve semantik akrabalık barındırır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan soydaş biçim tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, HALOT.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قصد | Anlamlı | Ortalamak, yönelmek, kırmak | Doğru yola yönelmek, dengeli olmak, hedefi vurmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قدص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |
| صقد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |
| صدق | Anlamlı | Doğruluk, gerçeklik, uyum | Sözün veya inancın gerçeğe tam uyması, sarsılmaz sadakat | Kardeş kök; Kur'an'da geçer, hedef kökle doğruluk ekseninde buluşur |
| دقص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |
| دصق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قصد | Merkez | Yönelme, orta yol, denge | Hedefe dosdoğru yönelerek aşırılıklardan uzak, tam dengede durma eylemidir. | Hem niyet hem de davranış planında dengeyi ve özü korumayı ifade eder. |
| عدل | Komşu | Adalet, denklik, eşitlik | عدل iki şey arasındaki eşitliği ve hukuki dengeyi hedefler; قصد ise aşırılıkları kırarak orta yolu bizzat yürümeyi vurgular. | Hukuki ve ahlaki tartı boyutunda yoğunlaşır. |
| وسط | Komşu | Orta, merkez, en hayırlı | وسط mekânsal veya konumsal olarak merkezde bulunmayı bildirir; قصد iradi olarak o merkeze yönelmeyi içerir. | Varlık ve konum olarak en dengeli yeri anlatır. |
| قوم | Komşu | Doğruluk, ayakta tutma | قوم eğriliği bulunmayan dik ve istikrarlı duruşu ifade eder; قصد iki uca sapmaksızın sürdürülen yürüyüşü gösterir. | İstikamet ve kıvam boyutunu öne çıkarır. |
| سدد | Komşu | İsabet, açığı kapatma | سدد hedefe tam isabet ettirmeyi ve boşluk bırakmamayı anlatır; قصد hareketin dengeli tabiatını temsil eder. | Söz ve amelde tam isabet anlamı taşır. |
| جور | Zıt | Sapma, haktan ayrılma, zulüm | جور yoldan çıkmayı, sınırlardan sapmayı ve haddi aşmayı ifade eder; قصد kökünün tam zıddıdır. | Doğru istikameti terk edip eğriliğe düşmektir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قصد | Doğru yönelme, itidal | Hedefe dosdoğru yönelmeyi ve aşırılıklardan uzak dengeli orta yolu ifade eder. | Kesin |
| Latince | Intentio, moderatio | Amaç, niyet, ölçülülük | Intentio zihinsel yönelimi, moderatio ise taşkınlıkları kıran ölçülülüğü karşılar; iki kavram kökün iki temel ucunu verir. | Güçlü |
| İngilizce | Intention, moderation, economy | Niyet, itidal, tutumluluk | Intention yönelme boyutunu, moderation aşırılıktan kaçınmayı, economy ise kaynakları dengeli harcamayı yansıtır. | Güçlü |
| Almanca | Absicht, Mäßigung | Kasıt, ölçülülük | Absicht hedefe odaklanmayı, Mäßigung ifrat ve tefritten kaçınan ölçülü tutumu karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Intention, juste milieu | Niyet, orta yol | Juste milieu tam olarak iki aşırı uç arasındaki adil orta çizgiyi karşılarken intention yönelimi verir. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane’s Arabic-English Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَصْدُ | Dosdoğru ve hedefe ulaştıran yol | Yolların ayrıldığı yerde insanı saptırmadan doğrudan Allah'a ulaştıran ana istikamet bağlamında geçer (Nahl 16:9). |
| قَاصِدًا | Kolay, mutedil, yorucu olmayan | Tebük Seferi'ne katılmaktan kaçınan münafıkların tutumunu anlatırken, meşakkati az ve mesafesi orta olan sefer anlamında kullanılır (Tevbe 9:42). |
| وَاقْصِدْ | Dengeli, ölçülü ve mutedil olma emri | Lokmân'ın oğluna verdiği ahlaki öğütlerde, yürüyüşte gurur ve taşkınlıktan uzak dengeli bir hız ve tavır takınma bağlamındadır (Lokmân 31:19). |
| مُقْتَصِدٌ / مُقْتَصِدَةٌ | Hayırda yarış ile zulüm arasında orta yolda kalan zümre | Kitap ehlinden veya müminlerden ne tamamen sapan ne de iyilikte en öne geçen, farzları yerine getirip orta yolu tutan kimseler için kullanılır (Mâide 5:66, Fâtır 35:32). |
| مُقْتَصِدٌ | Denizdeki tehlikeden kurtulunca şükür ile nankörlük arasında tereddütlü kalan | Fırtınadan kurtarıldıktan sonra bütünüyle şükretmek yerine ikircikli ve çekingen bir orta çizgide duran insan hali (Lokmân 31:32). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade, niyet ve hidayet yolu | Allah'ın kullarına doğru yolu göstermesi (قصد السبيل) ve insanın amellerindeki niyet ve iradi yönelişin (kasd) mahiyeti tartışılmıştır. | Doğru istikamet ve bilinçli yönelim anlamında yoğunlaşır. |
| Fıkıh | İbadetlerde ve tasarruflarda niyet | Akitlerde ve ibadetlerde lafızların zahirine mi yoksa failin niyet ve amacına (makasıd) mı itibar edileceği meselesinde temel kavramdır. | Hukuki fiilin ardındaki nihai gaye ve iradeyi bildirir. |
| Tefsir | Ahlaki seviyeler ve zümre tasnifi | Fâtır Suresi 32. ayette geçen üç zümreden (zâlim, muktesid, sâbık) muktesid olanın konumu, günahkâr ile öncü arasındaki yeri olarak şerhedilmiştir. | Aşırılığa düşmeyen fakat en ileri derecede de olmayan orta seviye. |
| Hadis | İbadette ve harcamada itidal | İbadetlerde aşırıya kaçıp tükenmeyi yasaklayan rivayetlerde (القصد القصد تبلغوا) ve iktisatlı harcamayı öven naslarda merkezî ilkedir. | Sürekliliği sağlayan dengeli ve ölçülü uygulama. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç ve amelde orta yol | İtidal | Aşırılıkları önleme | Dinde ruhbanlık gibi ifrat ile laubalilik gibi tefriti engelleyerek sürdürülebilir dindarlık sağlar. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve düşünce | Rasyonel ölçülülük | Doğru yargıya varma | Dogmatik katılık ile kuşkucu savrulma arasında hakikate doğrudan ulaştıran sağlam metodolojiyi kurar. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu düzeni | Adalet ve denge | Toplumsal kutuplaşmayı giderme | Baskıcı istibdat ile kaotik başıboşluk arasında toplumu adaletle ayakta tutan yönetim tarzını temsil eder. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tüketim ahlakı | İktisat | Kaynakları koruma | İsraf ile cimriliğin kırıldığı, kaynakların özüne ve asıl hedefine uygun verimli kullanımını düzenler. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal optimizasyon ve merkezî eğilim | İki sınır değer arasındaki minimum maliyetli en kısa vektör ve dalgalanmaların toplandığı ortalama nokta gibi, hedefe en az enerjiyle doğrudan varmayı temsil eder. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Altın oran ahlakı ve dinamik denge | Sosyal psikolojide ve ahlak felsefesinde aşırı uçların sönümlenerek davranışın en yüksek işlevsellik ve sürdürülebilirlik kazandığı orta nokta ilkesidir. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü Türkçedeki modern «kasıt» (suç işleme niyeti, kötü niyet) kullanımına veya sadece parasal «iktisat» (para biriktirme, cimrilik sınırında tutumluluk) kavramına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da yürüme biçiminden (31:19) inanç seviyelerine (35:32), yolun doğruluğundan (16:9) seferin kolaylığına (9:42) kadar tüm varoluşsal yönelişleri ve adil dengeyi kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök daraltıldığında, Kur'an'ın hem ahlakta hem ibadette hem de harcamada önerdiği ontolojik omurga olan «orta yol ve doğrudan hedefe kilitlenme» ilkesi ahlaki bir teferruata veya kötü niyet kategorisine indirgenmiş olur. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık nizamında ve insan amelinde sapmaları engelleyen ana mihenk taşını; aşırılıkları kırarak özü muhafaza eden hedefe dönük dosdoğru yönelişi tarif ettiği için temel önemdedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsan karakterlerinin ve manevi derecelerin tasnif edildiği ayetlerde, ahlak ve edep talimatlarında ve Allah'a giden yolların beyan edildiği hidayet ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Faziletin aşırılıklarda, taşkın zahitlikte veya uç tepkilerde aranması yanılgısını düzeltir; en üstün değerin dengeli, kararlı ve hedefe doğrudan giden orta yolda olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamKemiğin kırılarak iliğinin açığa çıkarılması, mızrağın ortadan kırılması, semizlik ve atılan okun hedefi doğrudan vurması.
- Soyut anlamAşırı uçları kırıp ortadan kaldırarak iki sınır arasındaki en doğru, adil ve sürdürülebilir orta yola yönelme hali.
- Sistematik karşılıkİfrat ile tefrit arasındaki salınımı engelleyen, insan eylemini doğrudan nihai maksada yönlendiren itidal ve optimizasyon ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde ve ifrat ve tefriti temsil eden aşırı uç sınırları; hedefin tam merkezinde yer alan hakikati ve mutlak doğruyu; bu aralıkta seçilen ameli veya yolu; ise iki uç arasındaki sapmaları sıfırlayarak hedefe olan mesafeyi en aza indiren mutedil ve adil yönelişi (قصد) temsil etmektedir.