له
ل - ه
جذر- الورود: ٨٠٥
- الآيات: ٦٩٦
- الصيغ: ١٧
- المعاجم: ٢
معناه في القرآن: Onlara
هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.
ملاحظاتي
المعاجم(٢)
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٢٬٥٩٥باب الهاء واللام
هل ، له ، لهله : مستعملة .
هَلْ ، له : قال ابن السّكيت : إذا قيل لك : هَلْ لَكَ في كذا وكذا ؟ قلتَ : لي فيه ، وإنّ لي فيه ، وما لي فيه . ولا تقل : إن لي فيه هلاًّ . والتأويل : هل لك فيه حاجةٌ ، فحذفت الحاجةُ لمَّا عُرفَ المعنى ، وحَذَف الرادُّ ذِكر الحاجة ، كما حذفها السائل . وقال الليث : هَلْ خفيفةً : استفهامٌ .
وتقول : هل كان كذا وكذا ؟ وهل لك في كذا وكذا ؟ قال : وقول زهير :
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٤٬٦٦١(باب اللام وما بعدها في المضاعف والمطابق([1]))
(لم) اللام والميم أصلُه صحيحٌ يدلُّ على اجتماعٍ ومقارَبَة ومُضامَّة. يقال: لَمَمْتُ شَعَثه، إذا ضممتَ ما كان من حالِهِ متشعِّثاً منتشِراً. ويقال: صخرةٌ ملَمْلَمَةً، أي صُلْبة مستديرة، وملمومة أيضاً. قال:
* ملمومة لَمَّاً كظهر الجُنْبُلِ([2]) *
ومن الباب ألمَمْتُ بالرّجُلِ إلماماً، إذا نزلتَ به وضامَمْتَه. فأمَّا اللَّمَم فيقال: ليس بمواقَعَة
الصيغ(١٧)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤٦٠ (الإجمالي: ٩٢١)
- عذب
الآيات المشتركة: ٩٦ · Su yosunudur
- أله
الآيات المشتركة: ٣٠٠ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- ألم
الآيات المشتركة: ٣٢ · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
- عمل
الآيات المشتركة: ٧٥ · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- دون
الآيات المشتركة: ٤١ · Dane, inek yavrusuna denir
- صلح
الآيات المشتركة: ٤٥ · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
- أجر
الآيات المشتركة: ٣١ · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
- زين
الآيات المشتركة: ١٧ · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
- حسن
الآيات المشتركة: ٤٢ · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
- جوب
الآيات المشتركة: ١٦ · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
- عدد
الآيات المشتركة: ١٨ · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
- أرض
الآيات المشتركة: ٧٩ · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
الآيات التي ورد فيها(٦٩٦)
عدد الآيات التي يرد فيها هذا الجذر: ٦٩٦؛ ضيّق النطاق من شريط السور.
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ
Onlara
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَكِنْ لَا يَعْلَمُونَ
Onlara
يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا وَلَوْ شَاءَ …
Onlara
وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا …
Onlara
فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ
Onlara
وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ
Onlara
… مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ
Onlara
… ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ
Onlara
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ …
Onlara
… فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ …
Onlara
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | له |
| Yapı | İki harfli işlev sözü ve edat bileşimi |
| Özel Durum | Edat ve zamir terkibi; sözlükte nâkıs ve mükerrer türevlerle bağlantılı ikili kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | من, في, علي |
| Zıt Kök | علي |
| Çekirdek Özet 1 | İntisap, aitlik, tahsis ve yönelim bildiren edat ile üçüncü şahıs zamirinin birleşimi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi mülkiyet, hakkediş, lütuf ve kulun sorumluluk ve akıbetinin zatına aidiyeti |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde nihai mülkiyet ve otoritenin tek bir merkeze istihkak ile bağlanması |
| Kritik Hata Riski | İntisap ve tahsis bildiren yapının mekanik bir zamir eki sanılarak aidiyet ve istihkak nüansının gözden kaçırılması |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Bir hedefe doğru sevk etme, yönlendirme ve mülkiyet/aidiyet bağı kurma hareketini simgeler. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığın işaret edilmesi, gizli olanın belirginleşmesi ve üçüncü şahsa yapılan gösterim hareketini simgeler. |
| له | Yöneltme ve işaret hareketinin birleşimi | Çoban değneğinin işaret ettiği hedefe yönelmesi gibi, bir hükmün, mülkün veya hakkın doğrudan işaret edilen üçüncü şahsa bağlanması ve tahsis edilmesidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Fiziksel düzeyde seyrek dokunmuş ince kumaş veya çölde dalgalanan serap tabakası için kullanılırken; işlevsel dilde bir nesnenin bir şahsa tahsis edilmesi ve bağlanması anlamındadır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Çöl serabını ve geniş düzlükleri nitelemek üzere İmruülkays ve diğer kadim şairlerin şiirlerinde geçen şu beyitte kök zikredilir: ومخفِقٍ مِن لُهْلُه ولُهْلُهِ / Çölde serabın uçuştuğu ıssız ve geniş düzlükler. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik Arap dilinde lām harf-i cerinin üçüncü şahıs zamiri olan hâ ile birleşerek zamir öncesinde fetha ile لَهُ biçimini alması, mülkiyet ve istihkak bildiren en temel sentaktik kalıptır. |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde ل harf-i ceri yönelme, aitlik, tahsis ve amaç bildiren en kadim edatlardan biridir; İbranicede le-, Ârâmîce ve Süryanicede l- ön eki olarak doğrudan varlığın bir hedefe intisabını veya mülkiyetini ifade eder. Üçüncü şahıs zamiri olan ه unsuru ise Proto-Semitik dilde işaret ve gaib zamiri olarak köklü bir geçmişe sahiptir; İbranicede hū, Ugarit dilinde hwt ve Süryanicede hū biçimleriyle izlenir. Bu iki unsurun bir araya gelmesiyle oluşan yapı, bir şeyin işaret edilen üçüncü şahsa bağlanmasını, ona tahsis edilmesini ve onun hakkı kılınmasını sağlayan morfo-sentaktik bir kalıptır. Arap leksikografisinde kök olarak ele alınan له veya mükerrer formu لهله ise incelik, geniş ve seraplı düzlük anlamlarıyla fiziksel bir zemine işaret etmekle birlikte, Kur'an'daki yoğun kullanım tamamen harf-i cer ve zamir terkibine dayanır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, Brockelmann ve Lipiński.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ل edatı ile zamirin birleşimi ve nâkıs kök ilişkisi | İstihkak ve mülkiyet bildiren cer harfinin zamirle birleşerek fethalanması ve müstakil bir işlev kalıbı kurmasıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice le- ve hū, Ârâmîce l- ve hū | Bütün Batı ve Güney Sami dillerinde yönelme edatı ile üçüncü şahıs zamirinin aynı birleşimi oluşturmasıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yönelme ve gösterim morfemleri | Afro-Asyatik dillerde yönelme bildiren dizeysel l- ögeleriyle paralellik gösterir. | Muhtemel |
المصدر David Cohen ve Brown-Driver-Briggs.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| له | Anlamlı | Aitlik, tahsis, serap ve incelik | Harf-i cer ve zamir terkibi olarak ona ait kılma; leksik olarak ince doku ve çöl serabı anlamı taşır. | Hedef kök; Kur'an'da 805 kez geçer. |
| هل | Anlamlı | Soru sorma, belirme ve ilk görünüş | Soru edatı olarak zihni yöneltme; hilalin belirmesi veya yağmurun ilk damlaması gibi aniden ortaya çıkma hareketidir. | Kur'an'da geçer; harflerin yer değiştirmesiyle oluşan istifham ve zuhur köküdür. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| له | Merkez | Aitlik ve lehte tahsis | Bir şeyin doğrudan hedef şahsın lehine, mülküne veya yetkisine bağlandığını bildirir. | Fayda, hak ediş ve ontolojik mülkiyeti ifade eder. |
| من | Komşu | Çıkış ve başlangıç | Hedefe yönelmeyi değil, bir kaynaktan ayrılmayı ve başlangıç noktasını gösterir. | Tahsis değil kaynak bildirir. |
| في | Komşu | Zarfiyet ve içkinlik | Bir şeye ait olmayı değil, bir kabın veya zamanın/mekânın içinde bulunmayı gösterir. | Mülkiyet bağı kurmaz, kapsama bildirir. |
| علي | Komşu | Üstünlük ve aleyhtelik | Lehine olanı değil, üzerine yüklenen borcu, külfeti veya sorumluluğu ifade eder. | Şahsın lehine değil aleyhine olan durumu kurar. |
| علي | Zıt | Külfet ve aleyhte olma | له fayda ve hak (lehine) kurarken, علي borç, yük ve yaptırım (aleyhine) kurar. | Hukukta ve ahlakta lehte olan ile aleyhte olanın kesin zıtlığıdır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | له | Ona ait, onun için, onun lehine | Bir varlığın mülkiyetini, hakkını veya hedefini üçüncü şahsa tahsis eden yapı. | Kesin |
| Latince | Ei, illi, pro eo | Ona, onun için | Dativus (yönelme/aitlik) haliyle şahsa tahsisi ve onun faydasına olanı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | To him, for him, his | Ona, onun için, ona ait | Yönelme, amaç ve mülkiyet işlevlerini bağlama göre ayrı ayrı ifade eder. | Kesin |
| Almanca | Ihm, für ihn, sein | Ona, onun için | Dativ nesne ve yönelim edatıyla lehte olma ve aitlik ilişkisini kurar. | Kesin |
| Fransızca | À lui, pour lui | Ona, onun için | Dolaylı tümleç ve tahsis edatı vasıtasıyla hedefe intisabı kurar. | Kesin |
المصدر Wehr ve Oxford Latin Dictionary.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لَهُ / لَهُمْ (Mülkiyet ve Egemenlik) | Mutlak ontolojik mülkiyet ve tek egemenlik | Göklerin ve yerin mülkünün yalnızca Allah'a ait olduğunu belirten tevhid bağlamı; Bakara 2:107, Âl-i İmrân 3:189. |
| فَلَهُ / فَلَهُمْ (İstihkak ve Karşılık) | Amelin doğrudan ödülü ve hak edilmiş ecir | İman edip salih amel işleyenlerin Rableri katındaki kesin mükâfatı; Bakara 2:62, Bakara 2:112. |
| لَهُ (Birlik ve Dengi Olmama) | Zatî teklik ve istihkakta eşsizlik | İhlas suresinde hiçbir şeyin O'na denk ve akran olamayacağının beyanı; İhlâs 112:4. |
| لَهَا (Sorumluluk ve Kazanç) | Nefsin kendi lehine kazandığı amel | Her benliğin kazandığı hayrın kendi lehine, yaptığı kötülüğün aleyhine oluşu; Bakara 2:286. |
| لَهُمْ (Azap ve Ceza Tahsisi) | İnkar ve zulmün zorunlu karşılığı olarak ceza | Kafirler ve zalimler için takdir edilmiş kaçınılmaz azap bağlamı; Bakara 2:7, Mâide 5:41. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mülk ve Tevhid sıfatları | Varlığın mülkiyetinin mutlak olarak Allah'a ait olması ve O'na hiçbir şerikin isnat edilemeyeceği bahsi. | Lā şerīke leh ifadesindeki mutlak tahsis ve nefyin teyidi. |
| Fıkıh | Hak ve Borç dengesi | Leh ve aleyh kavramları üzerinden bir şahsın hak sahibi olması (istihkak) ile borç altına girmesi ayrımı. | Bir kimsenin menfaatine olan mülkiyet veya hak durumu. |
| Tefsir | Hasr ve Kasr belagatı | Edatın takdimi durumunda (lehu'l-mülk) hâsıl olan mutlak ihtisas ve tahsis incelikleri. | Yalnızca O'na ait kılma ve başkasından men etme anlamı. |
| Hadis | Dua ve İkrar metinleri | Tevhid kelimesi ve zikirlerde mutlak hamd ve şükrün Allah'a tahsis edilmesi. | İbadetin ve şükrün yegane merciine bağlanması. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet ve Kulluk | Mutlak İstihkak | İbadet ve hamdin yalnızca Allah'a ait kılınması | Varlığın varoluşsal gayesinin tek bir mercie bağlanmasını sağlar. | Kesin |
| İlmi | İsnat ve Nedensellik | İntisap Bağı | Bilginin ve hükmün kaynağına nispet edilmesi | Bir sonucun veya hükmün ait olduğu temele bağlanması işlevidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve Yetki | Meşru Otorite | Nihai egemenlik ve emir koyma hakkının tahsisi | Hüküm verme yetkisinin kime ait olduğunu tescil eder. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve Hak ediş | Mülkiyet Hakkı | Emeğin karşılığı olan değerin kişiye ait kılınması | Kazancın ve mülkiyetin hak sahibine tahsisini kurar. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel eşleme ve değer atama (mapping / assignment) | Matematikte bir bağıntının tanım kümesindeki bir elemanı değer kümesindeki tek bir hedefe kesin olarak tahsis etmesi () hareketine karşılık gelir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hak sahipliği ve mülkiyet intisabı (entitlement) | Hukuk ve ahlakta bir hakkın, menfaatin veya sorumluluğun doğrudan muhatabın şahsiyetine bağlanması prensibidir. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin yalnızca teknik bir zamir birleşimi veya basit bir yönelme eki görülerek taşıdığı tahsis, mülkiyet ve ihtisas vurgusunun sıradanlaştırılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu terkip, ontolojik mülkiyetten amellerin ebedi karşılığına kadar uzanan; varlığın ve hakkın kime ait olduğunu belirleyen kurucu bir tevhidi eksendir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cümledeki tahsis (kasr) nüansının atlanması, Allah'a ait olan mutlak egemenliğin izafi varlıklara paylaştırılması gibi tevhidi zedeleyen anlamsal kaymalara yol açar. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın mülkiyetinin, hamdin, hükmün ve nihai hesabın kime ait olduğunu kuran temel sentaktik ve teolojik bağlaçtır; aidiyet eksenini inşa eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mülk ve hakimiyetin Allah'a hasredildiği ayetlerde, amellerin karşılığını bildiren vaad-vaid ayetlerinde ve İhlas suresi gibi tevhidin merkezinde yer alan metinlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın mutlak mülkiyet veya amellerinden bağımsız bir hak iddiasında bulunamayacağını gösterir; her hakkın ve karşılığın ilahi adalet ve mülkiyet çerçevesinde verildiğini tescil eder. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir nesnenin, hakkın veya hükmün belirli bir üçüncü şahsa doğru yönlendirilerek ona raptedilmesi, tahsis edilmesi ve bağlanmasıdır.
- Soyut anlamVarlık düzeninde mülkiyet, egemenlik, lütuf ve cezanın meşru hak sahibine hasredilmesi ve ontolojik intisabın kurulmasıdır.
- Sistematik karşılıkHukukta mülkiyet ve istihkak; teolojide mutlak egemenlik ve ibadetin yalnızca hak eden mercie yöneltilmesidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde unsuru tahsis edilen mülkü, ameli, ecri veya hükmü; operatörü intisap ve tahsis hareketini (ل edatının işlevini); unsuru ise işaret edilen muhatabı (ه zamirini) temsil eder. Formül, değerinin doğrudan hedefine tahsis edilmesi sonucunda 'nin o hakka veya mülke meşru biçimde sahip olduğunu ve bağlandığını sembolize eder.