مرد
م - ر - د
جذر- الورود: ٥
- الآيات: ٥
- الصيغ: ٥
- المعاجم: ١٣
Üzerinde nebat bitmeyen yer veya yaprakları dökülmüş ağaç demektir. Marid kurutan demektir. Sakalların olmaması da mariddir. Türkçeye uğursuz şey anlamında meret olarak girmiştir. İyilikten soyulmuş anlamına da gelir. İnat eden anlamı da vardır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Üzerinde nebat bitmeyen yer veya yaprakları dökülmüş ağaç demektir. Marid kurutan demektir. Sakalların olmaması da mariddir. Türkçeye uğursuz şey anlamında meret olarak girmiştir. İyilikten soyulmuş anlamına da gelir. İnat eden anlamı da vardır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٤٧٨باب الدال والراء والميم معهما
د ر م، ر د م، م ر د، ر م د، م د ر، د م ر مستعملات
درم:
الدَّرَمُ: استِواءُ الكَعْبِ وعظمِ الحاجِب ونحوه إذا لم يَنْبَتِرْ فهو أَدْرَمُ، والفعل دَرِمَ يَدْرَمُ فهو دَرِمٌ.
ودَرِمٌ: اسْمُ رجلِ من بني شيبان ذكره الأعشى فقال:
ولم يُودِ من كنتَ تَسْعَـى لـه كما قيلَ في الحَرْبِ أَوْدَى دَرِمْ
والدَّرّامةُ من النساء: السيِّئةُ المشي، قال:
من البِيض، لا دَرّامةٌ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٣١المَرْدُ: ثمر الأراك الغضُّ منه. ورملة مَرْداءُ: لا نبتَ فيها. وغُصن أمْرَدُ: لا ورق عليه. وفرسٌ أمْرَدُ: لا شعر على ثُنَّتِهِ. وغلامٌ أمْرَدُ بيِّنُ المَرَد بالتحريك، ولا يقال جارية مرْداء. قال الأصمعي: يقال تَمَرَّدَ فلانٌ زماناً ثم خرج وجهه، وذلك أن يَبْقى أمْرَدَ حيناً. وتَمريدُ البناء: تمليسه. وتَمريدُ الغصن تجريده من الورق. ومَرَدَ الخبز يَمْرُدُهُ مَرْداً، أي ماثَهُ حتَّى يلين. والمَريدُ:
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٬٥٣٢د ر م
دمر ، رمد ، مدر ، مرد ، درم ، ردم : مستعملات .
درم : قال الليث : الدَرَم استِوَاءُ الكَعْب وعَظم الحاجب ونحوه إذا لم يَنْتَبِر فهو أَدْرَمُ ، والفعل دَرِمَ يَدْرَمُ فهو دَرِم ، قال : ودَرِمٌ اسم رجل من بني شيبان ذكره الأعشى فقال :
ولم يُودِ مَنْ كُنْتَ تَسْعَى له
كما قِيلَ في الحربِ أَوْدَى دَرِمْ
قال أبو عَمرو : هو دَرِمُ بنُ دُبّ بن ذُهْل بن شيبانَ ، فُقِد كما فُقِد القارظَ
العَنَزِيّ
د ر م دمر ، رمد ، مدر ، مرد ، درم ، ردم : مستعملات . درم : قال الليث : الدَرَم استِوَاءُ الكَعْب وعَظم الحاجب ونحوه إذا لم يَنْتَبِر فهو أَدْرَمُ ، والفعل دَرِمَ يَدْرَمُ فهو دَرِم ، قال : ودَرِمٌ اسم رجل من بني شيبان ذكره الأعشى فقال : ولم يُودِ مَنْ كُنْتَ تَسْعَى له كما قِيلَ في الحربِ أَوْدَى دَرِمْ قال أبو عَمرو : هو دَرِمُ بنُ دُبّ بن ذُهْل بن شيبانَ ، فُقِد كما فُقِد القارظَ العَنَزِيّ فصار مَثَلاً لكلِّ مَن فُقِد ، وقال الليث : بنو دَارِم حيٌّ مِنْ بني تميم فيه بيتُها وشَرَفُها ، وقال غيره : سمي دارماً لأنه حَمَلَ إلى أبيه شيئاً يَدْرِمُ به أي يُقارِبُ خُطاه في مَشْيِه ، عمرو عن أبيه الدَّرُوم من النوق الحَسَنَةُ المِشية . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الدَّرِيم الغُلام الفُرْهُدُ النَّاعمُ . الليث : الدَّرَّامة من أسماء القُنْفُذ والأرانب ، والدَّرامة من نَعْتِ المرأةِ القصيرة ، قال : والدَّرَمَانُ مِشْيَةُ الأَرنب والفأرةِ والقُنْفُذِ وما أشبهه ، والفعْلُ دَرَمَ يَدْرِم . أبو عبيد عن الأصمعي : الدَّرْماءُ من نبات السّهل ، وكذلك الطَّحْماء والحَرْشَاءُ والصَّفراءُ . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : إذا أَثْنَى الفَرَسُ أَلْقَى رَوَاضِعه فيقال : أَثْنَى وَأَدْرَمَ للإثْناء ثم هو ربَاعٌ . ويقال : أَهْضَم للإِرباع . وقال ابن شميل : الإدرام أن يَسْقُطَ سِنُّ البعيرِ لسِنَ نَبَتَتْ . يقال : أَدْرَمَ للإثْناء ، وأَدرم للإِرْباع ، وأَدْرَمَ للإِسداس . ولا يقال : أَدْرَمَ لِلْبُزُول لأن البازِل لا ينبت إلا في مكان لم تكن فيه سنّ قبله ، ومكانٌ أَدْرَمُ مستوٍ . أبو عُبيد عن أبي زيد : دَرَمَتْ الدّابةُ تَدْرِمُ دَرْماً إذا دَبَّتْ دَبِيباً . شمر : المُدَرَّمَةُ من الدُّروع اللّينة المستَوية وأنشد فقال : هَاتِيكَ تَحْمِلُني وتَحملُ شِكَّتِي ومُفاضَةٌ تَغْشَى البَنانُ مُدَرَّمَهْ ردم : الليث : الرَّدْمُ سَدُّك باباً كُلَّه أو ثُلْمَةً أَوْ مَدْخلاً ونحو ذلك يقال : رَدَمتُه رَدْماً والاسم الرَّدْم وجمعه رُدُومٌ وثوب مُرَدَّمٌ ومُلَدَّم إذا رُقِّعَ . وقال عنترة : هل غادر الشُّعراء مِنْ مُتَرَدَّمِ أي مُرَقَّع مُسْتَصْلَح ، وقال غيره : هل ترك الشعراء مقالاً لقائل . أبو عبيد عن الأصمعيّ : المرَدَّم والملَدَّم والمرقّع ، وقال غيره : ثوبٌ رَديمٌ خَلْقٌ وثيابٌ رُدُمٌ . وقال ساعدة الهذليُّ : يُذْرِينَ دَمْعاً على الأَشْفَارِ مُبْتَدِراً يَرْفُلْنَ بَعْدَ ثِيابِ الخالِ في الرُّدُمِ ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الأرْدَمُ الملاَّحُ والجميع الأرْدَمُونَ وأنشد في صفة ناقة فقال : وتَهْفُو بهادٍ لها مَيْلَعٍ كما أَقْحمَ القَادِسَ الأَرْدَمونا المَيْلَعُ المضطرب هكذا وهكذا ، والمَيْلَعُ الخفيف . أبو عبيد عن الأصمعي وسلمة عن الفراء : أَرْدَمَتْ عليه الحُمَّى إذا لم تُفارِقْه . وقال أبو الهيثم : الرُّدَامُ ضُراط الحِمار وقد رَدَم يَرْدُم إذا ضَرِط . مرد : ثعلب عن ابن الأعرابي : المَرَدُ الثَّرِيدُ . أبو عبيد عن الأصمعي : مَرَد فلان الخبزَ في الماء ومَرَثَهُ . شمر يُقال : مَرَدَ الطعام إذا ماثَه حتى يَلينَ فقد مَردَه ، وتَمْرٌ مريدٌ ، وقال النابغة : فلَمَّا أَبى أَنْ يَنْزَعَ القَوْدُ لحمَهُ نزعنا المرِيذ والمريدَ لِيَضْمَرا ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المرَدُ نَقَاءُ الخدَّين من الشعر ، ونقاء الغُصْن من الورق ، والمَرَد التَّمْلِيسُ ، ومَرَدْتُ الشيءَ وَمَرَّدْتُهُ لَيَّنْتُهُ وصَقلْتُه ، وغلام أَمْردُ ، ولا يقال : جارية مَرْداء ، ويقال : شجرة مَرْداء ، ولا يقال : غُصْنٌ أَمْردُ . أبو عبيد عن الأصمعي : أَرْضٌ مَرْداءُ وجمعها مَرَادَى وهي رمال مُتَسَطِّحة لا يُنْبَتُ فيها ، ومنها قيل للغلام : أمرد ، قال : والبَرِيرُ ثمر الأراك ، فالغَضُّ منه المرْدُ ، والنَّضِيجُ الكَباثُ ، قال وقال الكسائي : شجرة مَرْداءُ ، وغصن أَمْرَدُ لا ورق عليها . أبو عبيد المُمَرَّد بناء طويل ، قلت : ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( صَرْحٌ مُّمَرَّدٌ مِّن ) ( النمل : 44 ) . وقيل : المُمَرَّدُ : المُمَلَّسُ ، وأمّا قول الله جلّ وعزّ : ( وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُواْ عَلَى النَّفَاقِ ) ( التوبة : 101 ) . قال الفراء : يريد مَرَنوا عليه وَجَرَنوا كقولك : تمرَّدوا . وقال ابن الأعرابيّ : المَرْدُ التَّطاوُل بالكبْر والمعاصي ومنه قوله : مَرَدوا على النفاق أي تطاولوا . وقال الليث : المَرْدُ دَفْعُكَ السَّفينة بالمُرْوِيِّ ، وهي خشبةٌ يدفعُ بها الملاَّحُ ، والفعل يَمْرُدُ . قال : ومُرادٌ حي ، هم اليوم في اليمن ، ويقال : إن نسبهم في الأصل من نِزَار . قال : المرادَةُ مَصدر المارِدِ ، والمَرِيدُ من شياطين الإنس والجن وقد تمرَّدَ علينا أي عتا واستعصى وَمَرَدَ على الشَّرِّ تَمَرّد أي عتا وطغى . قال : والتِّمرادُ بيتٌ صغير يجعل في بيت الحمامِ لِمَبيضِه ، فإذا جُعِلتْ نَسقاً بعضُها فوق بعض فهي التَّماريدُ وقد مرَّدها صاحبها تمْرِيداً وتِمْراداً . والتِّمْرادُ الاسم بكسر التاء قال : والتمريدُ : التمليس والتطيين ، والأَمْرَدُ الشابُّ الذي بلغ خروج لحيته ، وطُرَّ شاربه ولمَّا تبْدُ لحيتُه ، وقد تمرَّدَ فلان زماناً ثم خرج وجهه ذلك أن يبقى أَمْرَدُ ، قال : وامرأة مَرْدَاءُ لم يُخلَق لها إسْبٌ وهي شِعْرَتُها . وفي الحديث : ( أهل الجنة جُرْدٌ مُرْدٌ ) . وقال أبو تراب : سمعتُ الْخُصَيْبي يقول : مَرَدَه وَهَرَدَه إذا قَطَعَه وَهَرَطَ عِرْضَه وَهَدَدَه ، ومن أمثالهم : تمرَّدَ مارِدٌ وعَزَّ الأَبْلَقُ ، وهما حِصْنان في بلاد العرب غزتهما الزَّبَّاء فامتنعا عليها فقالت هذه المقالة وصارت مثلاً لِكل عزيز مُمتنع ، والمَرِّيد الخبيث . التمرد وكذلك المارد والمريد والمُتَمَرِّد الشرير . رمد : الحراني عن ابن السكِّيت : الرَّمْدُ الهلاك ، يقال : رَمَدَت الغنمُ إذا هلكتْ من بَرْدٍ أو صقيعٍ ، قال أبو وَجْرة السّعدي في شعره : صَبَبتُ عليكم حاصِبي فتَركتُكُم كَأَصْرَامِ عادٍ حين جَلَّلها الرّمْدُ قال : والرّمْدُ في العين ، وَقَد رَمِدَت تَرْمَد رَمداً . وقال شمر في تفسيره عام الرَّمَادة يقال : أَرْمد القومُ إذا جُهِدوا . قال : سميت عام الرَّمادة بذلك قال ويقال : رَمَد عيشهم إذا هلكوا ، وهو الرَّمْد . يقال : أصابهم الرَّمد إذا هلكوا ، قال : وقال : القاسم : رَمَدَ القومُ وأَرْمَد إذا هلكوا والرَّمادَةُ الهلكَةُ ، قلت : وقد أخبرني ابن هاجك عن ابن جَبَلة عن أبي عبيد أنه قال : رَمِد القوم بكسر الميم وارْمَدُّوا بتشديد الدال والصحيح ما رواه شمر : رَمَدُوا ، وأَرْمدُوا كذلك . قال ابن السكيت : قال شمر ، وقال ابن شميل : يقال للشيء الهالك من الثياب خُلُوقةً : قد رَمَدَ وهَمَد وباد ، والرَّامِد البالي الذي ليس فيه مَهَاةٌ : أي خَير وبقِيَّةٌ ، وقد رَمَد يَرمُد رُمودَةً . وأقرأني الإياديُّ لأبي عبيد عن أبي زيد : الرَّمْد الهلاك وقد رَمَدَهم يَرْمِدهم فجعله متعَدياً . وقال الليث : يقال عَيْنٌ رَمْداءُ ورجل أَرْمدُ . وقد رَمِدتْ عينُه وأَرْمدت ، والرَّمادُ دُقاقُ الفحم من حُراقَةِ النار ، وصار الرَّمادُ رِمْدِداً ، إذا هَبا ، وصار أدقَّ ما يكون ، والمُرَمَّد من اللحم المشوِيُّ الذي مُلَّ في الجَمْر ، وقد رَمَّدت الناقة تَرْميداً إذا أَنْزَلَتْ شيئاً قليلاً من اللبن عند النَّتاج . أبو عبيد عن أَبي زياد : إذا استبان حملُ الشاةِ من المعز والضأن ، وَعظُم ضرعُها . قيل : رَمَّدتْ تَرْمِيداً وأضرعتْ . وقال ابن الأعرابيّ : العرب تقول : رَمَّدتِ الضأن فَرَبِّقْ رَبِّقْ ورَمّدَت المعزى فَرَنِّقْ رَنِّقْ ، وقد مر تفسير التَّرْنيق والتربيق في كتاب القاف . وقال الكسائي : ناقة مُرْمِدٌ ومُرِدٌّ إذا أَضْرَعَتْ . وروي عن قتادة أنه قال : يتوضأ الرجلُ بالماء الرَّمِدِ والماءِ الطَّرِدِ ، فالطَّرِدُ الذي خاضَتْه الدّوابُ ، والرّمِدُ الكَدِر . قلت : وبالشَّواجين ماءٌ يقال له : الرَّمادَةُ ، وشرِبْتُ من مائها فوجدتُه عَذباً فُراتاً . أبو عبيد عن أبي عمرو : ارْقَدّ البعيرُ ارْقِداداً ، وارْمَدّ ارْمِدَاداً ، وهو شدة العَدْوِ . وقال الأصمعيّ : ارْقدَّ وارْمَدّ إذا مضى على وجهه وأسرع ، وثيابٌ رُمْدٌ وهي الغُبْرُ فيها كُدُورَةٌ مأخوذٌ من الرّماد ، ومن هذا قيل لِضَرْبٍ من البعوض : رُمْدٌ ، وقال أبو وَجْرَة : تبيتُ جارتَه الأفْعى وسامرُه رُمْدٌ به عَاذِرٌ منهن كالجَربِ يصف الصائد ، ومن أمثالهم : شَوَى أَخُوكَ حتى إذا أَنْضَجَ رَمّدَ ، يُضْرَبُ مَثَلاً للرجل يَعُود بالفَساد على ما كان أَصْلَحَهُ . مدر : قال الليث : المَدر قِطَعُ الطين اليابِس ، الواحدةُ مَدَرةٌ ، والمَدْر تطيينُك وَجْهَ الحوض بالطِّين الحُرِّ لئلا يَنْشَفَ ، والمَمْدَرَةُ موضعٌ فيه طِين حُرٌّ ، وقد مَدَرتُ الحوضَ أَمْدُرُه . وفي حديث إبراهيم للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه يَأْتيهِ أبوه يوم القيامة فيسأَلُه أن يشفعَ له فيَلتفِتُ إليه فإذا هو بِضِبعَانٍ أَمْدَرَ ، فيقول : ما أنت بأَبي . قال أبو عبيد : الأمْدَرُ المنتفخُ الجَنْبيْنِ العظيم البطن . قال الراعي يصف إبلاً لها قيم فقال : وقَيِّمٍ أَمْدَرِ الجَنْبَيْنِ مُنْخَرِقٍ عَنْهُ العَبَاءَةُ قَوَّامٌ على الهَملِ قوله : أَمْدَرُ الجَنْبَين أي عِظَمِهما . قال : ويقال : الأمْدَرُ الذي قد تَتَرَبَّ جَنْباهُ من المَدَرِ ، يذهب به إلى التراب أي أَصاب جَسَدَهُ التراب . قال أبو عبيد : وقال بعضهم : الأمْدَرُ الكثيرُ الترجيع الذي لا يَقْدِر عَلَى حَبْسِه . قال : ويستقيم أَن يَكون المعْنَيان جميعاً في ذلك الضِّبْعَانِ . شمر عن ابن شميل : المِدْرَاء من الضِّبَاع التي لَصِقَ بها بَوْلها ويَبِسَ خَراؤها ، ويقال للرجُل : أَمْدَرُ وهو الذي لا يَمْتَسِحُ بالماء ولا بالحجر ، وَمَدَرَتْ الضَّبُعُ إذا سَلَحَتْ . وقال شمر : سمعت أحمد بن هانىء يقول : سمعت خالد بن كلثوم يروِي بيتَ عمرو بن كلثوم : ولا تُبْقِي خُمُورَ الأَمْدَرِينَا بالميم قال : الأمْدَرُ الأقْلَفُ ، والعربُ تسمي القرية المبنية بالطين وَاللَّبِن المَدَرَةَ ، وكذلك المدينة الضخمة يقال لها : المَدَرَةُ . دمر : في الحديث : مَن نَظَرَ من صِيرِ باب فقد دَمَر . قال أبو عبيد وغيره : دَمَر أي دَخَل بغير إذْنٍ ، وَهو الدُّمور ، وقد دَمَرَ يَدْمُر دُموراً ، ودَمَقَ دَمْقاً ودُمُوقاً . وقال الليث : الدَّمار استئصال الهلاك ، يقال : دَمَر القومُ يَدْمُرون دَماراً : أي هلكوا ، ودَمَرَهم مَقَتَهم ودَمّرهم الله تَدْميراً . قال الله جلّ وعزّ : ( فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيراً ) ( الفرقان : 36 ) يعني به فرعون وقومه الذين مُسِخُوا قِرَدَةً وخَنازير . أبو عبيد : المُدَمِّر بالدال الصَّائدُ يُدَخِّن في قُتْرَته للصيد بأَوْبَار الإبل ، لكَيْلا يجدَ الوحشُ ريحَه ، وقال أوسُ بنُ حُجْر : فلاقى عليها مِن صَباح مُدَمِّراً لِنا مُوسِهِ مِن الصَّفيحِ سَقَائِفُ وقال الليث : تَدْمرُ اسم مدينة بالشام . قال : والتُّدْمُرِي من اليرابيع ضربٌ لئيم الخِلقة عَلْبُ اللحم . يقال : هو من مِعْزى اليرابيع وأما ضَأْنها فهو شُفَارِيُّها ، وعلامةُ الضأن فيها أن له في وسط ساقه ظُفْراً في مَوضع صِيصَة الدِّيك ، ووُصف الرجل اللئيم بالتَّدْمِري . وقال اللحياني : يقال : فلان خاسرٌ دامِر دابِرٌ ، وخَسِرٌ دَمِرٌ دبِرٌ ، وما رأيت من خسارته ودَمارته ودَبارته . الفراء عن الدُّبيريَّة يقال : ما في الدار عَيْنٌ ولا عَيِّنٌ ولا تَدْمُرِيٌ ولا تامُورِيٌ ولا دُبِّيٌ ولا دِبِّيٌ بمعنى واحد والله أعلم .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٬٦٠٢(باب الميم والراء وما يثلثهما)
(مرز) الميم والراء والزاء أصلٌ يدلُّ على تقطيع شيءٍ وخَدْشه. ومرَزَتِ المرأةُ العجينَ: قطّعته، وكلُّ قطعةٍ مَرْزَةٌ. ويقولون في القياس على هذا: امتَرزَ عِرْضَه، إذا نال منه. ومَرز جِلدَه: خَدَشَه.
(مرس) الميم والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مُضامَّةِ شيءٍ لشيءٍ بشِدّةٍ وقُوّة.
منه المَرَس: الحَبْل، سمِّيَ لتمرُّسِ قُواهُ بعضِها ببعض، والجمع أمراس ومَرِسَ الحبلُ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٢٢٦- قال الله تعالى: ﴿وحفظنا من كل شيطان مارد﴾ [الصافات/7] والمارد والمريد من شياطين الجن والإنس: المتعري من الخيرات. من قولهم: شجر أمرد: إذا تعرى من الورق، ومنه قيل: رملة مرداء: لم تنبت شيئا، ومنه: الأمرد لتجرده عن الشعر. وروي: (أهل الجنة مرد) (عن معاذ بن جبل أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (يدخل أهل الجنة الجنة جردا مردا مكحلين، أبناء ثلاثين أو ثلاث وثلاثين سنة، أخرجه الترمذي وقال: حسن غريب
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٦٨٦م ر د
هو مارد من المرّاد ومتمرّد وشيطان مريد ومرّيد وقد مرد يمرد مروداً ومرد مرادة وتمرّد عليّ.
ومرّد البناء: طوّله وملسه وصرح ممرّد.
ويقال: مرد على جرد.
وشاب أمرد.
وقالت امرأة لزوجها: يا شيخ فقال لها من " أين لي لك أميردٌ " فسار مثلاً: ومرد يمرد مرودةً ومردةً وتمرّد زماناً ثم خرج وجهه وعن معاوية: تمرّدت عشرين وجمعت عشرين ونتفت عشرين وخضبت عشرين فأنا ابن ثمانين.
وبني
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٨٥٠المارِدُ: العاتي.
مَرُدَ على الأَمرِ، بالضم، يَمْرُدُ مُروُداً ومَرادةً، فهو ماردٌ ومَريدٌ، وتَمَرَّدَ: أَقْبَلَ وعَتا؛ وتأْويلُ الْمُروُد أَن يبلغ الغاية التي تخرج من جملة ما عليه ذلك الصِّنْف.
والْمِرِّيدُ: الشديدُ الْمَرادةِ مثل الخِمِّير والسِّكِّير. وفي حديث العِرْباض: وكان صاحبُ خيبر رجُلاً مارِداً مُنْكراً؛ الماردُ من الرجال: العاتي الشديد، وأَصله من مَرَدة الجن والشياطين؛ ومنه حديث رمضان:
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٤٤* م ر د * غلام * أمْرَدٌ * بيِّن * المَرَدِ * بفتحتين ولا يُقال جارية * مَرْدَاءُ * ويُقال رملة مَرْداء للتي لا نبت فيها وغُصن * أمْرَدُ * لا ورق عليه و * تَمْرِيدُ * البناء تمليسه و * المُرُودُ * على الشيء المُرُون عليه وبابه دخل و * المارِدُ * العاتي وبابه ظرُف فهو * ماردٌ * و * مَرِيدٌ * و * المِرِّيدُ * بوزن السِكِّيت الشديد * المَرَادَةِ
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٧٬٦٦٠مرد على الأمر كنصر وكرم يمرد مردا ومرودة. بضمهما ومرادة، بالفتح. فهو مارد ومريد، وتمرد فهو متمرد: أقدم، وفي اللسان: أقبل وعتا عتوا، وقال ابن القطاع في الأفعال: مرد الإنسان والسلطان أي كنصر مرادة: عتا وعصى، ومرد أيضا كذلك، وفي الأساس: المارد: هو العاتي وهو مارد من المراد، وتمرد، وشيطان مريد ومريد ونقل شيخنا عن بعض أئمة اللغة مرد، كخبث وزنا ومعنى، أو هو أي المرود تأويله: أن يبلغ الغاية التي يخرج
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٬٦٠٤مَرَدَ
1 مَرَدَ ذ , (aor. مَرُدَ , inf. n. مَرْدٌ, S, L,) He steeped bread, (S, L, K,) or corn, (Msb,) in water, and mashed it with his hand, so as to soften it: (S, L, Msb, K:) or he soaked bread in water; (M, L;) and so مَرَثَ, and مَرَذَ, with the dotted ذ; or he softened bread in water, and crumbled it with his fingers. (As, L.) ― -b2- مَرَدَهُ He rubbed it (a thing) in water. (TA.) ― -b3-
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٩٧٣مَرَدَ
مَرَدَ U ( n. ac. مَرْد 1 , مُرُوْد 27 ),
a. Was bold, audacious; was insolent, rebellious.
b. [ 'Ala ], Became accustomed, inured to; practised; was bold over.
c. ( n. ac. مَرْد 1 ), Steeped, soaked, sopped in water; softened; crumbled.
d. Smoothed, polished.
e. Cut.
f. Pushed, propelled ( boat ).
g. Sucked; mumbled ( child ).
مَرِدَ
مَرِدَ A ( n. ac. مَرَد 4 , مُرُوْدَة
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢٢٬٩٦٧مرد
مَرَدَ - يَمْرُدُ - مَرَّدَ - يُمَرِّدُ - مُمَرَّد
مَرَدَ - يَمْرُدُ + الكائن أو الشيء: يكون زلقاً أملساً ناعماً يصعب الالتصاق به
مَرَّدَ - يُمَرِِّدُ: على وزن "فَعَّل " من " مَرَدَ - يَمْرُدُ ": جعله " يَمْرُدُ " على وجه التكرار والشدة: جعله يصير أملساً صقيلاً زلقاً بشدة
مُمَرَّد: اسم مفعول صفة مشبهة من " مَرَدَ - يَمْرُدُ ": الذي جُعِلَ
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٤ (الإجمالي: ٤٨)
- شطن
الآيات المشتركة: ٣ · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
- صرح
الآيات المشتركة: ١ · Kente hakim yüksek yerdir
- لجج
الآيات المشتركة: ١ · Dalgalandılar
- سليمان
الآيات المشتركة: ١ · Süleyman
- سوق
الآيات المشتركة: ١ · Sevk bacak demektir
- علم
الآيات المشتركة: ٣ · Dağın sivri noktası demektir
- كشف
الآيات المشتركة: ١ · Açık baş demektir
- عرب
الآيات المشتركة: ١ · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
- حول
الآيات المشتركة: ١ · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
- أنث
الآيات المشتركة: ١ · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
- جدل
الآيات المشتركة: ١ · Cedle havan tokmağı demektir
- مرر
الآيات المشتركة: ١ · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
الآيات التي ورد فيها(٥)
وَحِفْظًا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ مَارِدٍ
Direnişçi
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مرد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عتو, طغو, عصي |
| Zıt Kök | خضع |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin kabuğundan, örtüsünden, kılından veya bitkisinden soyularak pürüzsüz ve çıplak kalması |
| Çekirdek Özet 2 | İyilik, boyun eğme ve fıtrî bağlardan bütünüyle sıyrılarak sınır tanımaz bir inat ve cüretle başkaldırma |
| Çekirdek Özet 3 | Otorite tanımazlık, kuralları kayganlaştırıp üzerinden kaydırma ve taşkınlıkta uzmanlaşma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir inatçılık veya asilik sanıp, fıtrî ve ahlaki örtüden bütünüyle soyunma boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مر | Geçip gitmek, akıp gitmek, sürtünmeden kaymak, tutunamamak; nitekim مرر, مرج, مرح, مرض köklerinde de tutunmama, akışkanlık, taşkınlık ve denge yitimi esastır | د | Kapı, giriş ve itici hareket bildiren harfin eklenmesiyle, üzerindeki tutucu unsurları soyup atarak hiçbir engele takılmadan sınırları aşma, sıyrılma ve cüretkâr biçimde ileri atılma anlamı kazanmıştır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Akışkanlık, tutunmama, yüzeyden kayıp gitme ve çevreleyici kabuğu gevşetme |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Baş kaldırma, üste çıkma, yön tayin etme ve öne fırlama |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Eşiği aşma, dışarı fırlama, sınır tanımayıp engelleri geride bırakma |
| مرد | Pürüzsüzleşip kayarak baş kaldırmak ve sınırı aşmak | Üzerindeki ahlaki ve fıtrî kayıtları bir su gibi kaydırıp üzerinden atarak sınır eşiğini pervasızca aşmak ve dikbaşlılıkla öne atılmak |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir ağacın kabuğunun veya yapraklarının soyulup çırılçıplak kalması, gencin yüzünde sakal ve tüy bitmeyip pürüzsüz olması, üzerinde hiçbir bitki bulunmayan düz ve pürüzsüz kum tepesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap kullanımında ve kadim meselde geçen şu ibare şöhret bulmuştur: تمرد مارد وعز الأبلق / Bu meselde geçen مرد kökü, Zebbâ’nın (Zenobia) kuşatıp alamadığı Marid Kalesi’nin ele geçirilemez, boyun eğmez ve sarp oluşunu ifade eder |
| Erken Arapça kullanım | Gemi sevkinde kürekçinin tekneyi ittiği uzun ve pürüzsüz sırığa el-mürdî denmesi; güvercinler için üst üste dizilen pürüzsüz yuvalara temrîd denmesi ve binanın harçla sıvanıp pürüzsüzleştirilerek yükseltilmesi |
المصدر Lisânü’l-Arab, Kitâbü’l-ʿAyn, Mekâyîsü’l-Luğa.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça مرد kökü, Sami dilleri ailesinde genel olarak «başkaldırma, isyan etme, dikleşme, soyunma veya sertleşme» semantik ekseniyle ilişkili bir mirasa dayanır. İbranicede yer alan mârad (מרד) fiili doğrudan «isyan etmek, başkaldırmak, otoriteye direnmek» anlamını taşır; nitekim Tevrat metinlerinde siyasi veya teolojik itaatsizliği bildiren standart kök budur. Süryanicede mrad / mardā biçimleri «asi olmak, dikbaşlılık göstermek, sertlik» anlam alanını sürdürür. Kökün Akadca katmanında marāṣu / marādu biçimlerinde görülen sıyrılma, derinin soyulması veya sertleşme çağrışımları, Arapçadaki «kabuğun veya tüyün soyulup çıplak kalması» şeklindeki ilk fiziksel semantik matris ile tam bir uyum arz eder. Arapça bu kökte hem fiziksel «soyulma, pürüzsüzleşme, cilalanma» anlamını hem de bundan türeyen «iyilikten ve itaatten soyunup mutlak itaatsizliğe yönelme» soyut anlamını en zengin biçimde muhafaza etmiştir.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane’s Lexicon.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Soyulma ve pürüzsüzleşmeden dikbaşlılığa geçiş | Bir nesnenin üzerindeki kabuk veya tüyden arınarak pürüzsüzleşmesi, insanın da hayır ve edep libasını üzerinden atarak kayganlaşması ve ele avuca sığmaz bir asilik kazanması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice mârad ve Süryanice mrad | İbranice ve Süryanicede doğrudan siyasi ve dini itaatsizlik, isyan ve dikbaşlılık kökü olarak yerleşik olması, ortak bir Batı Sami mirasına işaret eder | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik pürüzsüzleşme ve sıyrılma izleri | Kökün çekirdeğindeki sıyrılma, derisi soyulma ve sertleşme unsurları kimi Afro-Asyatik dillerdeki kazıma ve sürtünme kökleriyle temastadır | Muhtemel |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Gesenius, David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مرد | Anlamlı | Soyulmak, pürüzsüzleşmek, haddi aşarak isyan etmek | Kabuğun dökülmesi, yüzün sakalsız olması; hayırdan soyunup itaatsizlikte sınır tanımamak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| مدر | Anlamlı | Çamur veya balçıkla sıvamak, killi toprak | Kuru balçık parçası; bir yeri balçıkla kapatıp düzlemek | Kur'an'da geçmez; yüzeyi sıvama yönüyle ilişkilidir |
| رمد | Anlamlı | Kül haline gelmek, helak olmak, göz iltihabı | Yanıp kül olan şeyin ufalanması; gözün renginin bozulup yanması | Kur'an'da geçer; aşınma ve tükenme bildirir |
| ردم | Anlamlı | Tıkamak, set çekmek, gedik kapamak | Açılan yarığı veya gediği taş ve toprak yığarak bütünüyle kapatmak | Kur'an'da geçer; önleme ve set çekme anlamı taşır |
| دمر | Anlamlı | Kökünden yıkmak, helak etmek, ansızın girmek | Bir yapıyı veya topluluğu iz bırakmayacak şekilde yerle bir etmek | Kur'an'da geçer; kökten söküp atma yönüyle zıttır |
| درم | Anlamlı | Dişlerin dökülüp düzleşmesi, pürüzsüz adım | Diş etlerinin pürüzsüz olması, ayak izi bırakmadan yürümek | Kur'an'da geçmez; pürüzsüzlük yönüyle hedef kökle ortaktır |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مرد | Merkez | Pürüzsüzleşerek her türlü bağdan sıyrılmak ve ele avuca sığmaz biçimde dikleşmek | Kendini bağlayıcı hiçbir değer, kural ve nasihat tutmayan, kayganlaşmış ve cüretkâr isyan | İyilikten bütünüyle soyunup kötülük ve inatta maharet kazanma |
| عتو | Komşu | Sınırı zorbalık ve kibirle çiğnemek | عتو kabalığı, yaşlılık veya kibir sebebiyle katılaşıp esnememeyi vurgularken, مرد üzerindeki bağı fırlatıp atmayı belirtir | Kibirle haddi aşma, buyruk dinlememe |
| طغو | Komşu | Kabarıp taşmak, sınırları sular altında bırakmak | طغو ölçünün dışına doğru kontrolsüz bir taşmayı bildirirken, مرد otoriteye karşı bile isteye kayganlaşıp direnmeyi ifade eder | Güç veya imkân sarhoşluğuyla haddi aşma |
| عصي | Komşu | Emre uymamak, itaatsizlik etmek | عصي münferit veya genel bir buyruğu yerine getirmemektir; مرد ise itaatsizlikte uzmanlaşıp hayırdan soyunmuşluk halidir | Boyun eğmeme, emrin aksini yapma |
| خضع | Zıt | Baş eğmek, teslim olmak, alçalmak | Bütün kibrini kırarak otorite veya hakikat karşısında pürüzsüzce boyun eğme hali | Direnci bütünüyle bırakıp teslim olma |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مرد | Soyulmak, pürüzsüzleşmek, cüretle başkaldırmak | Kabuktan ve hayırdan soyunup nasihat tutmaz bir cüretle isyan etme | Kesin |
| Latince | Rebellare, contumax, glabrare | Başkaldırmak, dikbaşlı olmak, pürüzsüzleştirmek | Rebellare siyasi başkaldırıyı, contumax inatçı ve boyun eğmez karakteri, glaber kökü ise kıl ve kabuktan arınmış pürüzsüzlüğü verir | Güçlü |
| İngilizce | Defiant, recalcitrant, polished, unbridled | Dikbaşlı, ele avuca sığmaz, pürüzsüz, dizginsiz | Recalcitrant kökün nasihat kabul etmez ve dizgin tutmaz yönünü; unbridled üzerindeki gem ve bağları atma durumunu; polished ise cam gibi cilalanmış yüzeyi karşılar | Güçlü |
| Almanca | Widerspenstig, rebellisch, geglättet | İnatçı, dikkafalı, isyankâr, düzlenmiş | Widerspenstig nasihat ve kural tutmama direncini karşılarken, rebellisch otoriteye karşı fiilî başkaldırıyı, geglättet ise pürüzsüz kılınmış zemini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Rebelle, réfractaire, poli | İsyankâr, buyruk tanımaz, pürüzsüz | Réfractaire hiçbir dış etkiyle yola gelmeyen ve nasihati üzerinden kaydıran tutumu, rebelle doğrudan karşı koyuşu anlatır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَارِدٍ | Semaya tırmanan, sınır tanımaz ve hayırdan soyunmuş şeytan | Kozmik sınırlara tecavüz eden azgın cinler ve şeytanlar bağlamı; Sâffât 37:7 |
| مَرِيدًا / مَرِيدٍ | İnsanı saptıran, şer yolunda mahirleşmiş ve ele avuca sığmaz varlık | İlahî rahmetten kovulmuş, kula musallat olan inatçı şeytani güçler bağlamı; Nisâ 4:117, Hac 22:3 |
| مَرَدُوا | Bir fiilde uzmanlaşmak, onda direnç kazanıp kayganlaşmak, alçaklığa alışmak | Münafıklıkta ustalaşan, ikiyüzlülüğü bir zırh gibi pürüzsüzce taşıyıp nasihat kabul etmeyenler bağlamı; Tevbe 9:101 |
| مُمَرَّدٌ | Pürüzsüzce düzlenmiş, cilalanmış, şeffaf ve kaygan köşk zemini | Süleyman peygamberin sarayındaki su zannedilen cam zemin bağlamı; Neml 27:44 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeytanın tabiatı ve münafıklığın kalpteki yerleşimi | Şeytanın mürîd veya mârid olarak nitelenmesi, onun ontolojik olarak hayır potansiyelinden bütünüyle soyunmuş (şerri tabiat edinmiş) oluşu bağlamında tartışılır | Islah kabul etmez mutlak kötülük ve ontolojik başkaldırı |
| Fıkıh | İsyankâr (bâğî) tebaa ve büluğ alametleri | Emsed (bıyığı sakalı çıkmamış) gençlerin hukuki ehliyeti ve velayet meseleleri; ayrıca fıkıhta devlete karşı kurumsal ve inatçı başkaldırı (temerrüd) halleri | Hukuki bağlardan sıyrılma ve fiziki tüysüzlük |
| Tefsir | Neml 27:44’teki billur zemin ve Tevbe 9:101’deki nifak uzmanlığı | Zeccâc ve Taberî çizgisi, sarayın zemininin pürüzsüzlüğünü (memles) kökün soyutluk çekirdeğine bağlar; nifakta merade ise onun üzerinde alışkanlık kazanıp pişkinleşmek olarak yorumlanır | Pürüzsüzlük, sürtünmesizlik ve günahta tecrübe kazanma |
| Hadis | Ramazan ayında şeytanların zincirlenmesi ve cennet ehlinin tasviri | Ramazanda mârid ve merede olan azgın şeytanların bağlanması; cennet ehlinin ise kılsız, pürüzsüz ve tertemiz (mürd) bir gençlik suretinde gireceği rivayetleri | Azgınlığın gemlenmesi ve bedeni kusurlardan arınmış estetik pürüzsüzlük |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve şeriat sınırları karşısındaki fıtrî tutum | İnayet ve rahmet bağlarından soyunarak nasihate karşı geçirimsiz hale gelme | İlahî rehberliği reddetme mekanizması | Şeytanın veya kâfirin, kalbini tüm hayır etkilerine karşı pürüzsüzleştirip uyarının üzerinden kayıp gitmesini sağlaması | Kesin |
| İlmi | Hakikati kabul ve delil karşısındaki zihni tutum | Peşin hüküm ve bilişsel dirençle delili teğet geçirme | Yanlışta ısrar ve epistemik geçirimsizlik | Doğru bilginin zihne tutunmasını engelleyen, hakikat zeminini kayganlaştırarak idrakten kaçıran zihniyet | Güçlü |
| Siyasi | Meşru otorite, kanun ve kamu düzeni | Yasal çerçeveyi ve toplumsal mutabakatı tanımayan başkaldırı (temerrüd) | Devlete veya nizama karşı sınır tanımaz itaatsizlik | Birey veya grupların, meşru sınırları aşarak hiçbir müeyyideye boyun eğmeyen bir kanunsuzluğa soyunması | Güçlü |
| İktisadi | Sözleşme ahlakı, piyasa kuralları ve borç ilişkileri | Yükümlülükten sıyrılma, borçta diretip taahhüdü savsaklama | Akdi bağları hiçe sayarak piyasa düzenini sabote etme | Borçlunun veya tacirin, yasal boşlukları kullanarak mükellefiyet kabuğunu üzerinden atması ve güveni sarsması | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmesiz yüzey (fizik) ve hidrofobik geçirimsizlik (kimya/biyoloji) | Bir yüzeyin sürtünme katsayısının sıfıra yaklaşması neticesinde hiçbir kuvvetin üzerinde tutunamaması veya bir molekülün dış etkilere karşı bütünüyle geçirimsiz hale gelmesi hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve antisosyal kişilik yapılanması (sosyoloji ve psikoloji) | Bireyin toplumun normatif zeminini, ahlaki denetim mekanizmalarını ve vicdani yaptırımlarını tamamen devre dışı bırakarak kurallara karşı duyarsızlaşması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca basit bir inat, huysuzluk veya Türkçedeki argo uzantısı (meret) gibi değersiz bir varlık olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece psikolojik bir inat değil; üzerindeki ahlaki, fıtrî ve şer’î kabuktan bütünüyle sıyrılıp, hiçbir uyarının tutunamadığı pürüzsüz bir kötülük ve başkaldırı zeminine dönüşmeyi anlatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şeytana marîd veya insana mütemerrid denildiğinde, bunun basit bir öfke veya itaatsizlik olduğu sanılır; oysa burada kötülükte uzmanlaşmış, nasihate karşı bağışıklık kazanmış yapısal bir arızadan bahsedilmektedir |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin muhataplarındaki en tehlikeli sapma biçimini; yani uyarının kalbe temas edip tutunamadan üzerinden kayıp gittiği, hayırdan soyunmuşluk psikolojisini deşifre ettiği için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şeytanın kozmik ve ahlaki taşkınlığını anlatan ayetlerde (Sâffât 37:7, Hac 22:3) ve nifakı bir sanat haline getirip onda kök salanları bildiren ayetlerde (Tevbe 9:101) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Münafıklığın veya şeytani isyanın sadece anlık bir zaaf olduğu zannını yıkar; onların kötülükte nasıl piştiklerini ve hayra ait tüm kabukları nasıl soyup attıklarını gösterir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir ağacın kabuğunun, gencin yüzünün veya bir yapının yüzeyinin pürüzsüzleştirilip üzerindeki her türlü örtü ve tutunaktan arındırılması.
- Soyut anlamİnsanın veya cinin, kendisini bağlayan ahlak, edep, ahit ve fıtrat örtüsünü çıkarıp atarak nasihat ve uyarı tutmaz, ele avuca sığmaz bir başkaldırıya ulaşması.
- Sistematik karşılıkSistemin normatif kurallarına karşı sıfır sürtünme gösterip, yaptırımların üzerinden kaydığı ve sınırların fütursuzca aşıldığı geçirimsiz direnç hali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde yüzey sürtünme veya tutunma katsayısını temsil eder ve ahlaki/fıtrî bağları simgeler. sıfıra yaklaştığında, dışarıdan uygulanan normatif frenleme kuvveti sıfırlanır. Bunun zorunlu sonucu olarak sistem üzerindeki engeller kalkar ve konumuyla temsil edilen sınır aşımı maksimum ivmeyle () kontrolsüz bir taşkınlığa ve başkaldırıya dönüşür. Model, kökün sürtünmesizlikten ve soyunmuşluktan doğan sınırsız taşkınlık mantığını tam olarak karşılar.