ندم
ن - د - م
جذر- الورود: ٧
- الآيات: ٧
- الصيغ: ٣
- المعاجم: ١٣
“Redm” kumaşa dikilen yama, “nedm” arkadaş, içki arkadaşlığı demektir. İçki arkadaşlığından doğan pişmanlıktan dolayı “pişmanlık” anlamı kazanmıştır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
“Redm” kumaşa dikilen yama, “nedm” arkadaş, içki arkadaşlığı demektir. İçki arkadaşlığından doğan pişmanlıktan dolayı “pişmanlık” anlamı kazanmıştır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٣٧٨باب الدال والنون والميم معهما
ن د م، م د ن، د م ن مستعملات
ندم:
النَّدَمُ والنَّدامة واحد، ونَدِمَ فلان فهو نادِمٌ سادِمٌ، وهو نَدْمانُ سَدْمانُ أي نادِمٌ مُهتَمٌّ، وجمعُة نَدامَى سَدامَى ونِدامٌ سِدامٌ.
ونَديم الرجلِ: شَريبُه ونَدْمانُه، وجمعُه النُدَماء والنَّدامَى.
والتَنَدُّمُ: التَحَسُّر، وهو أن يتَّبِعَ الإنسانُ أمراً نَدَماً، وقيل: التَقَدُّمُ قبل التَنَدُّم.
مدن:
المدينة فَعليةٌ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٢٨نَدِمَ على ما فعل نَدَماً ونَدامَةً، وتَنَدَّمَ مثله. وفي الحديث: "النَدَمُ توبةٌ". وأَنْدَمَهُ الله فنَدِمَ. ورجلٌ نَدْمانٌ، أي نادِمٌ. ويقال: اليمين حِنْثٌ أو مَنْدَمَةٌ. قال لبيد:
ولم يُبْقِ الدهرُ في العيش مَنْدَما
ونادَمَني فلان على الشراب، فهو نَديمي ونَدْماني. قال الشاعر:
فإنْ كنتَ نَدْماني فبالأكبرِ اسْقِني ولا تَسْقِني بالأصغرِ المُتَثَـلِّـمِ
وجمع النديم: نِدامٌ. وجمع الندمانِ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٬٥٠٤د ن م
دنم ، دمن ، مدن ، ندم ، مند : مستعملة .
دنم : أبو عُبيد عن الفراء : رجل دِنَّمةٌ ودِنَّامَةٌ إذا كان قصيراً ندم .
( ندم ) : وقال ابن الأعرابيّ : النَّدَبُ والنَّدَمُ الأَثر .
وقال أَبو عَمرو يقال : خُذْ ما انْتَدَمَ وانْتَدَب وأَوْهَفَ أَي خُذْ ما تَيَسَّر .
وقال الليث : النَّدَمُ النَّدامةُ تقول : نَدِمَ فهو نادِمٌ سادمٌ وهو نَدْمانُ سَدْمانُ أي نادِمٌ مُهْتَمٌّ ، والجميع نَدامَى سَدامَى ،
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٥٨٧(باب النون والدال وما يثلثهما)
(ندر) النون والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على سُقوط شيءٍ أو إسقاطه. ونَدَر الشّيءُ: سقط. قال الهُذَلي([1]):
وإذا الكُماةُ تَنادَرُوا طعنَ الكُلَى *** نَدْرَ البِكَارةِ في الجزاء المُضْعَفِ([2])أي أُهدِرت دماؤُهم كما تُنْدَر البِكارة في الدِّية.
وأنا ألقى فلاناً في النَّدْرة والنَّدَرة([3])، إذا كنت تلقاه في الأيام، فكأنَّ تلك اللقاءة كانت ندرت، أي سقطتْ. وضَربَه
(باب النون والدال وما يثلثهما) (ندر) النون والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على سُقوط شيءٍ أو إسقاطه. ونَدَر الشّيءُ: سقط. قال الهُذَلي([1]): وإذا الكُماةُ تَنادَرُوا طعنَ الكُلَى *** نَدْرَ البِكَارةِ في الجزاء المُضْعَفِ([2])أي أُهدِرت دماؤُهم كما تُنْدَر البِكارة في الدِّية. وأنا ألقى فلاناً في النَّدْرة والنَّدَرة([3])، إذا كنت تلقاه في الأيام، فكأنَّ تلك اللقاءة كانت ندرت، أي سقطتْ. وضَربَه على رأْسه فندَرَتْ عينُه، أي خَرجَتْ من موضِعها. وقولهم: الأندريّ، ما نُراه عربيَّاً، لكنَّهم يقولون: الأندْرَون: الفتيان يجتمعون من مَواضِعَ شتّى. ويُنشِدون قولَ عمرو: * ولا تُبقِي خُمورَ الأندرينا([4]) * وقال قوم: الأندِرين: قرية. ويقولون: الأندرِيّ: الحَبْل([5]). وأنشد: * كأنَّه أندريٌّ مسَّهُ بللُ * والأندر: البَيدر، قاله الخليل. (ندس) النون والدال والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مِثل النَّزْك([6]) والطَّعن. يقولون: المُنادَسَة بالرماح: المطاعَنَة. والنَّدْس: الطَّعن. قال الكميت: ونحنُ صبَحْنا آلَ نجران غارةً *** تميمَ بنَ مرٍّ والرِّماحَ النَّوادسا([7])ومن الباب النَّدُس: الرّجل الفَطِن، وكذلك السَّريع السَّمْع للصوت الخفِيّ. والقياس في هذه الكلمات قريب. وكذلك نَدَسْتُ به الأرضَ، إذا صرعتَه. ونَدَسْتُ* الشيءَ عن الطريق: نحَّيتُه. وإلا وقد ضربته([8]). (ندص) النون والدال والصاد كلمةٌ إن صحّت. يقولون: نَدَصَتْ عَينُه: جَحَظت ونَدَرت. (ندغ) النون والدال والغين كلمةٌ إن صحّت فإنها تدلُّ على شِبْه الطَّعن والنَّخس. يقال: ندَغَه: طعنه. وندَغْتُ الصبيَّ: دغْدَغْته. ويقولون: النُّدْغَة: البياض في آخِر الظّفر، وكأنَّه شيءٌ أثَّر في شيء. (ندف) النون والدال والفاء كلمةٌ صحيحة، وهي شِبهُ النَّفْش للشَّيء بآلة. وندفتُ القُطنَ بالمِندف. ويُحمل عليها فيقال: ندفتِ الدّابَّةُ في سيرِها ندفاً، وهو سرعةُ رَجْعِ يديها. والنَّدْف في الحَلب: أن تفطُرَ([9]) الضَّرَّةَ بإِصبعك: ونَدَفَت السّماءُ بمطرٍ مثل نَطَفت. والنُّدفة: القليل من اللَّبَن، كأنَّه قُطنةٌ قد نُدِفَت. (ندل) النون والدال واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على نَقْلٍ واضطراب. يقولون: نَدَلتُ الشيءَ ندلاً، إذا نَقلتَه. قالوا: واشتقاق المِنديل منه. ويقولون: النَّدْل: الاختلاس. قال: * فَنَدْلاً زُرَيْقُ المالَ ندلَ الثَّعالبِ([10]) * والمُنَوْدِل: الشيخ الكبير، سمِّي بذلك لاضطرابه. ونَوْدَلَتْ خُصياه: استرخَتا. ومما شذَّ عن الباب إن صحَّ: النَّدْل، يقال إنَّه الوسَخ: ولا يُبنَى منه فِعل. (ندم) النون والدال والميم كلمةٌ تدلُّ على تَفَكُّنٍ لشيءٍ قد كان([11]). يقال: ندِم عليه نَدَماً ونَدامةً. وشَرِيبُ الرّجلِ: مُنادِمُهُ ونديمُه([12]). وقال ناسٌ: المنادمة مقلوب المدامنة، وذلك إدمان الشَّراب. وفيه نظر. وناسٌ يقولون: كان الشَّرِيبانِ يكونُ من أحدهما بعضُ ما يُنْدَم عليه، فلذلك سمِّيا نديمين. (نده) النون والدال والهاء كلمةٌ تدلُّ على زَجْر ومنع. يقال: نَدَهْتُ البعيرَ عن الحوض، أي زجَرتُه. ونَدَهتُ الإبلَ: سُقْتُها مجتمعة. ويقولون للمطَلَّقة: اذهَبِي فلا أنْدَهُ سَرْبَكِ([13]). وشذَّ عنه النُّدْهة([14]): كثرة المال. قال: * ولا مالهُم ذو نَدْهَة فَيَدُونِي([15]) * (ندي) النون والدال والحرف المعتل يدلُّ على تجمُّع، وقد يدلُّ على بللٍ في الشَّيء. الأوّل النَّادي والنّدِيّ: المجلس يَنْدُو القومُ حوالَيْه؛ وإذا تفرَّقوا فليس بَندِيّ. ومنه دار النَّدْوةِ بمكّة، لأنَّهم كانوا يَنْدُون فيها، أي يجتمعونَ ونادَيتُه: جالَستُه في الندِيّ. قال: فتىً لو يُنادِي الشّمسَ ألقت قِناعَها *** أو القَمَر السَّارِي لألقَى المقالدا([16])ونَدوة الإبل: أن تندُوَ من المشرب إلى المرعى القريبِ منه ثم تعودَ إلى الماء من يَومها أو غَدِها. وكذلك تَندُو من الحَمْضِ إلى الخَلَّة. وأندى إبلَه، من هذا. والأصل الآخَر النَّدَى من البلل، معروف. يقال ندى وأنداء، وجاء أندِيةٌ، وهي شاذَّة. وربَّما عبَّروا عن الشَّحم بالنَّدَى. وهو أنْدَى من فلانٍ، أي أكثر خيراً منه. وما نَدِيَتْ كفِّي لفلانٍ بشيءٍ يكرهه. قال النَّابغة: ما إن نَدِيتُ بشيء أنت تكرهُه *** إذنْ فلا رفَعتْ سوطِي إليَّ يدِي([17])وهو يتندَّى على أصحابه، أي يتَسخَّى([18]). ومن الباب نَدَى الصَّوتِ: بُعْدُ مذهبِه. وهو أندى صوتاً منه، أي أبعد. قال: فقلت ادعِي وأدْعُ فإنَّ أندَى *** لصوتٍ أن ينادِيَ داعيانِ([19])إذا هُمِز تغيَّر إلى شيءٍ يدلُّ على طرائقَ وآثار. والنُّدْأة: طريقةٌ من الشَّحم مخالفةٌ لِلَوْن اللَّحم. والنُّدْأة: قوس قُزَح، والحمرة التي تكون في الغَيم نحو الشَّفَق. ونَدَأْت اللَّحمَ في المَلَّة: دفنتُه حتَّى يَنضَج. قال أبو بكر([20]): وهو النَّدِئ مثل الطَّبيخ. (ندب) النون والدال والباء ثلاثُ كلماتٍ: أحداها الأثَر، والثانية الْخَطَر، والثالثة تدلُّ على خفّة*ٍ في شيء. فالأوَّل النَّدَب: أثَر الجُرْح، والجمع أنداب، وذلك إذا لم يرتفع عن الجلد. والثاني: النَّدَب: الخَطَر. وأنْدَبَ نَفْسَه: خاطَرَ بها. قال: ............... ولم أقُمْ *** على نَدَبٍ يوماً ولي نفس مُخْطِرِ([21])والأصل الثالث رجلٌ نَدْبٌ: خفيف. والنَّدْب: الفَرَس الماضي. وعندنا أنّ النَّدْبَ في الأمر قريبٌ من هذا؛ لأنَّ الفقهاء يقولون: إنَّ النَّدْب ما ليس بفرض. وإن كان هذا صحيحاً فلأن الحال فيه خفيفة. ومما ليس من هذا الباب نَدْبُ النّادِبَةِ الميتَ بحُسْن الثَّناء عليه. والنَّدْبُ: أن تدعُوَ القومَ إلى الأمر، فانتدَبوا هم. (ندح) النون والدال والحاء كلمةٌ تدلُّ على سَعَةٍ في الشَّيء. من ذلك النَّدْح: الأرض الواسعة، والجمع أنداح. ومنها قولهم: لك عنه مندوحةٌ، أي سَعَة وفُسْحة. قال الخليل: وأرض مندوحة: بعيدةٌ واسعة. وإنَّه لفي نَُدْحَةٍ([22]) من الأرض، أي سَعَة وفُسْحَة. والله أعلم بالصواب. --------------ـــ ([1]) هو أبو كبير الهذلي. ديوان الهذليين (2: 108) واللسان (ندر). ([2]) في الديوان: "تعاوروا". ([3]) وكذا في المجمل واللسان. واقتصر القاموس على لغة الفتح. ([4]) أول بيت في معلقة عمرو بن كلثوم. وصدره: * ألا هبّي بصحنك فاصبحينا * ([5]) في الأصل: "الخبل"، وفي المجمل "الجبل"، صوابهما ما أثبت من اللسان والقاموس. وفيهما: "الأندري: الحبل الغليظ. وأنشد صاحب اللسان للبيد: * ممر ككر الأندري شتيم * ([6]) النَّـزك: الطعن بالنيزك، وهو الرمح الصغير. ([7]) أنشده في المجمل واللسان (ندس). ([8]) كذا. وفي المجمل: "وندست به الأرض، إذا صرعته". ([9]) يقال فطر الناقة يفطرها: حلبها بالسبابة والإبهام. في الأصل: "تنظر". وفي المجمل: "تقطر"، صوابهما من القاموس. ولم يرد الندف بهذا المعنى في اللسان. ([10]) البيت لأعشى همدان، وقيل لجرير. العيني (2: 46). وصدره: * على حين ألهى الناس جل أمورهم * ([11]) التفكن: التندم والتأسف. ([12]) في الأصل: "وشربت الرجل منادمه ونديمة"، تحريف. ([13]) لا أنده سربك، أي لا أحفظ عليك مالك ولا أرد إبلك عن مذهبها. ([14]) بفتح النون وضمها. ([15]) البيت لجميل في اللسان (نده). وصدره: * فكيف ولا توفي دماؤهم دمي * ([16]) للأعشى في ديوانه 49 واللسان (ندى). ([17]) ديوان النابغة 25 واللسان (ندى). ورواية الديوان: * ما قلت من سيء مما أتيت به * ([18]) في الأصل: "ينتحى"، صوابه في المجمل واللسان. ([19]) البيت لدثار بن شيبان النمري كما في اللسان (ندى) وتنبيه البكري 100. وجاء اسمه محرفاً في اللسان "مدثار". ونسبه القالي في (2: 90) إلى الفرزدق، وهو خطأ. ونسب أيضاً إلى الحطيئة وليس في ديوانه. ونسب في المفصل 248 لربيعة بن جشم، والصواب أنه لدثار. وانظر مجالس ثعلب 524. ([20]) الجمهرة (3: 290). ([21]) وكذا ورد الاستشهاد بهذا القدر في المجمل. وتمامه "أيهلك معتم وزيد". والبيت لعروة ابن الورد في ديوانه 93 واللسان (ندب). ومعتم وزيد: بطنان من بطونهم. ([22]) بضم النون وفتحها.
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣١٤- الندم والندامة: التحسر من تغير رأي في أمر فائت. قال تعالى: ﴿فأصبح من النادمين﴾ [المائدة/31] وقال: ﴿عما قليل ليصبحن نادمين﴾ [المؤمنون/40] وأصله من منادمة الحزن له. والنديم والندمان والمنادم يتقارب. قال بعضهم: المندامة والمداومة يتقاربان. وقال بعضهم: الشريبان سميا نديمين لما يتعقب أحوالهما من الندامة على فعليهما.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٧١ن د م
ندم على الأمر ندماً وندامةً وتندّمت وندّمني عليه كذا وأنا ناد ومتندّم.
ونادمه على الشّراب منادمة ونداماً وتنادموا عليه وهو نديم وندمان وهم ندامى وندماء وندامٌ.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٬٧٩٧نَدِمَ على الشيء ونَدِمَ على ما فعل نَدَماً ونَدامةً وتَنَدَّمَ: أَسِفَ. ورجل نادِمٌ سادِمٌ ونَدْمانُ سَدْمانُ أَي نادِمٌ مُهْتمٌّ. وفي الحديث: النَّدَمُ تَوْبةٌ، وقوم نُدَّامٌ سُدَّامٌ ونِدامٌ سِدامٌ ونَدامى سَدامى. والنَّدِيمُ: الشَّرِيبُ الذي يُنادِمه، وهو نَدْمانُه أَيضاً. ونادَمَني فلانٌ على الشراب. فهو نَدِيمي ونَدْماني؛ قال النُّعْمان بن نَضْلةَ العدويّ، ويقال للنعمان بن عَدِيٍّ وكان عُمرُ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٦٨* ن د م * * نَدِمَ * على ما فعل من باب طرِب وسلِم و * تَنَدَّمَ * مثله و * أَنْدَمَهُ * الله * فَنَدِمَ * ورجل * نَدْمَانُ * أي * نَادِمٌ * ويقال اليمين حِنث أو * مَنْدَمَةٌ * وقال لُبيد % ولم يُبقِ هذا الدهر في العيش مَنْدما % و * نَادَمَهُ * على الشراب فهو * نَدِيمُهُ * و * نَدْمَانُهُ * وجمع * النَّدِيم نِدَامٌ * وجمع * النَّدْمَانِ نَدَامَى * والمرأة * نَدْمَانَةٌ * والنسوة * نَدَامَى * أيضا
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٩٤٤| | ( نَدِمَ عَلَيْه ، كَفَرِحَ نَدَمًا ) ، مُحَرَّكَةً |
| على القِيَاسِ ( ونَدَامَةً ) على القِياسِ أيضًا . | | ( وتَنَدَّمَ ) أَيْ : ( أَسِفَ ) . وفي الحَدِيثِ : | النَّدَمُ تَوْبَةٌ . وقال الرَّاغِبُ : | النَّدَامَةُ : التَّحَسُّرُ من تَغَيُّرِ رَأْيْ في أَمرٍ | فَائِتٍ . وقال أَبو البَقَاءِ : اسْمٌ لِلنَّدَمِ ، | وحَقِيقتَهُ أَنْ يَلُومَ نَفْسَهُ على تَفْرِيطٍ وَقَعَ | مِنْهُ ، وقال
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٩٠نَدِمَ عَلَى مَا فَعَلَ
1 نَدِمَ عَلَى مَا فَعَلَ ذ He grieved for what he had done; regretted it; repented of it: or he disliked it. (Msb.)
نَدِيمٌ
نَدِيمٌ ذ A companion in drinking; a cup-companion. (S, Msb, K.) And hence, Any convivial companion; a boon-companion.
مَنْدَمٌ
مَنْدَمٌ ذ Repentance: an inf. n. of نَدِمَ; see an ex. in a verse of El-Kattلl El-Kilلbee, cited voce أَىٌّ.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٦٢نَدِمَ
نَدِمَ A ( n. ac. نَدْم 1 , نَدَم 4 , نَدَاْمَة 22t )
a. [ 'Ala ], Repented of, regretted.
نَاْدَمَ
نَاْدَمَ III ,
a. Kept company with, revelled with.
أَنْدَمَ
أَنْدَمَ IV ,
a. Exhorted, made to repent.
تَنَدَّمَ
تَنَدَّمَ V ,
a. see I .
اِنْتَدَمَ
اِنْتَدَمَ VIII ,
a. Was easy, handy.
نَدْم
نَدْم 1 ,
a. Clever, witty. - نَدَم 4 مَنْدَم 17 , see 22t .
مَنْدَمَة
مَنْدَمَة
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٩٬٩٣٩ندم
نَدِمَ - يَنْدَمُ - نادِم - نادِمين - نَدَامَة
نَدِمَ - يَنْدَمُ + كائن + على أمر: يألم عند ذكر خطأ فعله، ويتمنى لو لم يفعل: يشعر في نفسه بالألم وعدم الرضا والقبول، وذلك حين يذكر أنه قد فعل أمراً خطأ، قد يصيبه في المستقبل بسببه ضرر جسمي أو نفسي، ويتمنى لو لم يفعله.
نَادِم: اسم فاعل صفة مشبهة من " نَدِمَ - يَنْدَمُ "
نَادِمِيْن: جمع "
الجذور المجاورةالمجاورة: ٥٦ (الإجمالي: ٧٦)
- صبح
الآيات المشتركة: ٥ · Tan demektir
- سرر
الآيات المشتركة: ٣ · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
- رأي
الآيات المشتركة: ٤ · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- بحث
الآيات المشتركة: ١ · Kazımak suretiyle açılmış çukur demektir
- صوب
الآيات المشتركة: ٢ · Sağanak yağmur demektir
- ندد
الآيات المشتركة: ١ · Öbek öbek develer demektir
- عقر
الآيات المشتركة: ١ · “Akv” derinin zedelenmesinden oluşmuş yaradır
- عنق
الآيات المشتركة: ١ · Onların boyunları
- غلل
الآيات المشتركة: ١ · Ğille, İç gömlek demektir
- فدي
الآيات المشتركة: ١ · Fidye
- غرب
الآيات المشتركة: ١ · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
- سرع
الآيات المشتركة: ١ · Çabuk
الآيات التي ورد فيها(٧)
… مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ
Pişman olanlar
قَالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ
Pişman olanlar
فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ
Pişman olanlar
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ
Pişman olanlar
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ندم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حسر, اسف, سدم |
| Zıt Kök | رضي |
| Çekirdek Özet 1 | Yapılan bir fiilin veya kaçırılan fırsatın ardından içine düşülen hüzün, keder ve içe kapanma hali |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi uyarıları göz ardı edenlerin dünyada veya ahirette kaçınılmaz olarak yüzleştiği faydasız ve gecikmiş iç sarsıntı |
| Çekirdek Özet 3 | Tövbenin psikolojik ve ahlaki başlangıç noktası; geri çevrilemez sonuçlar karşısında iradenin kendini yargılaması |
| Kritik Hata Riski | Pişmanlığın sadece duygusal bir üzüntüden ibaret görülerek, Kur'an'ın vurguladığı geri dönüşsüzlük ve telafi edilemezlik boyutunun göz ardı edilmesi |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ند | Bir araya toplanma, ayrışıp savrulma veya bir eylemin ardından ses çıkarıp eşlik etme devinimi (ندد, ندو) | م | Toplanma, kapanma ve tutma işlevi gören mîm harfinin eklenmesiyle anlam; geçmiş bir fiilin veya ortaklığın peşinden kişinin kendi içine bükülerek kederle yoğrulması, hatanın ağırlığıyla baş başa kalması anlamına özelleşmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Eylemin failden neşet etmesini, bilincin akışını ve ortaya çıkan sonucun sürekliliğini temsil eder. |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Eylemin bir eşiği aşmasını, geri dönülemez bir aşamaya ve fiili duruma geçişi simgeler. |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Hatanın neticesinde faili bütünüyle kuşatan derin iç kederi, toplanıp içe çöküşü ve batışı gösterir. |
| ندم | Bir eylemin eşikten geçerek geri döndürülemez bir noktaya ulaşması ve failin kendi içine bükülüp derin bir elem dalgasıyla kuşatılması hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir arada oturup içki içmek, kadeh arkadaşlığı yapmak ve ardından ayılma vaktinde yaşanan taşkınlıkların ağırlığıyla başı öne eğip kederlenmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair el-Burc b. Müshir beytinde kökü kadeh ve sohbet arkadaşı anlamında kullanmıştır: ونَدْمانٍ يَزِيدُ الكأْسَ طِيباً / سقيْتُ إِذا تَغَوَّرتِ النُّجومُ |
| Erken Arapça kullanım | Nu'mân b. Nadle (veya Nu'mân b. Adî) beytinde kadeh arkadaşlığı bağlamında تنادم fiilini kullanmış, Hz. Peygamber ise meşhur hadisinde kökün ahlaki özünü النَّدَمُ تَوْبةٌ buyurarak tövbenin esası kılmıştır. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde ندم kökü, özellikle Güney ve Merkez Sami sahasında belirginleşen, Arapçaya özgü semantik derinleşmesi çok güçlü bir yapıdır. İbranicede pişmanlık ve teselli bulma anlam alanı için yaygın olarak soydaş olmayan nhm (nāḥam) kökü kullanılırken, Süryanice ve Klasik Aramicede benzer içsel dönüşler için tövbe ve iç sızısı kökleri öne çıkar. Arapçada kökün bir taraftan içki ve meclis arkadaşlığı, diğer taraftan geçmiş fiilden ötürü derin keder duyma şeklinde iki kanatlı gelişimi, bir arada bulunma ve ardından yaşanan fiilin doğurduğu ortak ve bireysel yükle ilişkilidir. Kökün Sami dillerindeki ortak arka planı, yapılan bir hareketin sonrasında ortaya çıkan içsel tutulma ve kişinin kendi benliğine dönerek dövünmesi matrisiyle açıklanabilir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir arada oturup kadeh paylaşma ve fiilin akabinde keder duyma | Kelimenin meclis arkadaşlığı ile geçmişe yönelik hüzün arasındaki bağı, taşkınlığın ardından gelen ayılma ve acziyete dayanır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapça ve Güney Sami kolunda sınırlı ve özgün semantik odak | Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan ses denkliği gösteren yaygın bir kök formu yerine farklı kökler aynı anlamı üstlenmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü konsonant çatısıyla kanıtlanmış ortak bir kök tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ندم | Anlamlı | Pişman olmak, kederlenmek, kadeh arkadaşı olmak | Yapılan bir işin ardından geri dönüşün imkânsızlığını anlayıp içe kapanmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| نمد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiş ve kullanımına rastlanmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| دنم | Anlamlı | Zayıflık, küçük böcek veya kurtçuk | Bedenin veya bir nesnenin zayıflayıp ufalması, önemsizleşmesi anlamını taşır. | Kur'an'da geçmez. |
| دمن | Anlamlı | Gübrelemek, izlerin silinmesi, kin gütmek | Yere yapışıp kalmak, birikinti oluşturmak ve zamanla izlerin birbirine karışmasıdır. | Kur'an'da geçmez; kalıcılık ve yapışma yönüyle uzaktan ilişkilidir. |
| مند | Anlamlı | Çeviklik, hafiflik veya çekip almak | Hızlı hareket etmek, bir nesneyi bulunduğu yerden seri biçimde çekip çıkarmak. | Kur'an'da geçmez. |
| مدن | Anlamlı | İkamet etmek, yerleşmek, şehir kurmak | Bir yerde kalıcı olmak, kale ve medeniyet inşa etmek, itaate girmek. | Kur'an'da türevleri geçer; kök olarak Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ندم | Merkez | Pişmanlık ve içsel keder | Yapılan eylemin geri alınamayacağını kavrayıp failin kendi kendini kınamasıdır. | Hatanın ve eylemin doğrudan failin iradesine bağlanmasından doğan elem. |
| حسر | Komşu | İmkânsızlık ve tükeniş hüznü | Gücün ve imkânın tükenmesi sonucu eli kolu bağlı kalmaktan doğan iç yanmasıdır. | Ortaya çıkan tablonun büyüklüğü karşısında failin dermansız kalması yönü öne çıkar. |
| اسف | Komşu | Öfkeyle karışık derin üzüntü | İçinde kızgınlık, gazap veya şiddetli hüzün barındıran tepkisel kederdir. | Başkasına duyulan kızgınlığın veya elden giden sevgi nesnesinin ardından hissedilir. |
| سدم | Komşu | Hareketsiz bırakan keder | Kişiyi konuşamaz, kıpırdayamaz hale getiren ağır ve boğucu tasa durumudur. | Pişmanlığın bedeni felç eden, insanı mefluç bırakan ağırlık boyutunu vurgular. |
| رضي | Zıt | Rıza ve hoşnutluk | Meydana gelen sonuçtan bütünüyle memnun kalmak, nefsin itirazsız mutmain olmasıdır. | Eylemin neticesine seve seve teslim olma ve iç huzurunu koruma halidir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ندم | Pişmanlık, geçmişe kederlenme | Yapılan işin kötülüğünü fark edip geri dönüşsüzlük karşısında duyulan içsel ızdırap. | Kesin |
| Latince | paenitentia, remorsus | Pişmanlık, vicdan azabı | Vicdanın kendi kendini kemirmesini karşılar; kadeh arkadaşlığı kök bağlamını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | regret, remorse, repentance | Pişmanlık, esef, vicdan azabı | Regret zihinsel esefi, remorse içsel kemirilmeyi, repentance tövbe boyutunu karşılar. | Kesin |
| Almanca | Reue, Bedauern | Pişmanlık, kederlenme | Reue ahlaki ve içsel yüzleşmeyi, Bedauern ise kayıp karşısındaki üzüntüyü ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | repentir, remords | Pişmanlık, nedamet | Vicdanın geçmişteki fiile dönük sızısını ve suçluluk bilincini çok iyi yansıtır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَادِمِينَ / النَّادِمِينَ | Dünyada işlenen cürüm sonrası yaşanan çaresiz pişmanlık | Kardeşini öldüren Kâbil'in ceset karşısında içine düştüğü telafisiz çöküş (Mâide 5:31). |
| نَادِمِينَ | Dünyevi azabın veya helakin inişiyle beliren gecikmiş pişmanlık | Peygamberleri yalanlayan inkârcıların cezayı fiilen görünce kapıldıkları telaş (Mü'minûn 23:40, Şuarâ 26:157). |
| النَّدَامَةَ | Ahirette azapla yüzleşince hissedilen ve içe gömülen kahredici nedamet | Kıyamet günü azabı görünce pişmanlığı dışa vuramayıp içine atan zalimlerin hali (Yûnus 10:54, Sebe' 34:33). |
| نَادِمِينَ | Hatalı siyasi veya toplumsal tercihler neticesinde içine düşülen utanç ve pişmanlık | Münafıkların stratejik hezimetleri veya fasıkın getirdiği habere uymanın doğuracağı yıkım (Mâide 5:52, Hucurât 49:6). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tövbenin rükünleri ve ahiretteki pişmanlığın hükümsüzlüğü | Ye's anında ve ahirette ortaya çıkan nedametin imana veya cezadan kurtuluşa fayda sağlayıp sağlamayacağı. | İrade hürriyeti varken duyulan pişmanlık ile zorunluluk karşısında beliren pişmanlığın ontolojik ayrımı. |
| Fıkıh | Tövbenin geçerlilik şartları ve suçtan rücû | Failin ikrarından dönmesi veya kul hakkına tealluk eden fiillerde nedametin hukuki cezayı düşürüp düşürmeyeceği. | Kalbi bir eylem olan pişmanlığın telafi, tazmin ve vazgeçme şartlarıyla somutlaşması. |
| Tefsir | Ahirette nedametin gizlenmesi meselesi | Yûnus 10:54 ve Sebe' 34:33 ayetlerindeki pişmanlığı gizleme ifadesinin korkudan mı yoksa utançtan mı kaynaklandığı. | Kederin büyüklüğü karşısında nutkun tutulması ve suçun dehşetinin ruhu teslim alması. |
| Hadis | Tövbenin mahiyeti | Pişmanlığın tövbenin bizzat kendisi veya en büyük rüknü olarak tarif edilmesi. | Şekli istiğfardan ziyade, kalbin işlenen günahtan ötürü derin bir sarsıntı yaşaması gerekliliği. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tövbe ve ahlaki arınma | Manevi özkıyas ve iç muhasebe | Günah döngüsünü kırarak ıslahı başlatmak | Kişinin geçmişteki isyanının ağırlığını fark edip Allah'a yönelmesinin psikolojik motorudur. | Kesin |
| İlmi | Epistemik yanılgı ve cehalet | Yanlış varsayımla yüzleşme | Hatalı bilgiyi terk edip gerçeğe teslim olmak | İnat ve önyargıyla savunulan bir iddianın çöküşü karşısında aklın içine düştüğü hüsrandır. | Güçlü |
| Siyasi | Yanlış ittifaklar ve stratejik körlük | Siyasi hüsran ve tecrit | İktidar hesaplarının geri tepmesiyle yüzleşmek | Düşmanı dost edinip menfaat uman odakların hezimete uğradıklarında yaşadıkları çöküştür. | Güçlü |
| İktisadi | Aldanma ve telafisiz servet kaybı | Batık yatırım ve iflas hüznü | Kaynakların heba edildiğini idrak etmek | Yanlış kararlar ve fırsatçılık neticesinde sermayesini ve itibarını tamamen kaybeden failin aczidir. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tersinmez termodinamik süreç ve entropi artışı | Bir sistemin geri çevrilemez bir durum değişikliğine uğraması ve başlangıçtaki saf enerji durumuna geri dönememesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel çelişki ve telafisiz suçluluk psikolojisi | Failin kendi ahlaki idealleriyle örtüşmeyen eylemi gerçekleştirdikten sonra yaşadığı ağır içsel çatışma ve çaresizlik. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece basit, anlık bir üzüntü veya sözlü bir özür dileme derekesine indirilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemin sonuçlarının kaçınılmaz biçimde tahakkuk ettiği, geri dönüş kapısının kapandığı anda tüm benliği kaplayan ontolojik çöküş ve kendini yargılama hali. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ahiretteki veya helak anındaki nedametin bir tür bağışlanma vesilesi sayılabileceği zannı ve pişmanlığın telafi edici amellerden kopuk soyut bir his gibi algılanması. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisine, eylem-sorumluluk bağına ve geri çevrilemez akıbete dair kurduğu ahlaki mimariyi en çıplak haliyle gösterir; insanın dünyada kendi eliyle inşa ettiği felaketle yüzleşmesini resmeder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcı kavimlerin helak sahnelerinde, Kâbil örneğinde olduğu gibi ilk cürüm kıssalarında, münafıkların basiretsiz siyasetlerinin anlatıldığı pasajlarda ve ahiret yargılaması sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kötülüğün ve haksızlığın faile kâr kalacağı yanılgısını yıkar; vaktinde yapılmayan tevazu ve tövbenin, vakti geçtiğinde hiçbir fayda sağlamayan kahredici bir nedamete dönüşeceğini kesin biçimde ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamKadeh arkadaşlığı sonrasında sarhoşluk geçince içine düşülen hüzün, keder ve başı öne eğme hali.
- Soyut anlamYapılan bir hatanın veya kaçırılan imkânın geri dönülemezliği karşısında bilincin kendi içine bükülerek yaşadığı derin suçluluk ve elem.
- Sistematik karşılıkGecikmiş idrakin fayda vermediği eşikte ortaya çıkan, tövbe edilirse arındıran, ertelenirse helak eden ahlaki ve hukuki kırılma noktası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde failin gerçekleştirdiği geri çevrilemez eylemi, bu eylemin doğurduğu nesnel faturayı, tövbe ve telafi imkânının bittiği kritik zaman eşiğini temsil eder. Zaman bu eşiği aştığında çarpanı devreye girerek telafisizliği kesinleştirir; ise failin kendi iç dünyasında oluşan derin suçluluk ve nedamet gradyanını, yani değerini gösterir. Eşik aşıldıktan sonraki nedamet faili kurtarmaz, sadece içsel ızdırabı sonsuza yaklaştırır.