نوق
ن - و - ق
جذر- الورود: ٧
- الآيات: ٧
- الصيغ: ٥
- المعاجم: ١٢
Dişi devedir. Erkek deveye cemel, develerin ortak ismi ise beirdir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Dişi devedir. Erkek deveye cemel, develerin ortak ismi ise beirdir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٦٤١القاف والنون و"وأيء" معهما
ق ن و، ق و ن، ق ي ن، ن و ق، ن ي ق، ي ق ن، ق ن أ، أ ن ق، أ ق ن مستعملات قنو:
قنا فلان غنما يقنو ويَقْنَى قُنُوّاً وقُنواناً وقُنْياناً. واقْتَنَى يَقْتَنِي اقتناءً، أي: اتخذه لنفسه، لاللبيع.
وهذه قِنْيةٌ، واتخذها قِنْيةً: اتخذها للنسل لا للتجارة.
وغنم قِنْية، ومال قِنْية وقِنْيان ويقال: غنم قِنْيَةٌ ومال قِنْيَةٌ بغير إضافة، أي: اتخذه لنفسه.
ومنه: قَنِيتُ حيائي، أي:
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤١٨الناقَةُ تقديرها فَعَلَةٌ بالتحريك، لأنها جُمِعَت على نوقٍ، وقد تُجْمَعُ على أنْيُقٌ، أيانقَ. نِياقٍ. وبعيرٌ مُنَوَّقٌ، أي مذلَّلٌ مروَّضٌ. وناقة مُنَوَّقةٌ. والنَوَّاقُ من الرجال: الذي يروض الأمور ويُصلحها. وتَنَوَّقَ في الأمر، أي تأنَّقَ فيه. وبعضهم لا يقول تَنَوَّقَ. والاسم منه النيقَةُ. وفي المثل: "خَرْقاءُ ذاتُ نيقَةٍ"، يضرب للجاهل بالأمر وهو مع جهله يدَّعي المعرفة ويتأنّق في الإرادة.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٥٬٨٥٧باب القاف والنون
قنا ، قين ، وقن ، نوق ، نيق ، نقا ، أنق ، أقن ، قنأ ، يقن .
قنا : قال الله جل وعز : ( قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ ) ( الأنعام : 99 ) .
أبو عبيدٍ عن الأصمعيّ : القِنْو : الذي يقال له الكِباسة وهو القَنا أيضاً مقصور .
قال : ومَن قال قِنْو فإنّه يقول للاثنين قِنوانِ بالكسر ، وللجميع قُنْوانٌ بالضم والتنوين ، ومِثْله صنوٌ وصِنْوانِ وصنوانٌ للجميع . قال : ومَن قال هذا قَناً جَمعَه أقناءً .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٬١٤٠(باب النون والواو وما يثلثهما)
(نوي) النون والواو والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين: أحدهما مَقْصَدٌ لشيء، والآخر عَجَمُ شيء.
فالأوَّل النَّوَى. قال أهلُ اللغة: النَّوَى: التَّحَوُّل من دار إلى دار. هذا هو الأصل، ثم حمل عليه البابُ كلُّه فقالوا: [نوَى] الأمرَ يَنوِيه، إذا قَصَدَ له. وممَّا يصحِّح هذهِ التآويلَ قولُهم: نَوَاه الله، كأنَّه قَصَدَه بالحِفْظِ والحِياطة. قال:
يا عَمرُو
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣٤٥ن و ق
تنوّق في الأمر.
وفلان له نيقه وصناعته أنيقه.
وفي مثل " خرقاء ذات نيقة ": لجاهل يدّعي المعرفة.
وله نوقٌ ونياقٌ وأينُق وأيانِقُ.
قال: وبعير منوّق: مذلّل كأنه ناقة.
وأضيق من النّاق وهو الحزّ بين صرّة الإبهام وألية الخنصر ونحوه في باطن المرفق وأصل العصعص وفي مؤخّر حافر الفرس.
ومن المجاز: " استنوق الجمل ".
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬٩٧٩النّاقةُ: الأُنثى من الإبل، وقيل: إنما تسمى بذلك إذا أَجذعت، والجمع أَنْوُقٌ وأَنْؤُق؛ هذه عن اللحياني؛ قال ابن سيده: همزوا الواو للضمة؛ وأَوْنُق وأَيْنُق، الياء في أَيْنُقٍ عوض من الواو في أَوْنُقٍ فيمن جعلها أَيْفُلاً، ومن جعلها أَعْفُلاً فقدم العين مُغَيَّرَةً إلى الياء جعلها بدلاً من الواو، فالبدل أَعم تصرفاً من العوض،إذ كلّ عِوَضٍ بَدَلٌ ،وليس كل بدل عوضاً وقال ابن جني مرة: ذهب سيبوية في
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٥٥٠* ن و ق * * النَّاقَةُ * جمعها * نُوقٌ * و * أنْوُقٌ * ثم استثقلوا الضمة على الواو فقدموها فقالوا أَوْنُق ثم عوَّضوا من الواو ياء فقالوا * أَنْيُقٌ * ثم جمعوها على * أَيَانِق * وقد تُجمع * النَّاقَةُ * على * نِيَاقٍ * بالكسر وفي المثل * اسْتَنْوَقَ * الجمل أي صار ناقة يُضرب للرجل يكون في حديث أو صِفة شيء ثم يخلطه بغيره وينتقل إليه وأصله أن طرفة بن العبد كان عند بعض المُلوك والمُسيب بن علس يُنشِده
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٨٦٢الناقة: م معروفة، وهي الأنثى من الإبل، وقيل: إنما تسمى بذلك إذا أجذعت ج: ناق بحذف الهاء. وقال الجوهري: تقديرها فعلة بالتحريك؛ لأنها جمعت على نوق كبدنة، وبدن وخشبة وخشب، وفعلة بالتسكين لا تجمع على ذلك. قال: وقد جمعت في القلة على أنوق، ويقال: أنؤق، بالهمز، وهذه عن اللحياني. قال ابن سيده: همزوا الواو للضمة. وقال الجوهري: ثم استثقلوا الضمة على الواو فقدموها، فقالوا أونق، حكاها يعقوب عن بعض الطائيين
الناقة: م معروفة، وهي الأنثى من الإبل، وقيل: إنما تسمى بذلك إذا أجذعت ج: ناق بحذف الهاء. وقال الجوهري: تقديرها فعلة بالتحريك؛ لأنها جمعت على نوق كبدنة، وبدن وخشبة وخشب، وفعلة بالتسكين لا تجمع على ذلك. قال: وقد جمعت في القلة على أنوق، ويقال: أنؤق، بالهمز، وهذه عن اللحياني. قال ابن سيده: همزوا الواو للضمة. وقال الجوهري: ثم استثقلوا الضمة على الواو فقدموها، فقالوا أونق، حكاها يعقوب عن بعض الطائيين ثم عوضوا من الواو ياء. وقالوا: أينق. زاد ابن سيده: فيمن جعلها أيفلا، ومن جعلها أعفلا فقدم العين مغيرة عن الواو الى الياء جعلها بدلا من الواو، فالبدل أعم تصرفا من العوض إذ كل عوض بدل، وليس كل بدل عوضا. وقال ابن جني مرة: ذهب سيبويه في قولهم: أينق مذهبين: أحدهما: أن يكون عين أينق قلبت الى ما قبل الفاء، فصارت في التقدير أونق، ثم أبدلت الواو ياء؛ لأنها كما أعلت بالقلب كذلك أعلت أيضا بالإبدال. والآخر: أن تكون العين حذفت، ثم عوضت الياء منها قبل الفاء، فمثالها على هذا القول أيفل، وعلى القول الأول أعفل. وقد تجمع الناقة على نياق مثل: ثمرة وثمار، إلا أن الواو صارت ياء لكسرة ما قبلها. قال القلاخ بن حزن: أبعدكن الله من نـياق إن لم تنجين من الوثاق هكذا أنشده أبو زيد. ويقال: ناقة وناقات كباقة وباقات. ويجمع أيضا على أنواق كنفقة وأنفاق، عن يعقوب. جج جمع الجمع أيانق هو جمع أينق، قال عمارة بن طارق: ومسد أمر من أيانـق لسن بأنياب ولا حقائق ونياقات بالكسر، أنشد ابن الأعرابي: إنا وجدنا ناقة العـجـوز خير النياقات على الترميز حين تكال النيب في القفيز وتصغير أينق أيينقات عن يعقوب، والقياس أيينق كقولك في أكلب: أكيلب. ونوق، بالضم: ة ببلخ. ونوقان: إحدى مدينتي طوس، والأخرى طابران، وضبطه الحافظ بفتح النون وقال: هي قصبة طوس، منها القاسم أبو شجاع ناصر بن محمد النوقاني، روى عن الحسن بن أحمد السمرقندي، وعنه ابن السمعاني. وأبو منصور محمد بن محمد بن أحمد النوقاني، حدث عن الدارقطني بالسنن، رواه عنه الفضل بن محمد الأبيوردي، مات سنة ثمانية وأربعين وأربعمائة. ونوقات بالضم: محلة بسجستان، وقيل: قرية بها، منها الحافظ أبو عمرو محمد بن أحمد بن محمد بن عمر بن سليمان بن أيوب السجزي. والناقة: كواكب مصطفة بهيئة ناقة، نقله الصاغاني. والمنوق، كمعظم: المروض المذلل من الجمال، نقله الجوهري. زاد غيره: قد أحسنت رياضته. وقيل: هو الذي ذلل حتى صير كالناقة. وناقة منوقة: علمت المشي. وفي الحديث أن رجلا سار معه على جمل قد نوقه وخيسه أي: كأنه أذهب شدة ذكورته، وجعله كالناقة المروضة المنقادة. وفي حديث عمران بن حصين رضي الله عنه: وهي ناقة منوقة وروى الفراء عن الدبيرية أنها قالت: تقول للجمل الملين: المنوق. وقال الأصمعي: المنوق من النخل: الملقح. والمنوق من غيرها: المصفف، وهو المطرق والمسكك. ونص الأصمعي: ومن العذوق: المنقى. والتنويق: التذليل في كل شيء، حتى الفاكهة إذا قرب قطوفها لأكلها. وهي بهاء. يقال: ناقة منوقة، ونخلة منوقة، وعذقة منوقة، وقد تقدم قريبا. والنواق من الرجال: رائض الأمور، ومصلحها، نقله الجوهري. والنوقة بالفتح: الحذاقة في كل شيء عن ابن الأعرابي. قال: والنوقة بالتحريك: الذين ينقون الشحم من اللحم لليهود، وهم أمناؤهم. قال الأزهري: جمع نائق، مقلوب ناقئ، وأنشد ابن الأعرابي:
مخة ساق بـأيادي نـاقـئ أعجلها الشاوي عن الإحراق ويروى: بين كفي ناقئ. قال: ونق نق بالضم أمر بذلك أي: بتمييز الشحم من اللحم. ويقال: هو أضيق من الناق. قال الليث: هو شبه مشق بين ضرة الإبهام وأصل ألية الخنصر، مستقبل بطن الساعد بلزق الراح، قال: وكذلك كل موضع مثله في بطن المرفق وفي أصل العصعص، ونقله الزمخشري أيضا هكذا، والجمع نيوق. وقال غيره: الناق: بثر أو شبهه يخرج باليد، الواحدة ناقة. وقال ابن دريد: النوق، محركة: بياض فيه حمرة يسيرة شبيهة بالنعج. وتنيق في مطعمه وملبسثه وأموره، أي: تجود وبالغ وتأنق فيه كتنوق. والاسم النيقة، بالكسر. قال الصاغاني والجوهري: وبعضهم ينكر تنوق. قال ابن فارس: عندنا أن تنوق من قياس التركيب، وهم يشبهون الشيء بما يستحسنونه، فكأن تنوق مقيس على اسم الناقة، وهي عندهم من أحسن أموالهم، قال: ومن قال: إن تنوق خطأ، فقد غلط. قال ابن بري: وشاهد النيقة قول الراجز: كأنها من نيقة وشاره والحلي بين التبن والحجاره مدفع ميثاء الى قراره لك الكلام واسمعي يا جاره وأنشد ابن سيده شاهدا على تنوق قول ذي الرمة: كأن عليها سحق لفق تنوقـت به حضرميات الأكف الحوائك عداه بالباء، لأنه في معنى ترفقت به، قال: وهي مأخوذة من النيقة. وقال غيره: لأحسن رم الوصل من أم جعفر بحد القوافي والمنوقة الجـرد وقال جميل في النيقة: إذا ابتذلت لم يزرها تـرك زينة وفيها إذا ازدانت لذي نيقة حسب وقال علي بن حمزة: تأنق من الأنق، ولا يقال: تأنقت في الشيء: إذا أحكمته، وإنما يقال: تنوقت. ورجل نيق، ككيس: ذو أنيقة، نقله الصاغاني عن الفراء. وانتاق مثل انتقى عن أبي عبيد، كما في الصحاح، وهو مقلوب، قال: مثل القياس انتاقها المنقي يعني القسي، وكان الكسائي يقول: هو من النيقة. والنيق، بالكسر: أرفع موضع في الجبل، ج: نياق بالكسر، وعليه اقتصر الجوهري وأنياق ونيوق. وقيل: النيق: الطويل من الجبال، وقيل: حرف من حروف الجبل، وأنشد الجوهري: شغواء توطن بين الشيق والنيق وأنشد الصاغاني لأبي ذؤيب: فيمم وقبة فـي رأس نـيق دوين الشمس ذات جنى أنيق ويقال: إنه أنشد المسيب بن علس بين يدي عمرو بن هند الملك، في وصف جمل: وقد أتلافى الهم عند احتضاره ورواه ابن بري: وإني لأمضي الهم عند احتضاره وفي العباب: فقد أقطع الليل الطويل ادراكه بناج عليه الصيعرية مكـدم وطرفة بن العبد حاضر، وهو غلام، فقال: استنوق الجمل، وذلك لأن الصيعرية من سمات النوق دون الفحول فغضب المسيب وقال: من هذا الغلام? فقالوا: طرفة بن العبد، فقال: ليقتلنه لسانه، فكان كما تفرس فيه. قال ابن بري: وأنشد الفراء: هززتكم لو أن فـيكـم مـهـزة وذكرت ذا التأنيث فاستنوق الجمل
والمعنى صار الجمل ناقة في ذلها، أخرج على الأصل. وقال ابن سيده: لا يستعمل إلا مزيدا. قال ثعلب: ولا يقال: استناق الجمل، إنما ذلك لأن هذه الأفعال المزيدة - أعني افتعل واستفعل - إنما تعتل باعتلال أفعالها الثلاثية البسيطة التي لا زيادة فيها، كاستقام، إنما اعتل لاعتلال قام، واستقال إنما اعتل لاعتلال قال، وإلا فقد كان حكمه أن يصح؛ لأن فاء الفعل ساكنة. يضرب هذا المثل للرجل يكون في حديث أو صفة شيء، ثم يخلطه بغيره وينتقل إليه كما في الصحاح. ونيقية، بالكسر، أو أنيقية، أو أنيقياء: بلدة من أعمال اصطنبول دار ملك الروم، عمرها الله تعالى بسلطانها ملك الزمان، الملك المعظم أبي الفتح مصطفى بن أحمد خان، خلد الله ملكه، وأيد سلطنته، وأعانه على جهاد الكفرة اللئام، الى يوم القيام. ونيوق كصبور: جبل ضخم أحمر منيع لبني كلاب. قال الصاغاني: وليس مصحف ينوف بالفاء الذي تقدم ذكره، وفي بعض النسخ: ينوق بالقاف، هو غلط. وتنوق: موضع بعمان هكذا في النسخ، وكأنه نسي قاعدته، حيث لم يذكر الإشارة الى الموضع بالعين، ثم إن الذي في معاجم الأنساب أن الموضع الذي بعمان تنوف بالفاء وقد سبق ذكره في موضعه. وآنقني إيناقا، ونيقا بالكسر: أعجبني، هكذا في سائر النسخ، وصوابه أن يذكر في أ ن ق وقد مرت للمصنف هذه العبارة بعينها هناك، فتأمل ذلك. ونيق العقاب، بالكسر: ع، بين الحرمين الشريفين. والنيق، بالكسر أيضا: ع آخر. ومما يستدرك عليه: انتاق الرجل، كتنوق عن ابن سيده. والمنوق من العذوق: المنقى، عن الأصمعي. والناق: الحز الذي في مؤخر حافر الفرس، والجمع نيوق، نقله الزمخشري. وفي المثل: خرقاء ذات نيقة يضرب للجاهل بالأمر، وهو مع جهله يدعي المعرفة، ويتأنق في الإرادة، قاله أبو عبيد. وقد سموا ناقة. وبنو الناقة: بطين في طرابلس الغرب. وأنف الناقة: لقب جعفر بن قريع التميمي وقد ذكر في أ ن ف. ومما يستدرك عليه:
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬١٢٤نَوَّقَ
2 نَوَّقَ ذ [He broke, or trained, a camel]. (TA, voce مُصْعَبٌ.)
تَنَّيَقَ فِى مَطْعَمِهِ وَمَلْبَسِهِ
5 تَنَّيَقَ فِى مَطْعَمِهِ وَمَلْبَسِهِ ذ , and نَنَوَّقَ, He was nice and luxurious (تَجَوَّدَ وَبَالَغَ) in his diet and his apparel. (JK, K.) Better explained voce تَأَنَّقَ. ― -b2- تَنَوَّقَ: see تَأَنَّقَ and تَجَوَّدَ, and نِيقَةٌ.
نِيقٌ
نِيقٌ ذ quasi-inf. n. of أَنَاقَ.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬١٤٧نَاقَ
نَاقَ ( w ) U ( n. ac. نَوْق 1 ),
a. Removed the fat.
نَوَّقَ
نَوَّقَ II ,
a. Broke in ( camel ).
تَنَوَّقَ
تَنَوَّقَ V , (
a. و or ي ) [ Fī ], Did carefully.
b. [ Fī ], Was fastidious in.
اِنْتَوَقَ
اِنْتَوَقَ VIII ,
a. Chose, selected.
اِسْتَنْوَقَ
اِسْتَنْوَقَ X ,
a. Was like a camel.
نَاقَة
نَاقَة [ 1tA ] , ( pl. نَاق [ 1A ] , نُوْق [ 3 ] ,
أَنْوُق
أَنْوُق [ 16 ],
a.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢٠٬٠٤٤نوق
نَاقَ - يَنُوْقُ - نَاقَة
نَاقَ - يَنُوقُ + كائن أو شيء + كائناً أو لكائن: يتبعه ويؤمه بخضوع وسخرة وتذلل
نَاقَة: اسم فاعل أنثى من " نَاقَ - يَنُوْقُ ": الخاضعة والمتذللة والمنقادة: وهي اصطلاحاً أنثى الجمل: وسميت بذلك لخضوعها وتذللها وانقيادها، بينما الجمل الذكر لا يفعل
ملاحظة: يلاحظ أن المراد بالذل هنا، وفي المعاجم أدناه، هو الانقياد
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤٠ (الإجمالي: ٥٣)
- ثمود
الآيات المشتركة: ٢ · Semûd
- رسل
الآيات المشتركة: ٤ · Saçak demektir
- وذر
الآيات المشتركة: ٢ · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
- مسس
الآيات المشتركة: ٢ · Ona dokundu
- أكل
الآيات المشتركة: ٢ · Ekel pas demektir
- عقر
الآيات المشتركة: ١ · “Akv” derinin zedelenmesinden oluşmuş yaradır
- عتو
الآيات المشتركة: ١ · Karşı gelmek
- سوأ
الآيات المشتركة: ٢ · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
- صلح
الآيات المشتركة: ٢ · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
- منع
الآيات المشتركة: ١ · Menua’, çıkılması zor, ulaşılması zor yer demektir
- رقب
الآيات المشتركة: ١ · Rekabe Boyun demektir
- سقي
الآيات المشتركة: ١ · Sakiy: Kaba konmuş sudur
الآيات التي ورد فيها(٧)
فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَاصَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ
Dişi deve
وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا
Dişi deve
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نوق |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جمل, بعر, ابل |
| Zıt Kök | عقر |
| Çekirdek Özet 1 | Fiziksel yapıda boy, endam ve cüssede beliren seçkin yükseklik ve zarafet |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi bir mûcize, sınama vesilesi ve korunması emredilen dokunulmaz işaret kılınan dişi deve |
| Çekirdek Özet 3 | Mülkiyet, paylaşım ve ortak kaynakların kullanımında ilahi hukukun somutlaştığı turnusol varlık |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki kullanımını salt zoolojik bir dişi deve türü sayıp onun bir kavmin iktisadi ve ahlaki imtihanına mâtuf sembolik ve ilahi dokunulmazlık boyutunu göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نو | Ortaya çıkma, yükselme, bir tarafa meylederek ağır basma veya hareketlenme çekirdeği; nitekim نوأ (ağır yükle kalkma/yükselme), نور (ışığın yayılıp yükselmesi) ve نوب (dönüp dolaşarak gelme) köklerinde bu ilksel hareket görülür | ق | Boğazın derininden gelen sert ve tutucu temas ile yükseliş ve beliriş hareketini seçkin, belirgin, boylu boyunca endam kazanan somut bir cisimleşmeye ve sınıra bağlamıştır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Balık, tohum veya filiz; süreklilik, canlanma, sudan veya gizlilikten fışkırma | Hayatın, üretkenliğin, zürriyetin ve belirginleşen canlılığın ilk kıpırdanışını temsil eder |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, bitiştirme, sabit ve dik tutma | Canlı ve üretken niteliği dik bir omurgaya, dayanıklı bir gövdeye ve sağlam bir yapıya rapteder |
| ق | Ufuktaki güneş veya iğne deliği; yükselme, odaklanma, doruk noktası ve sınır | Gövdenin ve boyun yapısının ufka doğru belirgin bir zirve ve göz alıcı bir tepe oluşturmasını sağlar |
| نوق | Üretken canın dik bir eksende ufka ve yukarıya doğru seçkin bir boy ve intizamla yükselmesi | Cüssesi ve endamıyla göze çarpan, üretkenliği ve zarafetiyle seçkinleşen, sınırları belirgin yüce varlık formunu doğurur |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağın en sarp ve yüksek doruk noktası ile endamlı, boylu poslu, güzel yaratılışlı dişi deveye işaret eden fiziksel yükseklik ve intizam |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairleri bu kökü hem binek ve bereket kaynağı olan soylu dişi deve hem de bir işi incelikle ve titizlikle seçerek yapma anlamında kullanmışlardır; nitekim kabilenin en değerli serveti ve göçün dayanağı olan dişi deveyi övgü unsuru kılmışlardır |
| Erken Arapça kullanım | Bir işte aşırı özen göstermek, en güzelini seçmek anlamında تنوّق fiili türetilmiş; ayrıca ahmak bir kimsenin ehil olmadığı işte incelik taslamasını yermek için خرقاء ذات نيقة darb-ı meseli yaygınlaşmıştır; erkeğin dişi deve gibi boyun eğmesi durumunda da استنوق الجمل denilmiştir |
المصدر İbn Manzûr, Lisânü’l-ʿArab; İbn Fâris, Maqāyīs al-Lugha; Zemahşerî, Esâsü’l-Belâga.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dillerinde dişi deve ve genel deve terminolojisi coğrafi ve iktisadi şartlara bağlı olarak zengin bir leksikal ağ oluşturur. Arapça نوق kökünün temelinde yer alan fiziksel yükseklik, cüsse ve sarp doruk boyutu, Proto-Sami kök katmanındaki dağ zirvesi ve yüksek yer göstergeleriyle temasa sahiptir. İbranicede deve cinsi için daha çok גמל eşdeğeri olan gāmāl kelimesi öne çıksa da, dişi devenin zarafetini, yüksekliğini ve seçilmişliğini ifade eden nâka formu özellikle Kuzey Arap ve Güney Sami sahasında belirginleşmiştir. Aramice ve Süryanice leksikonda da çöl hayatına ait deve türleri doğrudan Arapça ile temas halinde aktarılmıştır. Kökün İbn Fâris tarafından vurgulanan dağın en yüksek doruğu anlamındaki nîk kelimesiyle olan birliği, Arap sahasında bu kökün salt bir hayvan adı olmayıp, yaratılışındaki heybet ve boy yüksekliğinden türeyen bir vasıf-isim olduğunu gösterir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر HALOT; Lane, Arabic-English Lexicon; İbn Fâris, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Boy ve irtifa kökünden isimleşme | Dağ doruğu ve yükseklik bildiren kökten, yapısının heybeti ve boyu sebebiyle dişi deveye ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Çöl Sami leksikonu | Göçebe ve çöl ortamında devenin cinsiyet ve işlevine göre özelleşen isim ailesinin Arapçadaki özgün temsilcisidir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Belirgin dış soydaş bulunmamaktadır | Çöl faunasına ve bedevi iktisadına özgü içsel bir semantik türetim olarak kalmıştır | Muhtemel |
المصدر David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; İbn Fâris, Maqāyīs al-Lugha.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نوق | Anlamlı | Yükseklik, dişi deve | Dağın doruğu ve boylu boslu, soylu dişi deve | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نقو | Anlamlı | Arıtmak, kemik iliği çıkarmak | Bir nesnenin özünü, temizini ve iliğini seçip ayırmak | Kur'an'da geçmez; seçkinlik bağı |
| ونق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanım dışı (mühmel) |
| وقن | Anlamlı | Kuş yuvası, sığınak | Kuşun dağ tepesinde veya kayalıkta yaptığı yuva | Kur'an'da geçmez; yükseklik bağı |
| قنو | Anlamlı | Salkım, mülk edinmek | Hurma salkımı ve devamlı elde tutulan öz mülk | Kur'an'da geçer (En'âm 6:99) |
| قون | Anlamlı | Demirci ocağı, şekil vermek | Metali işleyip biçimlendirmek ve doğrultmak | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نوق | Merkez | Dişi deve, ilahi mûcize sembolü | Boyu, bereketi ve sütüyle öne çıkan, kutsal dokunulmazlık yüklenen dişi deve | Süt ve yavrulama kaynağı, dokunulmaz kılınmış mûcizevî canlı |
| جمل | Komşu | Erkek deve, genel tür | Daha çok yük taşıma, cüsse ve erkeklik vasfıyla öne çıkar | Taşıma ve binek gücü ağır basan erkek deve |
| بعر | Komşu | Genel deve cinsi | Yaş ve cinsiyet ayrımı gözetilmeksizin yük ve kervan devesi | Yük hayvanı olarak kervanda iş gören genel deve adı |
| ابل | Komşu | Deve sürüsü | Tekil fertten ziyade sürü, iktisadi varlık ve topluluk hâli | Çöl iktisadının temel sermayesi olan deve topluluğu |
| عقر | Zıt | Boğazlama, kökünü kesme, kısırlaştırma | Varlığın devamını, üretkenliğini ve canını kesip yok etme | Nâkanın canına kastedilerek ilahi ahdin bozulması eylemi |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نوق | Dişi deve, seçkin ve boylu binek | Süt, döl ve boy zarafetini mûcizevî boyutla birlikte taşır | Kesin |
| Latince | Camela, dromas femina | Dişi deve | Zoolojik ve biyolojik cinsiyeti karşılar; kökün taşıdığı kutsal imtihan nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | She-camel | Dişi deve | Sadece biyolojik dişi deveyi ifade eder; kabilevi ve kutsal statü çağrışımından yoksundur | Kesin |
| Almanca | Kamelstute | Dişi deve | Cinsiyet bildiren teknik tabirdir; bedevi kültüründeki soyluluk ve bereket boyutunu vermez | Güçlü |
| Fransızca | Chamelle | Dişi deve | Yalnızca zoolojik türün dişisini belirtir; Kur'an'daki ayet ve hüccet niteliğini içermez | Kesin |
المصدر Lane, Arabic-English Lexicon; Georges, Ausführliches lateinisch-deutsches Handwörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَاقَةُ اللَّهِ | İlahi mülkiyet ve himaye altındaki mûcize dişi deve | Sâlih aleyhisselamın kavmine imtihan ve hüccet olarak gönderilen mûcize; A'râf 7:73, Hûd 11:64, Şems 91:13 |
| النَّاقَةَ مُبْصِرَةً | Gözleri açan, apaçık bir ilahi mûcize ve uyarıcı belge | Semûd kavmine somut bir ibret belgesi olarak verilmesi; İsrâ 17:59 |
| النَّاقَةَ فِتْنَةً | İktisadi ve ahlaki bir arınma/sınama aracı | Su paylaşımı ve sabır üzerinden kavmin imtihan edilmesi; Kamer 54:27 |
| لَهَا شِرْبٌ | Hak ve kaynak paylaşımında taraf olan hak sahibi canlı | Kuyudaki suyun nöbetleşe kullanımında kavimle eşit paya sahip tutulması; Şuarâ 26:155 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hissî mûcizeler ve peygamberlik ispatı | Kayadan çıkma harikulade mûcizenin inkâr edilmesinin helak sebebi sayılması | Mûcizenin tahakkukundan sonra gelen inkârın kesin azabı celbetmesi |
| Fıkıh | Hayvan hakları ve su paylaşımı hukuku | Ortak su kaynaklarının (kuyu, nehir) nöbetleşe kullanımı ve hayvanların yaşam hakkı | Kamu mallarında ve ortak kaynaklarda zayıfın ve hayvanın dokunulmaz payı |
| Tefsir | Semûd kavmi kıssası | Nâkatullâh tamlamasındaki izafetin teşrif ve mülkiyet delaleti | İlahi mülkiyete bağlanan varlığın dokunulmazlık kazanması |
| Hadis | Devenin zekâtı, fidye ve kıyamet alametleri | Nâkanın kıymeti, kurban/hedy oluşu ve Hz. Sâlih'in devesini kesenin kötülüğü | En değerli dünya malı ve zulmün zirve noktası olan kıyım |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ayet ve mûcize | Teşrif ve hüccet nişanesi | İmanın ve itaatin sınırı | Varlık doğrudan Allah'a nispet edilerek kutsal bir emanete dönüştürülür | Kesin |
| İlmi | Biyolojik harika ve gözlem | Ekosistem ve canlı yaratılışı | İbret ve tefekkür vesilesi | Çöl şartlarında su depolama, dayanıklılık ve cüssesiyle ilahi sanatı belgeler | Güçlü |
| Siyasi | Otoriteye itaat ve toplumsal sözleşme | Hukuki dokunulmazlık testi | Zulüm ve tuğyanın açığa çıkması | Kabile aristokrasisinin zayıfın hakkına riayet edip etmeyeceğinin ölçüsüdür | Güçlü |
| İktisadi | Ortak kaynak ve kamu hakkı | Su hakkı ve üretim dengesi | Adil bölüşüm ve tekelleşmeyi önleme | Suyun bir gün deveye bir gün halka tahsisi, sermaye tahakkümünü sınar | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık zamanlı kaynak tahsis döngüsü (Alternating Resource Allocation) | Bir kaynağın iki rakip talep merkezi arasında periyodik olarak ve zaman dilimlerinde tam kapasiteyle nöbetleşe paylaşılması modeli | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal adalet turnusolu ve dokunulmaz ortak mülkiyet (Sacred Commons) | Toplumdaki güç odaklarının, hiçbir siyasi gücü olmayan bir varlığın yaşam ve beslenme hakkına gösterdiği saygının ahlaki ölçü olması | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca Semûd kavminin çölde yaşamış herhangi bir dişi devesi olarak görmek ve olayı folklorik bir bedevi efsanesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da dişi deve, ilahi hukukun, kamu kaynaklarının adil paylaşımının ve zayıf/masum bir canlının haysiyetinin korunup korunmayacağını ölçen ilahi bir test nesnesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Semûd kavminin helakini basit bir hayvan boğazlama suçuna bağlayıp, arkasındaki organize isyanı, su tekelleşmesini ve ilahi sınırlara meydan okuyan tuğyanı kavrayamamak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Allah'ın doğrudan kendi zatına nispet ettiği nâkatullâh ifadesiyle, tabiattaki bir canlının nasıl dokunulmaz bir ilahi emanete ve hukuk sınavına dönüştüğünü gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Sâlih ve Semûd kavminin anlatıldığı A'râf, Hûd, Şuarâ, İsrâ, Kamer ve Şems surelerindeki helak ve mûcize bağlamlarında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın ve hayvanların insanın keyfi tasarrufunda sınırsızca sömürülebileceği fikrini yıkar; su gibi hayati kaynakların mülkiyetinde hayvanların da hak sahibi olduğunu tescil eder |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBoylu poslu, cüsseli, süt ve yavru verimi yüksek, intizamlı ve endamlı dişi deve.
- Soyut anlamİlahi mülkiyet altında dokunulmaz kılınmış, adil paylaşımın ve toplumsal ahlakın turnusol kâğıdı olan mûcizevî varlık.
- Sistematik karşılıkOrtak kamu kaynaklarının (su) kullanımında zayıf ve korunmasız varlıklara tanınan dokunulmaz hak ve bu hakkın ihlaliyle tetiklenen toplumsal helak eşiği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde kıt ve hayati ortak kaynağı (kuyu suyunu), ilahi emanet olan dişi deveyi (nâka), ise kavmi (Semûd toplumunu) simgeler. Kaynak , zamanının tek ve çift döngülerine göre nöbetleşe paylaştırılır. Modelin sonucu olan ifadesi, nâkaya yönelik saldırı ve hakkının gasp edilmesinin (), sistemin topyekûn çöküşünü ve helakini () kaçınılmaz olarak doğurduğunu gösterir.