أصل

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: أ-ص-ل5 sîga, 45 mücavir kök, 10 ayet, 10 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.ضرعوَالْآصَالِأَصْلِأُصُولِهَاجهرأصلبكرأذنأَصْلُهَاغدوذكرفرععزرملي

KökSîga 5Ayet 10Sure 10Mücavir 45

▶ Ağı aç (3B)

أصل

أ - ص - ل

KÖK
  • 10 geçiş
  • 10 ayet
  • 5 sîga
  • 12 sözlük

Bitki kökü demektir.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءصل · اصل

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Bitki kökü demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.558 harf
باب الصاد اللام و و ا ي ء معهما و ص ل، ص ل و، ل ص و، ص ل ي، ل و ص، أ ص ل، ص و ل مستعملات وصل: كلُّ شيءٍ اتَّصَلَ بشيءٍ فما بينَهما وُصْلَةٌ. ومَوْصِل البعير: ما بين عَجُزه وفَخِذه، قال: تَرَى يبيسَ البَوْلِ دونَ المَوْصِلِ وقال المُتَنَخِّل: ليس لِمَيْتٍ بوَصيل وقـد عُلِّقَ فيه طَرَفُ المَوْصِلِ والوَصيلة من الغَنَم كانت العربُ اذا ولَدَتِ الشّاةُ ذَكَراً قالوا: هذا لآلهتنا فتَقَرَّبوا به،
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR816 harf
الأَصْلُ: واحدُ الأُصولِ، يقال: أصْلٌ مُؤَصَّلٌ. واسْتَأْصَلَهُ، أي قلعَه من أصله، قال أبو يوسف: قولهم جاءوا بأَصيلَتِهِمْ، أي بأجمعهم. قال الكسائيّ: قولهم لا أَصْلَ له ولا فَضْلَ، الأَصْلُ: الحسبُ، والفصل: اللسانُ. والأَصيلُ: الوقت بعد العصر إلى المغرب، وجمعه أُصُلٌ وآصالٌ وأصائِلُ، قال الشاعر: لَعَمْري لأنتَ البيتُ أُكْرِمُ أَهْلَهُوأَقْعُدُ في أَفْيائِهِ بالأصـائِلِ ويجمع أيضاً على
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR1.574 harf
(باب الهمزة والصاد وما بعدهما في الثلاثي) (أصل) الهمزة والصاد واللام، ثلاثة أصولٍ متباعدٍ بعضُها من بعض، أحدها: أساس الشيء، والثاني: الحيّة، والثالث: ما كان من النّهار بعد العشيّ. فأما الأوّل فالأصل أصل الشيء، قال الكِسائيّ في قولهم: "لا أصْلَ له ولا فَصل له([1])": إنّ الأصل الحسب، والفَصْل اللسان. ويقال مَجْدٌ أصيلٌ. وأمّا الأصَلة فالحيّة العظيمة. وفي الحديث في ذكر الدجّال: "كأَنّ رأسَهُ
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR331 harf
- ﴿بالغدو والآصال﴾ [الأعراف/205] أي: العشايا، يقال للعشية: أصيل وأصيلة، فجمع الأصيل أصل وآصال، وجمع الأصيلة: أصائل، وقال تعالى: ﴿بكرة وأصيلا﴾ [الفتح/9]. وأصل الشيء: قاعدته التي لو توهمت مرتفعة لارتفع بارتفاعه سائره لذلك، قال تعالى: {أصلها ثابت وفرعها في السماء) [إبراهيم/24]، وقد تأصل كذا وأصله، ومجد أصيل، وفلان لا أصل له ولا فصل.
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR641 harf
أ ص ل قعد في أصل الجبل وأصل الحائط‏.‏ وفلان لا أصل له ولا فصل أي لا نسب له ولا لسـان‏.‏ وأصلت الشيء تأصيلاً وإنه لأصيل الرأي وأصيل العقل وقد أصل أصالةً‏.‏ وإن النخل بأرضنا لأصيل أي هو بها لا يزال باقياً لا يفنى‏.‏ وسمعت أهل الطائف يقولون‏:‏ لفلان أصيلة أي أرض تليذة يعيش بها‏.‏ وجاءوا بأصيلتهم أي بأجمعهم‏.‏ وقد استأصلت هذه الشجرة‏:‏ نبتت وثبت أصلهـا‏.‏ واستأصـل اللـه شأفتهـم‏:‏ قطـع
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR4.542 harf
الأَصْلُ: أَسفل كل شيء وجمعه أُصول لا يُكَسَّر على غير ذلك، وهو اليأْصُول. يقال: أَصل مُؤَصَّل؛ واستعمل ابن جني الأَصلية موضع التأَصُّل فقال: الأَلف وإِن كانت في أَكثر أَحوالها بدلاً أَو زائدة فإِنها إِذا كانت بدلاً من أَصل جرت في الأَصلية مجراه، وهذا لم تنطق به العرب إِنما هو شيء استعملته الأَوائل في بعض كلامها. وأَصُل الشيءُ: صار ذا أَصل؛ قال أُمية الهذلي: وما الشُّغْلُ إِلا أَنَّني مُتَهَيِّبٌ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR524 harf
* أ ص ل * * الأَصْلُ * واحد * الأُصُول * يقال أصل * مُؤَصَّلٌ * و * اسْتَأْصَلَهُ * قلعه من أصله وقولهم لا أصل له ولا فضل * الأَصْلُ * الحسب والفصل اللسان و * الأَصِيلُ * الوقت بعد العصر إلى المغرب وجمعه * أُصُلٌ * و * آصَالٌ * و * أصَائِلُ * كأنه جمع أصيلة و * أصْلانٌ * أيضا مثل بعير وبعران وقد * آصَلَ * دخل في الأصيل وجاء * مُؤْصِلاً * ورجل * أصيلُ * الرأي أي محكم الرأي وقد * أصُلَ * من باب ظرف
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR7.656 harf
الأصل: أسفل الشيء يقال: قعد في أصل الجبل، وأصل الحائط، وقلع أصل الشجر، ثم كثر حتى قيل: أصل كل شيء: ما يستند وجود ذلك الشيء إليه، فالأب أصل للولد، والنهر أصل للجدول، قاله الفيومي، وقال الراغب: أصل كل شيء قاعدته التي لو توهمت مرتفعة ارتفع بارتفاعها سائره، وقال غيره: الأصل: ما يبنى عليه غيره. كاليأصول وهذه عن ابن دريد، وأنشد لأبي وجزة السعدي: فهز روقى رمالي كأنهـمـا
Maddenin bağlantısı

الأصل: أسفل الشيء يقال: قعد في أصل الجبل، وأصل الحائط، وقلع أصل الشجر، ثم كثر حتى قيل: أصل كل شيء: ما يستند وجود ذلك الشيء إليه، فالأب أصل للولد، والنهر أصل للجدول، قاله الفيومي، وقال الراغب: أصل كل شيء قاعدته التي لو توهمت مرتفعة ارتفع بارتفاعها سائره، وقال غيره: الأصل: ما يبنى عليه غيره. كاليأصول وهذه عن ابن دريد، وأنشد لأبي وجزة السعدي: فهز روقى رمالي كأنهـمـا عودا مداوس يأصول ويأصول أي أصل وأصل أصول لا يكسر على غير ذلك، كما في المحكم وآصل بالمد وضم الصاد، وهذه عن أبي حنيفة وأنشد للبيد - رضي الله تعالى عنه -: تجتاف آضل قالص متنبذ بعجوب أنقاء يميل هيامها ويروى: أصلا قالصا. وأصل، ككرم أصالة: صار ذا أصل قال أمية الهذلي: وما الشغل إلا أننـي مـتـهـيب لعرضك ما لم يجعل الشيء يأصل أو ثبت ورسخ أصله كتأصل. وأصل الرأي أصالة: جاد واستحكم. والأصيل كأمير: الهلاك والموت، كالأصيلة فيهما قال أوس بن حجر: خافوا الأصيلة واعتلت ملوكهم وحملوا من أذى غرم بأثقـال ويروى: خافوا الأصيل وقد أعيت. وأصيل: بالأندلس كما في العباب، ومعجم ياقوت، زاد الأخير: قال سعد الخير: ربما كان من أعمال طليطلة ينسب إليه أبو محمد عبد الله بن إبراهيم ابن محمد الأصيلي المحدث تفقه بالأندلس فانتهت إليه الرياسة، وصنف كتاب الآثار والدلائل في الخلاف، ثم مات بالأندلس في نحو سنة تسعين وثلاثمائة، وكان والده إبراهيم أديبا شاعرا. قلت: وأبو محمد هذا راوية البخاري، وبهذا سقط ما اعترضه شيخنا فقال: هذا غلط لفظا ومعنى، أما لفظا فلان ظاهره بل صريحه أن البلد اسمه أصيل، كأمير، وليس كذلك، بل لا يعرف هذا اللفظ في أسماء البلدان المغربية أندلسا وغيره، بل المعروف أصيلا بألف قصر بعد اللام، ويقال لها: أزيلا بالزاي، وأما معنى فلأنها ليست بالأندلس ولا ما يقرب منها، بل هي بالعدوة قرب طنجة، وبينها وبين الأندلس البحر الأعظم، ومنها الأصيلي راوية البخاري، وغير واحد، انتهي.

والعجب من قوله بل لا يعرف إلى آخره، وقد أثبته ياقوت والصاغاني، وهما حجة، وكون أن الأصيلي من البلد الذي بالعدوة كما قرره شيخنا يؤيده قول أبي الوليد بن الفرضي؛ فإنه ذكر أبا محمد الأصيلي المذكور في الغرباء الطارئين على الأندلس، فقال: ومن الغرباء في هذا الباب عبد الله بن إبراهيم بن محمد الأصيلي من أصيلة، يكنى أبا محمد، سمعته يقول: قدمت قرطبة سنة 342 فسمعت بها من أحمد بن مطرف، وأحمد بن سعيد، وغيرهما، وكانت رحلتي إلى المشرق في محرم سنة 351 ودخلت بغداد فسمعت بها من أبي بكر الشافعي، وأبي بكر الأبهري، وتفقه هناك لمالك بن أنس، ثم وصل إلى الأندلس فقرأ عليه الناس كتاب البخاري رواية أبي زيد المروزي، وتوفي لإحدى عشرة ليلة بقيت من ذي الحجة سنة 392 قال ياقوت: ويحقق قول أبي الوليد أن الأصيلي من الغرباء - لا من الأندلس كما زعم سعد الخير - ما ذكره أبو عبيد البكري في المسالك والممالك عند ذكر بلاد البربر بالعدوة بالبر الأعظم، فقال: ومدينة أصيلة: أول مدن العدوة مما يلي الغرب، وهي في سهلة من الأرض، حولها رواب لطاف، والبحر بغربيها وجنوبيها، وكان عليها سور له خمسة أبواب، وهي الآن خراب، وهي بغربي طنجة، بينهما مرحلة، فتأمل. والأصيل: من له أصل، أي: نسب، وقال أبو البقاء: هو المتمكن في أصله. والأصيل: العاقب الثابت الرأي يقال: رجل أصيل الرأي، أي محكمه وقد أصل، ككرم أصالة. والأصيل: العشي وهو الوقت بعد العصر إلى المغرب أصل، بضمتين كقضيب وقضب، وأصلان بالضم كبعير وبعران وآصال بالمد كشهيد وأشهاد وطوى وأطواء وأصائل كربيب وربائب وسفين وسفائن، قال الله تعالى: بالغدو والآصال وشاهد الأصائل قول أبي ذؤيب الهذلي: لعمري لأنت البيت أكرم أهله وأقعد في أفيائه بالأصـائل وقد أورد المصنف هذه الجموع مختلطة، ويمكن حملها على القياس على ما ذكرنا، وفيه أمور. الأول: أن الأصل - بضمتين - مفرد كأصيل، وعليه قول الأعشى: يوما بأطيب منها نشر رائحة ولا بأحسن منها إذ دنا الأصل نبه عليه السهيلي وغيره. والثاني: أن الصلاح الصفدي ذكر في تذكرته أن الآصال جمع أصل المفرد لا الجمع، كطنب وأطناب. والثالث: أن الأصائل جمع أصيلة بمعنى الأصيل، لا جمع أصيل، وقد أغفله المصنف، وقد أشبع في تحريره الكلام السهيلي في الروض في السفر الثاني منه، فقال: الأصائل: جمع أصيلة، والأصل جمع أصيل وذلك أن فعائل جمع فعيلة، والأصيلة لغة معروفة في الأصيل، وظن بعضهم أن أصائل جمع آصال على وزن أفعال، وآصال جمع أصل نحو أطناب وطنب، وأصل جمع أصيل مثل رغيف ورغف، فأصائل على قولهم جمع جمع الجمع، وهذا خطأ بين من وجوه، منها: أن جمع جمع الجمع لم يوجد قط في الكلام، فكيف يكون هذا نظيره?

ومن جهة القياس إذا كانوا لا يجمعون الجمع الذي ليس لأدنى العدد فأحرى أن لا يجمعوا جمع جمع الجمع، وأبين خطأ في هذا القول غفلتهم عن الهمزة التي هي فاء الفعل في أصيل وأصل، وكذلك هي فاء الفعل في أصائل؛ لأنها فعائل، وتوهموها زائدة كالتي في أقاويل، ولو كانت كذلك لكانت الصاد فاء الفعل، وإنما هي عينه، كما هي في أصيل وأصل، فلو كانت أصائل جمع آصال مثل أقوال وأقاويل لاجتمعت همزة الجمع مع همزة الأصل ولقالوا فيه: أواصيل بتسهيل الهمزة الثانية، قال: ولا أعرف أحدا قال هذا القول أعني جمع جمع الجمع غير الزجاجي وابن عزيز، انتهى، فتأمل ذلك. وتصغير أصلان الذي هو جمع أصيل أصيلان وهو نادر كما قالوا في تصغير جيران أجيار، قال السيرافي: لأنه إنما يصغر من الجميع ما كان على بناء أدنى العدد، وأبنية أدنى العدد أربعة: أفعال، وأفعل، وأفعلة، وفعلة، وليست أصلان واحدة منها، فوجب أن يحكم عليه بالشذود، قال: وإن كان أصلان واحدا كرمان وقربان فتصغيره على بابه وربما قيل: أصيلال بقلب النون لاما، يقال: لقيته أصيلالا وأصيلانا، حكاة اللحياني، وفي الأساس: لقيته أصيلا، وأصلا، وأصيالا، وأصيلانا، أي: عشيا، وبالوجهين روي قول النابغة: وقفت فيها أصيلالا أسائلـهـا عيت جوابا وما بالربع من أحد وآصل إيصالا: دخل فيه أي في الأصيل، ويقال: أتيناه موصلين ولقيته موصلا، أي داخلا في الأصيل. وأخذه بأصيلته وهذه عن ابن السكيت، أي بأجمعه، وكذا جاءوا بأصيلتهم وكذا ب أصلته محركة وهذه عن ابن الأعرابي أي أخذه كله بأصله لم يدع منه شيئا. وكزبير أصيل بن عبد الله الهذلي أو الغفاري صحابي رضي الله تعالى عنه، وهو الذي قال له النبي صلى الله عليه وسلم حين وصف له مكة: حسبك يا أصيل . والأصلة، محركة: حية صغيرة قتالة وهي أخبثها، لها رجل واحدة تقوم عليها، ثم تدور، ثم تثب، ومنه الحديث: كأن رأسه أصلة أو عظيمة تهلك بنفخها. أصل وأنشد الأصمعي: فاقدر له أصلة مـن الأصـل كبساء كالقرصة أو خف الجمل وأصل الماء، كفرح: أسن أي تغير طعمه وريحه من حمأة فيه، عن ابن عباد. وأصل اللحم: إذا تغير كذلك. وأصيلتك: جميع مالك أو نخلك وهذه حجازية، كما في العباب. وأصله علما يأصله أصلا: قتله علما، من الأصل بمعنى أصاب أصله وحقيقته، أو من الأصلة: حية قتالة، كما في الأساس. وأصلته الأصلة أصلا: وثبت عليه فقتلته. والأصل ككتف: المستأصل يقال قطع أصل، أي: مستأصل. ومما يستدرك عليه: جاءوا بأصيلتهم، أي: بأجمعهم، نقله الزمخشري، وهو قول ابن السكيت. ويجمع الأصيل - للوقت - على إصال، كأفيل وإفال، نقله الصاغاني. ومجد أصيل: ذو أصالة. وقال ابن عباد: شر أصيل، أي شديد. قال والأصلة - محركة - من الرجال: القصير العريض، وامرأة أصلة. قال: والإصليل بالكسر: مرقف الفرس، شامية، والجمع الأصاليل. وقولهم: لا أصل له ولا فصل، فالأصل: الحسب، والفصل: اللسان، كما في العباب، وفي اللسان: أي لا نسب له ولا لسان، وزاد المناوي: أو لا عقل له ولا فصاحة. ويقال: أصل الأصول، كما يقال: بوب الأبواب، ورتب الرتب.

وقال المناوي: أصلته تأصيلا: جعلت له أصلا ثابتا يبني عليه غيره. واستأصله: قلعه من أصله أو بأصوله. وفي الأساس: إن النخل في أرضنا لأصيل، أي: هو بها لا يزال باقيا لا يفنى. وأهل الطائف يقولون: لفلان أصيلة: أي أرض تليدة يعيش بها. واستأصلت الشجرة: نبتت وثبت أصلها. واستأصل شأفتهم: قطع دابرهم. وقال المناوي: قولهم: ما فعلته أصلا معناه ما فعلته قط، ولا أفعله أبدا، ونصبه على الظرفية، أي: ما فعلته وقتا ولا أفعله حينا من الأحيان. وأصيل الدين محمد بن الولي محمد بن الصدر محمد بن الكريم عبد الكريم السمنودي الأصل، الدمياطي، شيخ معتقد بين الدمياطيين، كان مقيما تحت المرقب، يقال: إن والده رأي النبي صلى الله عليه وسلم فمسح ظهره، وقال بارك الله في هذه الذرية، وأن ولده هذا مكتوب في ظهره بقلم القدرة محمد مات بدمياط سنة 883 ذكره السخاوي. قلت وولده بها يعرفون بالأصيليين. ويقال: أصل فلان يفعل كذا وكذا، كقولك: طفق وعلق. والمستأصلة: الشاة التي أخذ قرنها من أصله. واستعمل ابن جني الأصلية موضع التأصل، وهذا لم ينطق به العرب. والأصولي: يعرف به الأستاذ أبو إسحاق الأسفراييني المتكلم، لتقدمه في علم الأصول.

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok19.431 harf
Madde başı: اصلأَصُلَ 1 أَصُلَ ذ , (K,) inf. n. أَصَالَةٌ; (TA;) or أَصِلَ; (M;) It (a thing, M) had, or came to have, root, or a foundation; (M, K;) as also ↓ تأصّل: (M:) or it was, or became, firm, or established, and firmly rooted or founded; as also ↓ تأصّل: (K:) and [in like manner] ↓ استأصل it (a thing) was, or became, firm in its root or foundation, and strong. (Msb.) You say, الشَجَرَةُ ↓ اِسْتَأْصَلَتِ
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.349 harf
Madde başı: ءصلأَصَلَ أَصَلَ U ( n. ac. أَصْل 1 ), a. Touched or injured the root of. b. Knew thoroughly, mastered. c. Darted upon ( serpent ). أَصِلَ أَصِلَ A ( n. ac. أَصَل 4 ), a. Was foul, putrid, decayed. أَصُلَ أَصُلَ U ( n. ac. أَصْل 1 , أَصَاْلَة 22t ), a. Took root; had foundation; was firm; was of noble origin. أَصَّلَ أَصَّلَ II , a. Deemed noble. b. Traced the origin of. c. Rooted or
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok19.952 harf
Madde başı: ءصلءصل أَصُلَ - يَأْصُلُ أَصُلَ - يَأْصُلُ - أَصْل - أُصُول - أَصيْل - آصال أَصُلَ - يَأْصُلُ + الكائن + في مكان أو شيء أو أمر: يتجذر: تكون له جذورفيه: تمتد منه استطالات فتدخل عميقاً في أسفل الشيء وتحته تثبته فيه أَصْل: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " أَصُلَ - يَأْصُلُ ": الجذر: وهو كذلك اسم مكان منه: المكان الذي يحوي ويضم الجذر أو الجزء المنغرس في
Tamamını oku

Sîgalar(5)

Mücavir kökler45 mücavir (60 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. بكر

    4 ortak ayet · Bekr genç deve demektir

  2. غدو

    3 ortak ayet · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir

  3. سبح

    3 ortak ayet · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…

  4. فرع

    1 ortak ayet · Firavn, “Ferea”, ağaç dalıdır

  5. شجر

    2 ortak ayet · Ağaç

  6. سمي

    2 ortak ayet · Ad verilen

  7. عزر

    1 ortak ayet · “Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur

  8. لين

    1 ortak ayet · “Line” değişik renkte hurmalıkları olan ağaçlıklardır

  9. ذكر

    3 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır

  10. أذن

    2 ortak ayet · Kulak demektir

  11. ضرع

    1 ortak ayet · Hayvan memesidir

  12. ملي

    1 ortak ayet · Süreyi uzattım

Geçtiği ayetler(10)

  1. وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا

    Ve akşamVe dediler ki: Öncekilerin masallarıdır. Başkalarına yazdırıp sabah akşam kendisine okunmaktadır.

  2. وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا

    Ve akşamVe O’nu sabah akşam tesbih edin.

  3. لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا

    Ve akşamKi; Allah’a ve peygamberine iman edesiniz, O’na yardım edesiniz ve saygı gösteresiniz. Sabah, akşam O’nu tesbih edesiniz.

  4. وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا

    Ve akşamSabah akşam Rabbının adını zikret.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökأصل
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerأسس, جذر, قعد
Zıt Kökفرع
Çekirdek Özet 1Bir şeyin üzerinde yükseldiği, varlığını ve tutunmasını borçlu olduğu en dip taban, ağacın kökü
Çekirdek Özet 2Varlığın ontolojik dayanağı, hükmün meşruiyet zemini ve günün gün batımına kök saldığı ikindi sonrası vakit
Çekirdek Özet 3Türeyen ve dallanan her yapının tabi olduğu kurucu dayanak, sarsılmaz ontolojik ve metodolojik referans
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca gelenek veya geçmişe ait tarihsel bir başlangıç sayıp canlı, besleyici ve taşıyıcı ontolojik zemin işlevini gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
أصSıkıca kuşatma, bir şeyi zemininde tutma, bağlama ve sarma; nitekim aynı çekirdeği paylaşan أصر kökünde de bağlama, ahit ve ağır bağ anlamı belirgindirلÇoban değneği ve uzanma imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle sıkı tutunma hareketi dikey bir süreklilik kazanmış; tabana saplanıp gövdeyi yukarıya doğru taşıyan, besleyen ve sabitleyen dip organı anlamı oluşmuştur

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
أÖküz başı; güç, öncülük, başlangıçYapıyı ilk başlatan asli güç, temel hareket noktası ve kurucu kudret payını temsil eder
صOlta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırmaToprağa kenetlenme, sımsıkı tutunma, dağılmayı önleyici kavrama hareketini sağlar
لÇoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlamaTabandaki gücü yukarıya iletme, boy verme, yönlendirme ve gövdeyi hedefe sevk etme işlevini katar
أصلÖküz başı, bitki/kenetlenme ve çoban değneğinin birleşimiBir yapının varlığını başlatan kudretin zemine sımsıkı tutunarak yukarıya doğru hayat ve yön vermesi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir ağacın toprak altında kalan ve gövdeyi taşıyan en alt kısmı; bir dağın veya duvarın yerle birleştiği taban çizgisi
Cahiliye şiiri kullanımıEvs b. Hacer divanında helak ve kökten sökülme korkusunu tasvir ederken kökten türeyen yıkım manasını kullanmıştır
Erken Arapça kullanımGünün batmaya yüz tuttuğu, gölgelerin uzayıp kök gibi yere yayıldığı ikindi ile akşam arası vakte isim olarak verilmiştir; ayrıca nesep ve akıl sağlamlığı için kullanılmıştır

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Arapça أصل kökü, Sami dillerinin güney ve batı kollarında varlığın tabanı, dip kısmı ve soy kütüğü semantiğiyle korunmuştur. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök yerine temel ve taban anlamı için başka kökler öne çıksa da kökün taşıdığı birincil kavram olan zemin, dip ve zamansal olarak günün sonu katmanı erken dönem Sami morfolojisinde mevcuttur. Akatça gibi doğu Sami dilinde doğrudan örtüşen üçlü yapı zayıf olmakla birlikte, kökün Arapçada kazandığı sabitlik, dip dayanak ve ikindi sonrası vakit anlamı çöl yaşamının mekânsal ve zamansal gözlemlerinden neşet eden özgün bir gelişim çizgisi sergiler.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönAğaç kökü, dağ eteği, duvar tabanı ve günün son demleriBir şeyin altındaki taşıyıcı zemin anlamından soyutlanarak soy kütüğü, akıl metaneti ve felsefi ilke anlamlarına genişlemiştirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney Sami dillerinde temel, dip ve kalıcı kök paralellikleriArapçadaki zemin ve kök kavramı ile zamansal döngüdeki dip vakit örtüşmesi mevcutturGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik dil ailesi genelinde taban ve dip göstergeleriGeniş ailede doğrudan morfolojik denkliği sınırlı olup iç Sami gelişim karakteri baskındırMuhtemel

Kaynak Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
أصلAnlamlıDip, kök, temel, ikindi sonuBir şeyin varlığının dayandığı alt zemin ve günün batışa yakın vaktiHedef kök; Kur'an'da geçer
ألصKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir
صألAnlamlıBağırmak, ses çıkarmak, deve kükremesiDevenin kükremesi veya atın kişnemesi gibi boğazdan gelen keskin sesKur'an'da geçmez; hedef kökle doğrudan anlam bağı yoktur
صلأAnlamlıAteşte kızartmak, yakmakAteşe maruz bırakarak pişirme veya yakmaKur'an'da geçmez; صلي kökünün hemzeli varyantı sayılır
لأصKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir
لصأKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
أصلMerkezKök, temel dayanakBir şeyin üzerinde durduğu, beslendiği ve varlığını türettiği tabii dip noktasıHem ontolojik dayanak hem de yukarıya hayat veren zemin
أسسKomşuİnşa temeli, kaideİnsan eliyle yapılan yapay binaların ve kurumların ilk harcı ve tabanıأصل tabii ve organik kökü, أسس ise yapay inşai temeli ifade eder
جذرKomşuBotanik kök, dipBitkinin toprak altındaki lifli ve kesilebilir uzantısıجذر salt maddi ve anatomik köktür; أصل ise soyutlaşmaya ve ilke olmaya elverişlidir
قعدKomşuKaide, oturma zeminiBir nesnenin üzerine oturduğu durağan alt yüzeyقعد oturma ve durma zeminidir; أصل gibi dallanma ve hayat verme özelliği taşımaz
فرعZıtDal, uzantı, türevKökten beslenerek yukarıya ve çevreye doğru yayılan ikincil unsurlarKökün karşıtı olarak köke muhtaç olan ve ondan doğan üst yapıyı belirtir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaأصلKök, temel, kaynak, ikindi vaktiHem biyolojik ve fiziki dip tabanı hem de mantıki ve ontolojik ilkeyi kapsarKesin
LatinceRadix, principium, fundamentumKök, ilke, temelRadix biyolojik kökü, principium ise kurucu başlangıç ilkesini karşılar; gün batımı anlamını dışarıda bırakırGüçlü
İngilizceRoot, origin, principleKök, köken, temel ilkeRoot fiziksel kökü, origin ve principle mantıksal kaynağı verir; zamansal vakit nüansını taşımazGüçlü
AlmancaWurzel, Ursprung, GrundsatzKök, köken, temel kuralWurzel bitkisel ve türeyiş kökünü, Grundsatz kurucu ilkeyi karşılarGüçlü
FransızcaRacine, principe, fondementKök, ilke, temel dayanakRacine doğrudan biyolojik ve türetimsel kökü, principe metafizik ve mantıki zemini verirGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
İsim tekil (أَصْل)Ağacın sabit kökü, ontolojik dayanakGüzel kelimenin sağlam bir ağaca benzetildiği tevhid bağlamı (İbrâhîm 14:24)
İsim tekil (أَصْل)Cehennemin en alt dibi, merkez tabanıZakkum ağacının kaynadığı ve bittiği azap mekânı bağlamı (Sâffât 37:64)
İsim çoğul (آصَال)İkindi sonrası, günün batışına yakın vakitlerSabah akşam Allah'ı tesbih ve secde etme bağlamı (A'râf 7:205, Nûr 24:36, Ra'd 13:15)
İsim tekil (أَصِيل)Günün sonu, akşamüzeriSabah vaktiyle birlikte zikir ve hamd etme bağlamı (Ahzâb 33:42, Feth 48:9, İnsân 76:25)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamUsûlü'd-dînDinin zorunlu ve sabit inanç esasları ile bunlardan türeyen tali meselelerin ayrımıİnkârı küfrü gerektiren sarsılmaz inanç temelleri
FıkıhUsûlü'l-fıkh, kıyasHükmün dayandığı nas veya icma ile sabit birincil metin; fer'in kıyas edildiği kaynakKıyasa temel teşkil eden ve illeti barındıran kurucu hüküm
TefsirTemsil ve teşbihAğacın kökünün yere sabitlenmesi ile imanın kalpte yerleşmesi arasındaki analojiHakikatin sökülmezliği, batılın ise köksüzlüğü fikri
Hadisİstisâl, kurban hükümleriKökten helak olma veya kurbanlığın boynuzunun kökünden kırılması yasaklarıBir varlığın hayatiyetini sona erdiren dipsel müdahale

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİnanç ve ontolojiTevhid ve sabit nasslarBütün amellerin ve ahlakın üzerine kurulduğu sarsılmaz zeminKökü sabit olmayan bir inancın meyve vermesi ve rüzgâra dayanması imkânsızdırKesin
İlmiMetodoloji ve epistemolojiAksiyom, aksiyomatik öncülBilgi üretiminde şüphe götürmez ilk ilkelerBütün türetilmiş önermeler bu kurucu referanslara irca edilerek doğrulanırGüçlü
SiyasiAnayasal düzenTemel meşruiyet ilkeleriToplumsal sözleşmenin ve iktidar yetkisinin dayandığı dokunulmaz esaslarYasal düzenlemeler anayasal köke aykırı olduğunda bâtıl hale gelirGüçlü
İktisadiMülkiyet ve sermayeSabit sermaye, ana mal (aslu'l-mâl)Getiriyi ve geliri doğuran üretken ana varlıkKök sermaye korunmadan elde edilen gelir kalıcı ve sürdürülebilir olamazGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerBir fonksiyonun kökleri veya bir aksiyomatik sistemin kurucu aksiyomlarıBir denklemi sağlayan temel sıfır noktaları veya bir matematiksel yapının üzerinde inşa edildiği, kanıtlanmaksızın doğru kabul edilen kurucu önermelerGüçlü
Beşeri bilimlerHukuk normlar hiyerarşisindeki temel kural (Grundnorm)Bütün alt hukuk kurallarının geçerliliğini kendisinden aldığı, sistemin tepesinde veya zemininde yer alan kurucu normGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü sadece geride kalmış tarihsel bir başlangıç, arkaik bir gelenek veya soy kütüğünden ibaret görmek
Kur'an içi daha geniş anlamKök sadece geçmişte kalmış bir an değil; şu anda gövdeyi ve dalları ayakta tutan, durmaksızın besleyen canlı ontolojik zemin
Yanlış anlamanın doğuracağı hataUsûlün işlevini statik bir muhafazakârlığa indirgemek; dinamik dallanma ve meyve verme kabiliyetini kökten kopararak sistemi kurutmak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın düşünce sistematiğinde hakikat ile sahtelik arasındaki farkın köklülük ve köksüzlük metaforuyla kurulduğunu gösterir
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Kelime-i tayyibe ile kelime-i habîsenin karşılaştırıldığı mesel ayetlerinde ve sabah-akşam tesbihatını emreden ibadet ayetlerinde
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Yüzeysel, gösterişli fakat temelsiz yapıların kalıcı olabileceği zannını yıkarak yalnızca kökü sabit olanın semaya yükselebileceğini öğretir

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamAğacın toprağın derinliklerine nüfuz ederek gövdeyi taşıyan, sabitleyen ve besleyen en alt dip kısmı; günün batışa doğru zemin bulduğu ikindi sonrası vakit.
  • Soyut anlamBir bilgi, inanç veya hüküm sisteminin bütün türevlerini taşıyan, onlara meşruiyet ve besin sağlayan sarsılmaz kurucu ilke.
  • Sistematik karşılıkBir sistemdeki bütün türev unsurların varlık ve geçerlilik bakımından kendisine muhtaç olduğu, kendisi ise başka bir alt unsura dayanmayan asli aksiyom.
  • LaTeX modeliS={x∣A  ⟹  x}o¨yle kiA≠∅,  ∀x∈S  (x∩A≠∅)
  • LaTeX açıklamasıFormülde A kökü, kurucu ilkeyi ve asli zemini temsil eder. S kümesi ise bu kökten türeyen dalları, hükümleri ve meyveleri gösterir. Kümedeki her bir x türevinin varlığı doğrudan A kökünün varlığına ve gerektirmesine bağlıdır; kökten bağımsız hiçbir türev kümede yer alamaz ve varlığını sürdüremez.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ا