بدر
ب - د - ر
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Bedr dolunay demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bedr dolunay demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.677 harfباب الدال والراء والباء معهما
د ر ب، ب ر د، ر ب د، د ب ر، ب د ر مستعملات
درب:
كل مَدْخَلٍ من مَداخِلِ الرُّومِ دَرْبٌ من دُروبها.
والدَّرْبُ باب السِّكَّةِ الواسعة، ورُبَّما كانَ ما بَين.
والدُّربة: عادةٌ وجُرأَةٌ على الحَرْب وكلِّ أمرٍ.
ورجلٌ مُدَرَّبٌ: دَرَّبَته الشَّدائدُ حتى قَوِيَ ومَرَنَ عليها، قال:
ومن يَحْرِصْ على كِبَرٍ فإِنيّ أنا الكَهْلُ المُدَرَّبُ بالكُلُـومِ
والدَّرَبُ: داءٌ في
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR948 harfبَدَرْتُ إلى الشي أَبْدُرُ بُدوراً: أسرعْت إليه، وكذلك بادَرْتُ إليه. وتَبادَرَ القومُ: تسارعوا. وابْتَدَروا السلاحَ: تسارعوا إلى أخْذه. وليلةُ البدرِ: ليلةُ أربعَ عشرةَ. ويسمَّى بَدْراً لمبادرته الشمسَ بالطلوع، كأنَّه يعجِّلها المَغِيبَ. ويقال: سُمِّيَ بَدْراً لتمامه. وأَبْدَرْنا فنحن مُبْدِرونَ، إذا طلع لنا البَدْرُ. والبَدْرَةُ: مَسْكُ السَخْلَةِ، لأنَّها ما دامت تَرضَع فَمسْكُها للّبن شكوة
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR19.018 harfد ر ب
درب ، دبر ، ربد ، ردب ، برد ، بدر : مستعملات .
درب : قال الليث : الدَّرْبُ بابُ السِّكةِ الواسعةِ ، والدَّرْب كلُّ مَدخل من مداخل الروم دَرْبٌ من دُوربِها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : التَّدْرِيبُ الصَّبر في الْحَرب وقتَ الفِرار يقال : دَرِبَ فلان وَعَرِدَ عَمْرو .
وفي الحديث عن أبي بكر : لا تزالون تَهزِمون الرومَ فإذا صاروا إلى التَّدْرِيبِ وَقَفَتْ الحربُ ، أرادَ الصَّبْرَ .
أبو عبيد عن
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.101 harf(باب الباء والدال وما بعدهما في الثلاثي)
(بدر) الباء والدار والراء، أصلان: أحدهما كمال الشيء وامتلاؤه، والآخر الإسراع إلى الشيء.
[أمّا] الأوّل فهو قولهم لكلّ شيء تَمَّ بَدْرٌ، وسمِّي البدرُ بدراً لتمامه وامتلائه. وقيل لعشرة آلاف درهمٍ بَدْرةٌ، لأنَّها تمام العدد ومنتهاه. وعينٌ بَدْرَةٌ أي ممتلئةٌ*. قال شاعر:
وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])ويقال لمَسْكِ السَّخْلة
(باب الباء والدال وما بعدهما في الثلاثي) (بدر) الباء والدار والراء، أصلان: أحدهما كمال الشيء وامتلاؤه، والآخر الإسراع إلى الشيء. [أمّا] الأوّل فهو قولهم لكلّ شيء تَمَّ بَدْرٌ، وسمِّي البدرُ بدراً لتمامه وامتلائه. وقيل لعشرة آلاف درهمٍ بَدْرةٌ، لأنَّها تمام العدد ومنتهاه. وعينٌ بَدْرَةٌ أي ممتلئةٌ*. قال شاعر: وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])ويقال لمَسْكِ السَّخْلة بَدْرَة. وهذا محمولٌ على العَدَدِ، كأنّه سُمِّي بذلك لأنّه يسع هذا العدد. ويقولون غُلامٌ بدرٌ، إذا امتلأَ شباباً. فأمّا "بدرٌ" المكانُ فهو ماءٌ معروف، نُسِب إلى رجلٍ اسمه بدر([2]). وأمّا البوادر من الإنسان وغيره فجمع بادرة، وهي اللّحمة التي بَيْنَ المنكب والعُنُق([3])، وهي من الباب لأنها ممتلئة. قال شاعر: * وجاءت الخيل محمَرّاً بوادرُها([4]) * والأصل الآخر: قولُهم بَدَرت إلى الشيء وبادَرْت. وإنما سمِّي الخطاءُ بادرةً لأنّها تبدُر من الإنسان عند حِدّةٍ وغضب. يُقالُ كانت منه بَوَادِرُ، أي سَقَطاتٌ. ويقال بَدَرَتْ دَمْعتُه وبادرَتْ، إذا سبقَت، فهي بادرة، والجمعُ بوادر. قال كثيِّر: إذا قِيلَ هَذِي دارُ عَزَّةَ قادني *** إليها الهوى واستعجلتْنِي البوادِرُ (بدع) الباء والدال والعين أصلان: أحدهما ابتداء الشيء وصنعُه لا عَنْ مِثال، والآخر الانقطاع والكَلال. فالأول قولهم: أبْدعْتُ الشيءَ قولاً أو فِعلاً، إذا ابتدأتَه لا عن سابق مثال. والله بديعُ السّمواتِ والأرض. والعرب تقول: ابتدَعَ فلان الرَّكِيَّ إذا استنبَطَه. وفلانٌ بِدعٌ في هذا الأمر. قال الله تعالى: ﴿قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ﴾ [الأحقاف 9]، أي ما كنتُ أوّل. والأصل الآخر قولهم: أُبْدِعَتِ الراحلةُ، إذا كَلّت وعَطِبت، وأُبدِع بالرَّجُل، إذا كَلَّتْ رِكابُه أو عَطِبت وبقي مُنْقَطَعاً به. وفي الحديث: "أنّ رجلاً أتاه فقال يا رسول الله، إني أُبْدِعَ بي فاحمِلْني ([5])". ويقال الإبداع لا يكون إلا بظَلْعٍ. ومن بعض ذلك اشتُقّت البِدْعة([6]). (بدغ) الباء والدال والغين، ليست فيه كلمةٌ أصلية، لأن الدال في أحد أصولها مبدَلة من طاءٍ، وهو قولهم بَدِغَ الرَّجُل إذا تلطّخ بالشَّرّ، وهو بَدِغٌ من الرِّجال. وهذا إنما هو في الأصل طاء، وقد ذكر في بابه (بطغ). وبقيت كلمتان مشكوكٌ فيهما: إحداهما قولهم البَدَغ التزحُّف على الأرض. والأخرى قولهم: إنّ بني فُلانٍ لبَدِغُونَ، إذا كانوا سِماناً حسنةً أحوالُهم. والله أعلمُ بصحّة ذلك. (بدل) الباء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو قيام الشيءِ مَقامَ الشيءِ الذاهب. يقال هذا بدَلُ الشيءِ وبَدِيلُه. ويقولون بدّلْتُ الشيءَ إذا غيّرتَه وإنْ لم تأتِ له ببَدَلٍ([7]). قال الله تعالى: ﴿قُلْ مَا يَكوُنُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي﴾ [يونس 15]. وأبْدَلْتُه إذا أتيتَ له ببدلٍ. قال الشاعر([8]): * عَزْلَ الأمِيرِ للأميرِ المُبْدَلِ * (بدن) الباء والدال والنون أصلٌ واحد، وهو شخص الشيء دون شَوَاه، وشَواهُ أطرافُه. يقال هذا بَدَنُ الإنسان، والجمع الأبدان. وسمي الوَعِل المُسِنُّ بَدَناً مِن هذا. قال الشاعر: قد ضَمّها والبَدَنَ الحِقَابُ ([9]) جِدِّي لِكُلِّ عاملٍ ثَوابُ الرأسُ والأكْرُعُ والإهابُ
وإنما سمّي بذلك لأنهم إذا بالَغُوا في نَعْت الشيء([10]) سمَّوهُ باسمِ الجِنْس، كما يقولون للرّجُل المبالَغِ في نعته: هو رجُل، فكذلك الوَعِل الشَّخيص([11])، سُمّي بَدَنا. وكذلك البَدَنَة التي تُهدى للبيت، قالوا: سمّيت بذلك لأنّهم كانوا يستسمنونها. ورجلٌ بَدَنٌ أي مُسِنٌّ. قال الشاعر([12]): هل لِشبابٍ فَاتَ مِنْ مَطْلَب *** أمْ ما بُكاءُ البَدَنِ الأشْيَبِ ورجل بادِنٌ وبَدِينٌ، أي عظيم الشَّخصِ والجِسم، يقال منه بَدُن. وفي الحديث: "إني قد بَدُنْتُ([13])". والنّاس قد يروُونه: "بَدَّنتُ". ويقولون: بَدَّنَ إذا أسَنَّ. قال الشاعر([14]): وكنتُ خِلتُ الشَّيبَ والتَّبدِينا *** والهَمَّ مما يُذْهِلُ القَرِينا وتسمَّى الدِّرعُ البَدَنَ لأنها تَضُمّ البَدَن. (بده) الباء والدال والهاء أصلٌ واحد* يدلُّ على أوّل الشيءِ والذي يفاجِئُ منه. يقال بادَهْتُ فُلاناً بالأمر، إذا فاجأتَه. وفلانٌ ذو بَديهة إذا فجِئَهُ الأمْرُ لم يتحيَّر. والبُدَاهة أوّل جَرْي الفرس، قال الأعشى: إلاّ بُداهَةَ أو عُلا *** لَةَ سابحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ([15])(بدو) الباء والدال والواو أصلٌ واحد، وهو ظُهور الشيء. يقال بدا الشيءُ يَبدُو، إذا ظَهَر، فهو بادٍ. وسُمِّي خلافُ الحَضَر بَدْواً من هذا، لأنّهم في بَرَازٍ من الأرض، وليسوا في قُرىً تستُرُهم أبنِيتُها. والبادية خِلاف الحاضرة. قال الشاعر([16]): فمن تكن الحَِضارةُ أعجبَتْهُ *** فأيَّ رِجالِ بادِيةٍ تَرَانا وتقول: بدا لي في هذا الأَمر بَدَاءٌ([17])، أي تغيَّر رأْيي عما كان عليه. (بدأ) الباء والدال والهمزة من افتتاح الشيء، يقال بدأت بالأمر وابتدأت، من الابتداء. والله تعالى المبْدِئُ والبادئُ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿إنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ ويُعِيدُ﴾ [البروج 13]، وقال تعالى: ﴿كَيْفَ بَدَأَ الخَلْقَ﴾ [العنكبوت 20]. ويقال للأمر العَجَبِ بَدِيٌّ، كأنَّه من عَجَبِه يُبْدَأُ به. قال عَبيد: * فلا بديٌّ ولا عجيبُ([18]) * ويقال للسَّيّد البَدْءُ، لأَنّه يُبدَأُ بذكره. قال: تَرَى ثِنانا إذا ما جاء بَدْأَهُمُ *** وبدؤُهم إنْ أتانا كان ثُنيانا([19])وتقول: أبدأْت من أرضٍ إلى أُخرى أُبدِئُ إبداءً، إذا خرجتَ منها إلى غيرها. والبُدْأَة النَّصيب، وهو من هذا أيضاً، لأنَّ كلَّ ذي نصيبٍ فهو يُبْدأ بذِكْره دونَ غيره، وهو أهمُّها إليه. قال الشاعر([20]): فمَنحْتُ بُدْأَتَها رَقِيباً جانحِاً *** والنارُ تَلفحُ وَجْهَهُ بأُوارِها([21])والبُدُوءُ مفاصل الأصابع،واحدها بَدْءٌ، مثل بَدْع. وأظنّه مما هُمِز وليس أصله الهمز. وإنّما سمّيت بُدُوءاً لبُروزها وظُهورِها، فهي إذاً من الباب الأوّل. وممّا شذَّ عن هذا الأصل ولا أدري ممّ اشتقاقُه قولهم بُدِئَ فهو مبدوءٌ، إذا جُدِرَ أو حُصِبَ. قال الشاعر([22]): وكأَنّما بُدِئَتْ ظَواهِرُ جِلدِه *** ممّا يُصافِحُ من لهيبِ سِهامِها (بدح) الباء والدال والحاء أصلٌ واحدٌ تُرَدُّ إليه فُروعٌ متشابهة، وما بعد ذلك فكلُّه محمولٌ على غيره أو مُبْدَلٌ منه. فأمّا الأصل فاللِّين والرَّخاوَة والسُّهولة. قال الهُذَليّ([23]): كأنَّ أتِيَّ السَّيْلِ مَدَّ عليهمُ *** إذا دفَعَتْهُ في البَدَاحِ الجَراشِعُ([24])ثم اشتُقّ من هذا قولُهم للمرأة البَادِن الضَّخْمة بَيْدَح([25]). قال الطرمّاح: أغَارُ على نَفْسِي لسَلْمةَ خالِياً *** ولو عرَضَتْ لي كلُّ بَيضاءَ بَيْدَحِ([26])قال أبو سعيد: البَدْحاء من النِّساء الواسعة الرُّفْغ. قال: * بَدْحَاء لا يَسْتُرُهُ فَخْذَاها * يقال بَدَحَتِ المرأةُ [و] تبدَّحَتْ، إذا حسُنَتْ مِشْيتها. قال الشاعر: يَبْدَحْنَ في أَسْوُقٍ خُرْسٍ خَلاخِلها *** مَشْيَ المِهارِ بماءٍ تَتَّقي الوَحَلا([27])وقال آخر: يَتْبَعْنَ سَدْوَ رَسْلَةٍ تَبدَّحُ([28]) *** يقودُها هادٍ وعينٌ تَلْمَحُ تَبَدّح: تَبَسَّط. ومن هذا الباب قول الخليل: [البَدْح] ضربُك بشيءٍ فيه رَخاوة، كما تأخذ بِطِّيخة فَتَبْدَح بها إنساناً. وتقول: رأيتهم يَتبادَحُون بالكُرِينَ والرُّمانِ ونحوِ ذلك عبثاً. فهذا الأصل الذي هو عمدة الباب. وأمّا الكلماتُ الأُخَر فقولهم: بدحَه الأمرُ، وإنما هي حاءٌ مبدلة من هاء، والأصل بدَهَهُ. وكذلك قولهم ابتدحت الشيءَ، إذا ابتدأتَ به من تِلقاءِ نفسك، إنما هو في الأصل ابتدَعْت واختلقْت. قال الشاعر: يا أيُّها السّائلُ بالجَحْجاحِ *** لَفِي مُرَادٍ غَيْرَ ذِي ابتداحِ وكذلك البَدْح، وهو العَجْز عن الحَمَالة إذا احتمَلها الإنسان، وكذلك عَجْزُ البعير عن حَمْل حِمْله. قال الشاعر: وكاين بالمَعن مِن أغَرَّ سَمَيْدَعٍ *** إذا حُمِّل الأثْقالَ ليسَ ببادِح([29])فهذا من العين، وهو الإبداع الذي مضَى ذكره، إذا كلَّ وأعيا. فأمّا قول القائل([30]): بالهَجر من شعثاءَ والـ *** ـحَبْلِ الذي قَطَعَتْهُ بَدْحَا فهو من الهاء، كأنها فاجأَتْ به من البديهة، وقد مضى ذكره. وأما الذي حكاه أبو عُبيدٍ مِن قولهم بَدَحْتُه بالعصا، أي ضربتُه بها، فمحمول* على قولهم: بدحْتُه بالرُّمّان وشبهِها، والأصل ذاك. --------------------- ([1]) في الأصل "الشفرة". وقد استشهد في المجمل بصدره. وانظر ما سيأتي في (4: 376). ([2]) انظر معجم البلدان (بدر) حيث الخلاف في نسبته. ([3]) في الأصل: "من المنكب والعنق"، صوابه من المجمل واللسان (5: 113). ([4]) لخراشة بن عمرو العبسي، كما في اللسان (بدر). وعجزه: * زورا وزلت يد الرامي عن الفوق * ([5]) في الأصل: "فاحملني به". ([6]) في المجمل: "لأن قائلها ابتدعها من غير مقال إمام". ([7]) في الأصل: "وإن لما تأت"، صوابه في المجمل. ([8]) هو أبو النجم العجلي الراجز، كما في اللسان (13: 50). ([9]) يصف كلبة اسمها "العقاب" طلبت وعلا مسنا في جبل يدعى "الحقاب". انظر اللسان (حقب، بدن) ومعجم البلدان (الحقاب). وقال ابن بري: "الصواب: وضمها". وقبله: * قد قلت لما جدت العقاب * وفي المجمل: أقول لما خاتت العقاب *** وضمها والبدن الحقاب ([10])في الأصل: "الشمس". ([11]) الشخيص: العظيم الشخص. وفي الأصل: "الواعل الشخص سمي الشخت بدنا"، وهي عبارة محرفة. ([12]) هو الأسود بن يعفر، كما في اللسان (بدن). ([13]) انظر الحدث بتمامه في اللسان (16: 192). ([14]) هو حميد الأرقط،كما في اللسان (بدن). ([15]) ديوان الأعشى 114، واللسان (بده، علل، جزر). ([16]) هو القطامي. انظر ديوانه 58 واللسان (5: 272) وحماسة أبي تمام (1: 129). ([17]) بداء، كسماء. وفي الأصل: "بدء"، تحريف. ([18])صدره كما في ديوان عبيد بن الأبرص 6 والمعلقات 305: * إن يك حول منها أهلها * ويروى: * إن تك حالت وحول أهلها * ([19]) البيت لأوس بن مغراء السعدي، كما في اللسان (بدأ، ثني). ويروى : * ثنياننا إن أتاهم كان بدأهم * وانظر حواشي الحيوان (6: 487). ([20]) هو النمر بن تولب، كما في المجمل واللسان (1: 21). ([21])ضبطت "بدأتها" في الأصل بضم الباء. ويؤيده تعقيب اللسان على البيت. وانظر أيضاً اللسان (4: 47). ويقال أيضاً "بدأتها" بفتح الباء. ([22]) هو الكميت كما في المجمل واللسان (1: 21). ([23]) هو أسامة بن الحارث الهذلي من قصيدة في ديوان الهذليين نسخة الشنقيطي ص85. ([24]) في الأصل: "الخراشع" تحريف. والجراشع، كما في اللسان (9: 397): أودية عظام.وأنشد البيت. ([25]) لم يذكرها في اللسان،وجاءت في المجمل والقاموس. وفي القاموس واللسان (بذخ): "امرأة بيذخ أي بادن". ([26]) البيت لم يرو في ديوان الطرماح. ([27]) صدر هذا البيت في اللسان (3: 231). ([28]) هذه الكلمة ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (3: 231). ([29]) كذا وردت كلمة "بالمعن". ([30]) هو أبو دواد الإيادي، كما في اللسان (بدح) برواية: "بالصرم". وقبله: فزجرت أولها وقد *** أبقيت حين خرجن جنحا ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR721 harf- قال تعالى: ﴿ولا تأكلوها إسرافا وبدارا﴾ [النساء/6] أي: مسارعة، يقال: بدرت إليه وبادرت، ويعبر عن الخطأ الذي يقع عن حدة: بادرة (قال ابن منظور: والبادرة: الحدة، وهو ما يبدر من حدة الرجل عند غضبه من قول أو فعل). يقال: كانت من فلان بوادر في هذا الأمر، والبدر قيل سمي بذلك لمبادرته الشمس بالطلوع، وقيل: لامتلائه تشبيها بالبدرة (البدرة: كيس فيه ألف أو عشرة آلاف درهم، سميت ببدرة السخلة)، فعلى ما قيل يكون
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR575 harfب د ر
بدر إلى الخير وبادره الغاية وإلى الغاية.
قال: فبادرها ولجات الخمـر وفلان يبادر في أكل مال اليتيم بلوغه بداراً.
وتبادروا الباع وابتدروها.
وهو مخشي البادرة وأنا أخاف بادرته وهي ما تبدر منه عند حدته.
وتقول: فلان حار النوادر حاد البوادر.
وأصابته بادرة السهم وهي طرفه من قبل النصل واحمرت بوادر الخيل وهي اللحمات بيـن المناكب والأعناق.
قال خراش بن عمرو: وجاءت الخيل محمـراً
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.121 harfبَدَرْتُ إِلى الشيء أَبْدُرُ بُدُوراً: أَسْرَعْتُ، وكذلك بادَرْتُ إِليه. وتَبادَرَ القومُ: أَسرعوا. وابْتَدَروا السلاحَ: تَبادَرُوا إِلى أَخذه. وبادَرَ الشيءَ مبادَرَةً وبِداراً وابْتَدَرَهُ وبَدَرَ غيرَه إِليه يَبْدُرُه: عاجَلَهُ؛ وقول أَبي المُثَلَّمِ:
فَيَبْدُرُها شَرائِعَها فَيَرْمي
مَقاتِلَها، فَيَسْقِيها الزُّؤَامَا
أَراد إِلى شرائعها فحذف وأَوصل. وبادَرَهُ إِليه: كَبَدَرَهُ. وبَدَرَني
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR574 harf* ب د ر * * بدر * إلى الشيء أسرع وبابه دخل و * بَادَرَ * إليه أيضا و * تَبَادَرَ * القوم تسارعوا و * ابْتَدَرُوا * السلاح تسارعوا إلى أخذه وسمي * البَدْرُ * بدرا لمبادرته الشمس بالطلوع في ليلته كأنه يعجلها المغيب وقيل سمي به لتمامه و * أَبْدَرْنا * فنحن مبدرون أي طلع لنا البدر و * بَدْرُ * موضع يذكر ويؤنث وهو اسم ماء قال الشعبي بدر بئر كانت لرجل يدعى بدرا ومنه يوم بدر و * البَدْرَةُ * عشرة آلاف
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.727 harfبادره مبادرة وبدارا، بالكسر، لأنه القياس في مصدر فاعل، أي عجل إلى فعل ما يرغب فيه. وهو يتعدى بنفسه وبإلى، كذا في شرح الشفاء.
قال شيخنا: وقد عدوه مما جاء فيه فاعل في أصل الفعل كسافر، وأبقاه بعضهم على أصل المفاعلة، وذلك فيما يتعدى فيه بنفسه، وأما في تعديته بإلى فلا دلالة له على المفاعلة، كما لا يخفى، انتهى.
وفي التنزيل: ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يكبروا أي مسابقة لكبرهم.
وفي الأساس: وبادر
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR11.806 harfبَدَرَ
1 بَدَرَ بدر در , aor. بَدُرَ , inf. n. بَدْرٌ, It (the moon) became full. (Msb.) ― -b2- (tropical:) He (a boy) became full-grown and round; implying comparison to the full moon. (TA.) ― -b3- (assumed tropical:) It (fruit) attained to maturity. (TA, from a trad.) [See also 4.] ― -b4- It rose like the full moon. (Er Rághib.) -A2- See also 3, in six places. ― -b2- بَدَرَتْ مِنْهُ بَوَادِرُ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR625 harfبَدَر
بَدَر A , U ( n. ac. بَدْر 1 , بُدُوْر 27 ),
a. Beamed, bloomed; became full-grown; full-orbed.
b. [ acc. or Ila ], Pressed on, pressed forward, bounced upon; hastened towards.
بَاْدَرَ
بَاْدَرَ III
a. [ Ila ], Hastened to, strove to be first.
أَبْدَرَ
أَبْدَرَ IV ,
a. Travelled by moonlight.
اِبْتَدَرَ
اِبْتَدَرَ VIII
a. [ Ila ], Hastened to.
بَدْر
بَدْر 1 , ( pl. بُدُوْر 27 ),
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR24.324 harfبدر
بَدَرَ - يَبْدُرُ - بَدْر - بِداراً
بَدَرَ - يَبْدُرُ + كائن أو شيء أو أمر+ كائناً أو شيئاً أو أمراً: استبقه احتياطاً: سبقه وعاجله قبل وصوله أو وقوعه تحسباً وحذراً واحتياطاً
بَدَرَ - يَبْدُرُ + كائن + كائناً أو شيئاً : يسبقه إلى مكان أو أمر احتياطاً وتحسباً وحذراً
بَدَرَ - يَبْدُرُ + كائن + شيئاً أو أمراً + بـِفعل ، أو أن يفعل شيئاً:
Mücavir kökler24 mücavir (35 toplam)
- عفف
1 ortak ayet · Haramdan kaçınırlar
- دفع
1 ortak ayet · Def : Dalgaların denizden getirdiği atıklar
- فقر
1 ortak ayet · Omurga kemiğidir
- رشد
1 ortak ayet · “Rasad” gözetleyici demektir
- نكح
1 ortak ayet · Nikah
- سرف
1 ortak ayet · Aşırı gidenler
- يتم
1 ortak ayet · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
- ذلل
1 ortak ayet · Zeyl etek denektir
- كفي
1 ortak ayet · “Dengi” demektir
- بلو
1 ortak ayet · Biley taşı
- عرف
1 ortak ayet · Tanınan ile
- شكر
1 ortak ayet · Sütle dolu memedir
Geçtiği ayetler(2)
وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
BedirAndolsun ki siz, düşkün bir durumda iken Bedir’de Allah size kat’i bir zafer vermişti. Allah’tan korkun ki şükretmiş olasınız.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بدر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سبق, سرع, عجل |
| Zıt Kök | بطأ |
| Çekirdek Özet 1 | Vaktinden önce veya tam zamanında kemale erme, aniden öne fırlama, dolma |
| Çekirdek Özet 2 | Zaman baskısı altında fırsatı kaçırmamak için erken ve hızlı davranma |
| Çekirdek Özet 3 | Olgunlaşma ve baskın çıkma sürecinde zaman-eylem eşzamanlılığı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yer adına indirgeyip acele etme ve kemale eriş bağlamını yitirmek |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Belirli bir mahalin içini doldurma, kapalı bir hacimde kemale erme |
| د | Kapı | Bir eşikten geçiş, sınırdan dışarıya açılma ve ani yöneliş |
| ر | İnsan başı | Önde olma, başlangıç noktasını tutma, zirveye ulaşma |
| بدر | Kapalı hacimden eşiği aşarak öne fırlama | Kendi olgunluk sınırına ulaşan bir varlığın zaman eşiğini aşarak diğerlerinden önce belirmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dolunayın ufukta güneş batar batmaz hemen belirmesi, bir şeyin hacimce veya sayıca tam dolması, suyun veya gözyaşının aniden öne fırlayıp taşması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû’l-Müsellem bir beytinde avına veya hedefine rakiplerinden önce ulaşma hamlesini bu kökle tasvir etmiştir: فَيَبْدُرُها شَرائِعَها فَيَرْمي / مَقاتِلَها، فَيَسْقِيها الزُّؤَامَا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer’in Peygamber’in yanına girdiğindeki duygusal anı aktarırken gözyaşlarının aniden boşalmasını فابْتَدَرَتْ عيناي şeklinde ifade etmesi |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde بدر kökü, öncelikle tohum saçma, dağıtma, saçılma ve erkenden fırlayıp ortaya çıkma anlam katmanıyla ilişkilidir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarda kök, tohum ekmek, serpmek ve saçmak (b-d-r / bzr) ekseninde şekillenir; bu durum Arapçadaki bezr çekirdeği ile fonetik ve semantik bir akrabalık sergiler. Arapçada kök bir yandan dolunayın gecikmeksizin batış ufkuna karşı doğması gibi kemal ve doluluk mânasını korumuş, diğer yandan zamanından önce davranıp fırsatı yakalama eylemine doğru semantik bir özelleşme yaşamıştır. Akkadca zemininde doğrudan üçlü kök denkliği sınırlı olmakla birlikte, erken dönem Sami tasavvurunda tohumun topraktan aniden fırlaması ile dolunayın gökte parlaması arasındaki ani beliriş ve doluluk semantik matrisi ortaktır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بدر / doluluk ve acele | Dolunayın ufukta tam vaktinde veya erken parlaması ile insanın bir işe rakiplerinden önce atılması arasındaki eşzamanlılık | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice b-d-r / bzr | Tohum saçmak, hızlıca yayılmak ve erken fışkırmak anlamıyla semantik paralellik taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik saçılma / fırlama kökleri | Tohum serpme ve erken doğum / beliriş eksenindeki kimi arkaik kök formları | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بدر | Anlamlı | Erken davranmak, dolunay | Bir şeyin tam dolması veya vaktinden önce öne atılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| برد | Anlamlı | Soğumak, katılaşmak | Isının düşmesi, bir şeyin sakinleşip keskinliğini yitirmesi | Kur'an'da geçer; zıt dinamizm |
| دبر | Anlamlı | Arka, geri, son | Bir şeyin peşi sıra gitmek, geride kalmak, arkasını dönmek | Kur'an'da geçer; بدر kökünün öne fırlamasına zıt yön |
| درب | Anlamlı | Alışmak, yol | Bir işte tecrübe kazanmak, dar geçit veya yol | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |
| ربد | Anlamlı | Bir yerde kalmak, renk değişimi | Koyu gri veya bulanık renk almak, çökmek | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |
| ردب | Anlamlı | Kapanmak, yığmak | Bir deliği veya geçidi taşla örtüp kapamak | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بدر | Merkez | Hız ve öncelik | Fırsat kaçmadan veya sınır dolmadan önce davranıp hamle yapma | Zaman baskısı altında baskın çıkma eylemidir |
| سبق | Komşu | İlerleme ve yarış | Bir hedefe doğru yarışarak başkalarını geride bırakma | Başkasına göre mesafede veya mertebede öne geçmektir |
| سرع | Komşu | Hız | Bir işi yaparken zamanı kısaltma, çeviklik gösterme | Eylemin iç temposunun yüksekliğini bildirir |
| عجل | Komşu | Vaktinden önce isteme | Vakti gelmemiş bir şeyin hemen olmasını talep etme | Genellikle olgunlaşmadan yapılan aceleciliği içerir |
| بطأ | Zıt | Yavaşlık ve gecikme | Eylemi ağırdan alma, gecikme, geride kalma | Hareketteki tembellik ve zamanı ıskalamaktır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بدر | Dolunay olma, aceleyle öne atılma | Kemale erme ve vaktinden önce davranma ikiliğini bir arada taşır | Kesin |
| Latince | Praevenire, anticipare | Önceden davranmak, vaktinden önce gelmek | Sadece zamanlama önceliğini karşılar; doluluk ve kemal anlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Anticipate, hasten, preempt | Önceden davranmak, acele etmek | Zaman baskısı altında önce davranmayı karşılar; dolunay/kemal imgesini içermez | Güçlü |
| Almanca | Zuvorkommen, vorauseilen | Önceden yetişmek, erken davranmak | Bir durumun önüne geçme eylemini iyi açıklar; metafizik ve hacimsel doluluğu taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | Devancer, anticiper | Öne geçmek, erken davranmak | Karşı tarafın hamlesini boşa çıkaracak erken davranışı verir; bedr doluluğu eksiktir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِبَدْرٍ (İsim / Mekân) | Zafer ve ilahi yardımın tecelli ettiği belirli yer | Müslümanların zayıf ve az sayıda iken ilahi yardımla kemale ve zafere ulaştığı tarihsel dönüm noktası; Âl-i İmrân 3:123 |
| بِدَارًا (Mastar / Hâl) | Bir sınır aşılmadan önce aceleyle tüketme, erken davranma | Yetim malını, çocuk ergenlik çağına erişip malını geri almadan önce aceleyle yiyip bitirme uyarısı; Nisâ 4:6 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ehl-i Bedir fazileti ve ilahi yardım | Bedir gazvesine katılanların bağışlanmışlığı ve ilahi inayet ile meleklerin müdahalesi | Hakkın batıla karşı ilk ve belirleyici kemal galebesi |
| Fıkıh | Yetim mallarının korunması ve velayet | Çocuğun rüşd çağına girmesi öncesinde vasinin yetim malını telaşla harcamasının haramlığı | Hak sahibinin tasarruf hakkı doğmadan önce davranarak malı tüketme yasağı |
| Tefsir | Bedir isminin menşei ve istiâre boyutu | Kelimenin su kuyusunun sahibinin adından mı yoksa dolunay parlaklığından mı geldiği | Mekânın dolunay gibi aydınlanması veya hakkın kemale ermesi temsili |
| Hadis | Hayırlarda yarış ve anlık gaflet | Hayır işlerinde acele davranma tavsiyesi ve öfke anında ağızdan kaçan sözler | Fırsat elden gitmeden önce atılma ve nefsi kontrol etme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi yardım ve kemal | Furkan eşiği | Zayıflıktan izzete ani sıçrama | Hak ile batılın ayrıldığı ilk kesin zafer noktası | Kesin |
| İlmi | Kritik veri eşiği | Öncül gözlem | Olay gerçekleşmeden önce tespit | Süreç tamamlanmadan verinin vaktinde yakalanması | Güçlü |
| Siyasi | Stratejik inisiyatif | Önleyici hamle | Tehdidi vaktinden önce bertaraf etme | Düşmanın toparlanmasına fırsat vermeden meşru üstünlük sağlama | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin devri | Haksız erken tüketim | Malın asıl sahibine intikalini engelleme | Hak doğmadan hemen önce fırsatçılık yaparak sermayeyi tüketme | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi ve kritik eşik aşımı | Bir sistemin doygunluk noktasına ulaştığı anda aniden durum değiştirmesi veya sinyalin sınır zamandan önce hedefe varması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Önleyici eylem ve fırsatçılık | Sosyal aktörün, yasal bir kısıtlama veya rakip bir güç devreye girmeden hemen önceki dar zaman aralığında baskın hamle yapması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | بدر lafzını yalnızca bir savaşın veya coğrafi kuyunun özel adı sayıp, kökün taşıdığı dolunay, olgunluk ve kritik zamanda erken hamle yapma karakterini unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem zayıf bir topluluğun ilahi inayetle dolunay gibi kemale erdirilmesini hem de ahlaki zaaf içinde bir yetimin hakkına konmak için yapılan telaşlı aceleciliği içine alan çift yönlü bir kritik zaman bilincidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âl-i İmrân 123'teki atfı salt tarihsel bir hatıra olarak okuyup, Nisâ 6'daki ahlaki-iktisadi uyarıyla olan ontolojik zamanlama bağını koparmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın zaman ve kemal anlayışını ortaya koyar; bir eylemin değeri veya cürmü, onun tam vaktinde ve kritik eşik aşılmadan önce yapılmasıyla doğrudan ilişkilidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İslam toplumunun varoluş mücadelesini anlatan cihat ve nusret ayetlerinde ile yetim ve miras hukukuna dair muamelat ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Erken davranmanın her zaman meşru bir yarış olmadığını; hakkı gasbetmek için zamana karşı yarışmanın zeval, hayırda ve adalette erken davranmanın ise zafer getirdiğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDolunayın gecikmeden ufukta parlaması, bir kabın veya sayının tam dolması, suyun hızla fışkırması.
- Soyut anlamKritik bir zaman eşiği dolmadan önce inisiyatif alarak öne fırlamak veya bir sürecin kemal noktasına erişmesi.
- Sistematik karşılıkZaman penceresi kapanmadan veya yeni bir evreye geçilmeden önce gerçekleştirilen önleyici ve belirleyici hamle.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde kritik eşik zamanını, eylemin gerçekleştiği anı, eylemcinin önünde kalan daralan zaman aralığını temsil eder. Kritik eşiğe soldan yaklaşırken () eylem akışının veya potansiyelin hızla yükselmesi (), kökün temsil ettiği ani ön alma, erkenden doldurma ve baskın çıkma halini () simgeler. Nisâ 4:6'da bu durum rüşd çağı eşiğinden önceki haksız tüketim ivmesini, Âl-i İmrân 3:123'te ise zayıflıktan zafere sıçrama anını matematiksel olarak izah eder.