بطأ
ب - ط - أ
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Bettetu ördek demektir. Betee ta’nın hemzeye dönüşmesiyle paytak paytak yürümek, ağır almak, yavaş olmak anlamındadır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بطء · بطؤ
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bettetu ördek demektir. Betee ta’nın hemzeye dönüşmesiyle paytak paytak yürümek, ağır almak, yavaş olmak anlamındadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.961 harfباب الطاء والباء و و ا ي ء معهما
و ط ب، و ب ط، ط ب ي، ط ي ب، ب ط أ، أ ب ط، ب و ط مستعملات
وطب:
الوَطْبَ: سِقاءُ الَّلَبن، وجَمْعُهُ: وِطابٌ وأوطابٌ. وقيل: وَطبَة ووُطُوب.
وبط:
وَبَطَ رأيُ فُلانٍ في هذا الأَمر وُبُوطاً، إذا ضَعُف، ولم يكنْ ذا أَصالةٍ واسْتحكامٍ، قال الكميت:
ولا وابطينَ انتظاراً
أي: بطئتين ويُقالُ: مالَكَ تُوَبِّطُ القَوْمَ، أي تُثَبِّطُهُم عما يريدون، أو تُكْرِههم عنه،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR265 harfالبُطْءُ: نقيض السرعة. تقول منه: بطُؤَ مجيئك، وأبطأت فأنت بطيء، ولا تقل: أبطيت. وقد استبطأتك، ويقال: ما أبطأ بك، وما بطَّأ بك، بمعنى. وتباطأ الرجل في مسيره. ويقال: بُطْآن ذا خروجاً، وبَطآن ذا خروجاً، أي بَطُؤَ ذا خروجاً. أبو زيد: أبطأ القوم، إذا كانت دوابهمِ بطاءً.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.414 harfط ب ( وايء )
طيب ، طوب ، طاب ، طبي ، وطب ، وبط ، أبط ، بوط ، بطأ .
وبط : أبو عبيد عن أبي زيد : الوابِطُ الضَّعيفُ ، وقد وَبَطَ يَبِط وَبْطاً .
وقال الليث : وَبَط رأيُ فلانٍ في هذا الأمر وُبُوطاً ، إذا ضَعُف .
أبط : أبو عمرو الشيْباني : وَبَطه الله : وأَبَطَه الله وهَبَطَه بمعنًى واحد .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أبَطَه الله وهَبَطه بمعنًى واحد .
وأنشد أبو عمرو :
أَذاكَ خيرٌ أيُّها العَضارِطُ
أم
ط ب ( وايء ) طيب ، طوب ، طاب ، طبي ، وطب ، وبط ، أبط ، بوط ، بطأ . وبط : أبو عبيد عن أبي زيد : الوابِطُ الضَّعيفُ ، وقد وَبَطَ يَبِط وَبْطاً . وقال الليث : وَبَط رأيُ فلانٍ في هذا الأمر وُبُوطاً ، إذا ضَعُف . أبط : أبو عمرو الشيْباني : وَبَطه الله : وأَبَطَه الله وهَبَطَه بمعنًى واحد . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أبَطَه الله وهَبَطه بمعنًى واحد . وأنشد أبو عمرو : أَذاكَ خيرٌ أيُّها العَضارِطُ أم مُسْبَلاتٌ شبينُهُنَّ وابِطُ أي واضِعُ الشرَف . والإبْطُ إبْطُ الرجُل والدّواب ، وجمعُه الآباطِ . وقال ابن شميل : الإبْط أسفَلُ حَبْلِ الرَّمْل ومَسْقَطُه . ورُوِي عن أبي هُريرة : أنّه كانت رِدْيَتُه التأبُّط . وقال الأصمعيّ : هو أن يُدخِلَ الثوبَ تحتَ يدهِ اليُمْنَى ، فيلقِيَه على منكبِه الأيسَر ، حكاه أبو عبيد عنه . وقال الليث : تَأَبَّطَ فُلانٌ سَيْفاً أو شيئاً ، إذا أخذَه تحتَ إبْطِه ، ولذلك قيل لثابت بن العَمَيثل الشاعر تأبَّط شَرّاً . بوط : قال الليث : البُوطة الّتي يُذِيب فيها الصَّاغةُ ونحوهم من الصُّنَّاع . ثعلب عن ابن الأعرابي : باطَ الرجلُ يَبُوط إذا افتَقَر بعد غِنًى وذَلّ بعد عِزّ . ( بطأ ) : وقال أبو زيد : تَبَأَّط الرجلُ تَبَؤُّطاً إذا أَمْسَى رَخِيَّ البال غير مهموم صالحاً . قال الليث : البُطْؤُ : الإبطاء ، يقال : بَطُؤَ في مَشيه يَبْطُؤُ بُطْءاً ، فهو بَطِيءٌ ، ومنه الإبْطاء والتَّباطُؤُ . ويقال : ما أبْطأَ بك يا فلان عنّا ، وبطَّأَ فلانٌ بفُلان إذا ثَبَّطه عن أمرٍ عَزَم عليه . قال الليث : بَاطيَةُ : اسمٌ مجهولٌ أصلُه . قلت : الباطيَة النَّاجودُ الذي يُجعَل فيه الشراب وجمعه البَواطِي ، وقد جاء في أشعارِهم . وطب : الوَطْبُ : سِقاءُ اللّبن ، وجمعُه وِطاب وأَوْطاب ، وامرأَة وَطْباء إذا كانت ضخمَة الثَّدْيَين ، كأنّها تَحمِل وَطْباً من اللّبن ، ويقال للرّجل إذا ماتَ أو قُتِل : صَفِرَتْ وِطابه ، أي فَرغَتْ وخَلَتْ . وقيل : إنهم يَعْنون بذلك خُروجَ دَمِه من جَسَدِه ، قال امرؤ القيس : وأَفْلَتَهنَّ عِلْباءٌ جَريضاً ولو أدْرَكْتَه صَفِرَ الوِطابُ ويقال ذلك للرّجل يُغار على نَعَمِه ومالِه . طيب طوب : قال الليث : الطِّيْبُ على بِناءِ فِعْل : والطيب نَعْت ، والفِعلُ طابَ يَطيب طِيباً . قال : والطابّة : الخَمْر . قلتُ : كأنَّها بِمَعْنى طَيّبة ، والأصْل طَيْبة ، وكذلك اسمُ مدينةِ الرَّسول ( صلى الله عليه وسلم ) طابَه وطَيْبة ، ومنه قوله : فأَصْبَحَ مَيْموناً بطَيْبَةَ راضِياً ويقال : ما أطيَبَه وأَيطَبَه وأَطيبْ به وأيْطِبْ به كلَّه جائز . وقال الله جلَّ وعزَّ : ( طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَئَابٍ ) ( الرعد : 29 ) . قال أبو إسحاق : طُوبَى فُعْلَى من الطِّيبِ . قال : والمعنَى العيشُ الطيّب لهم ، قال : وقيل : إن طُوبَى اسمُ شجرةٍ في الجنَّة ، وقيل : ( طُوبَى لَهُمْ ) ( الرعد : 29 ) حُسنَى لهم ، وقيل : ( طُوبَى لَهُمْ ( خَيْرٌ لهُمْ ، وقيل : طوبَى اسمْ الجَنَّة بالهِنْدِيَّة . وقيل : طوبَى لهم خِيرَةٌ لهم . قال : وهذا التفسير كلّه يُسَدِّد قول النحويِّين أنها فُعلى من الطِّيب . وقال غيرُه العَرَب : تقول طوبى لك ، ولا تقول طوبَاك . وهذا قولُ أكثر النحويِّين إلا الأخفش فإنه قال : من العرب من يُضيفُها فيقول طوبَاك . ورُوِي عن سعيد بن جُبَير أنه قال : طوبى اسمُ الجنّة بالحبشية . قلت : وطُوبَى كانت في الأصل طُيْبَى فقُلِبت الياء واواً لانضمام الطاء . أبو حاتم عن الأصمعيّ : سَبْيٌ طِيَبة ، أي سَبْيٌ طَيّبٌ يَحِلّ سَبْيُه ، ولم يُسْبَوْا ولهم عَهدٌ وذِمّةٌ ، وهو بوَزْن خِيرَة وتِوَلَة . ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نَهَى أن يَستَطِيبَ الرجلُ بِيمِينه . قال أبو عبيدة : الاستطابةُ الاستنجاء . سُمِّي استطابةً لأنّه يُطيّبُ جَسَده ممّا عليه من الخَبَث بالاستنجاء فيقال منه : استطابَ الرجلُ فهو مُستطِيب ، وأطَاب نفسَه فهو مُطِيب . قال الأعشى : يا رَخَماً قَاظَ على مطلوبِ يُعجِلُ كفَّ الخارِىء المُطِيبِ ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أطابَ الرجلُ واستطابَ إذا استَنْجى وأَزال الأذَى ، وأَطابَ إذا تَكلّم بكلامٍ طيّب ، وأطابَ قَدَّم طَعاماً طَيِّباً ، وأطابَ : وَلَدَ بنينَ طيّبين ، وأطابَ : تَزوَّج حَلالاً ، وأنشدَ : لَما ضُمِّنَ الأحشاءُ مِنكَ عَلاقةٌ ولا زُرتَنا إلاَّ وأنتَ مُطِيبُ أي متزوّج ، وهذا قالتْه امرأةٌ لِخدْنها . قال : والحرَام عند العشَّاق أطيَب ولذلك قالت : ولا زرتنا إلا وأنت مطيب قال الليث : مَطايِبُ اللَّحْم ، وكلّ شيء لا يُفْرد فإنْ أُفرِد فواحدُه مَطابٌ ومَطَابة . وهو أطيبه . ورَوَى اللّحياني عن الأصمعيّ قال : يقال : أَطعِمْنان مَطايبها وأطايِبها واذكر مَنَاتِنَها وأَناتِنَها ، وامرأةٌ حَسنة المَعارِي ، والخيلُ تَجرِي على مَساويها ، والمَحاسنُ ، والمقاليدُ لا يُعرف لهذه واحدة . قال : وقال الكسائي : واحد المطَايِب مَطْيَبٌ ، وواحد المعارِي مَعْرًى وواحد المَساوِي مَسْوًى . وقال الليث : الطيِّبَاتُ من الكلامِ أفضَلُه وأحسَنُه ، ويقال : طابَ القتالُ أي حَلّ ، وفي حديث أبي هُرَيْرَة : طابَ المضرب والقتل ، يريد طابَ الضَّرْبُ والقتلُ أي حَلّ ، وقال الله جلّ وعزّ : ( وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلْطَّيِّبَاتِ أُوْلَائِكَ مُبَرَّءُونَ ) ( النور : 26 ) . قال الفرّاء : أي الطيّبات من الكلام للطيِّبِين من الرجال . وقال غيره : الطيبات من النساء للطيبين من الرجال . وأمّا قولُه جلّ وعز : ( يَسْأَلُونَكَ مَاذَآ أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ) ( المائدة : 4 ) . الخطاب للنَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) والمراد به العَرَب ، وكانت العربُ تستقذِر أشياءَ كثيرةً فلا تأْكُلها ، وتستطيب أشياء تأكلها فأحَلَّ اللَّهُ جلَّ وعزّ لهم ما استطابوه ، ممَّا لم يَنزِل بتحريمه تِلاوةٌ مِثل لُحومِ الأنعام وألبانِها ، ومثل الدَّوابّ الّتي كانوا يأكلونها من الضِّباب واليرابيع والأرانب والظباء وغيرها . أبو عبيد عن أبي عبيدة قال : الأطيَبان الفَمُ والفَرْج . ثعلب عن ابن الإعرابيّ : ذهب أطيَبَاه أكلهُ ونِكاحُه . وقال ابن السكّيت : هما النَّوْم والنِّكاح ، والطُّوبة : الآجُرَّةُ ذَكَرَها الشافعيّ ، قال : والطوبُ الآجُرُّ . ورَوَى شمر عن ابن شميل قال : فلان لا آجُرَّة له ولا طُوبَة . قال : الطُّوب الآجرُّ . ويقال : فلان طيّب الإزار ، إن كانَ عَفيفاً . وقال النابغة : رِقاقُ النِّعال طَيِّبٌ حُجُزاتُهُمْ يُحيَّون بالريحان يوم السَّبَاسِبِ أراد أنَّهم أعفّاء الفروج عن المحارِم ، وماء طيّبٌ وطُيّابٌ . قال الراجز : إنا وَجَدنا ماءَها طُيَّابا إذا كان عَذباً ، وطعام طَيّب إذا كان سائغاً في الحَلْق ، وفلانٌ طيِّب الأخْلاق إذا كان سَهْلَ المعاشرة . وبَلد طيبٌ لا سِباخَ فيه ، والكلمة الطيّبة : شهادة أن لا إلاه إلا الله وأن محمداً رسول الله ؛ وماء طيب : أي طاهر ؛ ويقال : طيَّبَ فلانٌ فلاناً بالطِّيب ، وطيَّب صَبيَّهُ إذا قارَبَه وناغَاه بكلام يوافقه . وماءٌ طيَّاب ؛ أي طيّب ، وقال : إنا وَجدْنا ماءَهَا طُيّاباً طبي : أبو عبيد عن الأصمعيّ ، يقال للسِّباع كلِّها : طُبْيٌ وأَطْباء ، وذواتُ الحافر كلُّها مِثلُها ، وللخُفّ والظِّلْف خِلْف وأَخْلاف . أبو عبيد عن الفرّاء : طَبَاني الشيء يَطْبيني ويَطبُوني إذا دَعاك ، وقال الليث : طَبى فلانٌ فلاناً يَطْبِيه عن رأيه وأَمرِه . وكل شيء صَرَف شيئاً عن شيء ، فقد طَبَاه عنه ، وأنشدَ : لا يَطَّبيني العَمَلُ المُقَذِّي أي لا يستميلُني . قال : والطُبيْ : الواحدُ من أَطْباء الضَّرْع وكل شيء لا ضرع له مثل الكلبة فَلها أَطْباء . وقال شَمِر : طَبَاهُ وأَطْباهُ واستئعاه دعاءً لطيفاً .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.012 harf(باب الباء والطاء وما يثلثهما)
(بطغ) الباء والطاء والغين ([1]) أصلٌ واحد، وهو التلطُّخ بالشيء. قال الراجز([2]):
* لَولا دَبُوقاءُ استِهِ لم يَبْطَغِ *
(بطل) الباء والطاء واللام أصلٌ واحد، وهو ذَهاب الشيء وقِلَّة مُكثه ولُبْثه. يقال بَطَلَ الشيءُ يَبطُل بُطْلاً وبُطُولاً. وسُمِّي الشيطانُ الباطلَ لأنه لا حقيقةَ لأفعاله، وكلُّ شيءٍ منه فلا مَرْجُوعَ لـه ولا مُعَوَّلَ عليه. والبَطَل الشُّجاع. قال
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR521 harfMadde başı: بطؤ- البطء: تأخر الانبعاث في السير، يقال: بطؤ وتباطأ واستبطأ وأبطأ، فبطؤ إذا تخصص بالبطء، وتباطأ تحرى وتكلف ذلك، واستبطأ: طلبه، وأبطأ (وهذا بمعنى الصيرورة، حيث إن صيغة أفعل تأتي للتصيير والصيرورة، والأول من الفعل المتعدي والثاني من اللازم وفي هذا قال شيخنا:
أفعل للتصيير جا كأكفلا *** صيرورة كذاك مثل أبقلا
فأول مثال ذي التعدي *** والثاني للزوم وفقا يبدي) :
صار ذا بطء ويقال: بطأه وأبطأه، وقوله تعالى:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR332 harfب ط أ
أبطأ علي فلان وبطؤ في مشيته وتباطأ في أمره وتباطأ عني وفيه بطء وما كنت بطيئاً ولقد بطؤت وفرس بطيء من خيل بطاء وما أبطأ بك عنا وما بطأ بك وما بطأك.
قال عمر بن أبي ربيعة: فقمت أمشي وقامت وهي فاترة كشارب الراح بطا مشيه السكر واستبطأته واستبطـأت عطـاءه وكتـب إلـيّ كتـاب استـزادة واستبطـاء وكتـب إلـيّ يستزيدنـي ويستبطئني.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.650 harfالبُطْءُ والإِبْطاءُ: نَقِيضُ الإِسْراع. تقول منه: بَطُؤَ مَجِيئُك وبَطُؤَ في مَشْيِه يَبْطُؤُ بُطْأً وبِطاءً، وأَبْطَأَ، وتَباطأَ، وهو بَطِيءٌ، ولا تقل: أَبْطَيْتُ، والجمع بِطاءٌ؛ قال زهير(1): (1 أي يمدح هرم بن سنان المرّي وقبله:
يطعنهم ما ارتموا حتى إِذا طعنوا * ضارب حتى إِذا ما ضاربوا اعتنقا) فَضْلَ الجِيادِ على الخَيل البِطاءِ، فلا * يُــعْطِي بذلـك مَمْنُونـاً ولا نَزِقـــا ومنه الإِبْطاءُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR182 harf* ب ط أ * * بَطُؤَ * بالضم * بُطْئَا * بضم الباء فهو * بَطِيء * بالمد و * أَبْطأ * فهو * مُبْطِئ * ولا تقل أبطيت وما * أَبْطأ * بك و * بَطَّأ * بك مشددا بمعنى و * تَبَاطَأ * في مسيره
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.190 harfبطؤ ككرم يبطؤ بطأ، بالضم، قال المتنبي:
ومن البر بطء سـيبـك عـنـي أسرع السحب في المسير الجهام وبطاء ككتاب وكذلك أبطأ ضد أسرع، تقول منه: بطؤ مجيئك وأبطأت فإنك بطيء، ولا تقل: أبطيت. والبطيء كأمير لقب أبي العباس أحمد بن الحسين، كذا في النسخ، وصوابه أحمد بن الحسن بن أبي البقاء العاقولي نسبة إلى دير العاقول مدينة النهروان الأوسط المحدث المشهور، روى عن ابن منصور القزاز
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.764 harfبَطُؤَ
1 بَطُؤَ ذ , aor. بَطُاَ , inf. n. بُطْءٌ (S, Msb, K) and بَطَآءَةٌ, with fet-h and medd, (Msb,) or بِطَآءٌ, like كِتَابٌ; (K;) and ↓ ابطأ; (S, Msb, K;) He was, or became, slow, tardy, dilatory, late, or backward; contr. of أَسْرَعَ; (K;) in his going or course, and in his gait [&c.]: (TA:) or the latter is said of a man; (S, Msb;) meaning [as above; or] his coming was late, or backward;
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR5.948 harfMadde başı: بطءبطء
بَطُؤَ - يَبْطُؤُ - بَطَّأَ - يُبَطِّئُ
بَطُؤَ - يَبْطُؤُ + الكائن + في أمر: تلكأ في الانطلاق: تأخر في السير: يكون المرء قد عزم السير والانطلاق إلى غايته ، ثم يتأخر في بدء تنفيذ ما عزم عليه
بَطَّأ - يُبَطِّئُ: على وزن "فـَعـَّلَ" من " بَطُؤَ - يَبْطُؤُ ": يجعله" يَبْطُؤُ " على سبيل الشدة والتكرار فيكون التلكأ والتأخر أشد وأكبر
واللفظ
Mücavir kökler7 mücavir (14 toplam)
- صوب
1 ortak ayet · Sağanak yağmur demektir
- شهد
1 ortak ayet · Petekteki baldır
- نعم
1 ortak ayet · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
- مع
1 ortak ayet · Beraber
- كون
1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- قول
1 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- أله
1 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
Geçtiği ayetler(1)
وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا
Kesinlikle ağırdan alacaktırAranızda pek ağır davranacak olanlar da var. Size bir musibet geldiği takdirde: Allah bana gerçekten lütfetti de onlarla beraber bulunmadım der.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بطأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ثبط, أخر, لبث |
| Zıt Kök | سرع |
| Çekirdek Özet 1 | Harekette, yürüyüşte veya işte yavaşlık, ağırlık ve geride kalma |
| Çekirdek Özet 2 | Seferberlik ve toplumsal görev anında isteksizce ağırdan alma ve başkalarını gevşetme |
| Çekirdek Özet 3 | Nifak veya gevşeklik sebebiyle kolektif ivmeyi kıran pasif direnç ve iç sabotaj |
| Kritik Hata Riski | Eylemin salt fiziksel bir yavaşlık sanılarak nifaktan kaynaklanan bilinçli oyalanma ve başkalarını alıkoyma boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بط | Düzleşme, yere yapışma, yayılma ve ağırlıkla serilme; بطح (yere serilme), بطر (şımarıp dengesini yitirme), بطش (ağırlıkla ve şiddetle yakalama), بطل (boşa çıkıp yere düşme), بطن (içe çekilip yere yakın olma) köklerinde bu taban hissedilir. | أ | Hemzenin getirdiği ani duraklama, tutukluk ve içsel kesinti nüansıyla birleşerek ağırlığın bir eylem sürecini yavaşlatması, duraksatması ve geciktirmesi yönünde anlam özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Eylemin dışa açılmak yerine kendi içine çekilmesi, içsel ağırlık ve kapalılık |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Hareketi çevreleyen, adımları dolayan ve ilerlemeyi kısıtlayan kuşatma |
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Eylemin yöneldiği başlangıç iradesi ve itici güç |
| بطأ | Başlangıç iradesinin içsel bir direnç ve çevreleyen bir ağırlıkla duraksatılması, adımların ağırlaştırılarak akışın yavaşlatılması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının yürüyüşünde, binitin koşusunda veya bir nesnenin hareketinde meydana gelen ağırlık, adımların yavaş atılması ve süratin zıddı olan fiziksel yavaşlık |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ mısrasında soylu ve hızlı koşan atların yavaş ve hantal atlara üstünlüğünü anlatırken bu kökü kullanır: فَضْلَ الجِيادِ على الخَيل البِطاءِ، فلا / يُــعْطِي بذلـك مَمْنُونـاً ولا نَزِقـــا |
| Erken Arapça kullanım | Ömer b. Ebî Rebîa şiirinde sarhoşun ayaklarını sürüyerek yavaş yürümesini tasvir eder: فقمت أمشي وقامت وهي فاترة / كشارب الراح بطا مشيه السكر; ayrıca hadis-i şerifte amelin insanı geride bırakması anlamında مَنْ بَطَّأَ به عملُه لم يَنْفَعْه نَسَبُه şeklinde yer alır. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça بطأ kökü, Sami dillerinde genel olarak ağırlık, yavaşlık, gecikme ve tereddüt dairesinde kök bulan bir semantik alana aittir. Kökün biliteral çekirdeği olan بط tabanı, yere yakınlık, hantallık ve yayılma bildirirken, son harf olan hemze ile birleşerek Klasik Arapçada hareketteki ivme kaybını ve adımların ağırlaşmasını kesin bir biçimde imler. Kuzeybatı Sami dillerinde ve özellikle Aramice ile Süryanicede gecikme, duraksama veya tereddüt halleri benzer fonetik tabanlarla veya ikame köklerle temsil edilirken, Arapçada kök hem geçişsiz olarak kişinin kendisini ağırdan almasını hem de tef'il kalıbında başkasını yavaşlatıp geride tutmasını ifade eden çift yönlü bir anlamsal olgunluğa ulaşmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بطأ kökü ve türevleri | Yürüyüşte ve işte yavaşlık; tef'il formunda başkalarını gevşetip tereddüde düşürerek seferberlikten alıkoyma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve komşu arkaik lehçeler | Ağırlaşma, gecikme ve fiziki hız kaybı bildiren ortak semantik yönelim | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik ailenin diğer kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş kök tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بطأ | Anlamlı | Yavaşlamak, ağırdan almak | Harekette ve işte süratin zıddı olarak geride kalmak, başkasını alıkoymak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بأط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| طبأ | Anlamlı | Âdet edinmek, yönelmek | Bir şeye tabi olmak, huy edinmek ve doğuştan temayül göstermek | Anlam ilişkisi zayıftır; Kur'an'da geçmez |
| طأب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez |
| أبط | Anlamlı | Koltuk altı, gizlemek | Bir şeyi koltuğunun altına almak, sarıp saklamak veya korumak | Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir; Kur'an'da geçmez |
| أطب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بطأ | Merkez | Harekette ve eylemde yavaşlama | Fiziksel ve iradî olarak hızı düşürmek, adımları ağırlaştırıp geride kalmak ve başkasını alıkoymak | Sürecin tabiatında veya kasıtlı olarak akış hızının düşmesi |
| ثبط | Komşu | Eylemden alıkoyma ve vazgeçirme | Bir kimsenin azmini ve iradesini kırarak eylemi bütünüyle felce uğratmak | Hızı yavaşlatmaktan ziyade hareketi bütünüyle durdurup engelleme vurgusu |
| أخر | Komşu | Zaman bakımından erteleme | Bir işi veya süreci kronolojik olarak daha sonraki bir zamana bırakmak | Hızın düşmesinden ziyade zamansal öncelik-sonralık ilişkisi |
| لبث | Komşu | Bir yerde durma ve bekleme | Hareketi kesip mekânsal veya zamansal olarak belirli bir noktada ikamet etmek | Hareketteki yavaşlıktan ziyade durma ve kalıcılık boyutu |
| سرع | Zıt | Hız, çabukluk ve ivedilik | Bir eylemi zaman kaybetmeksizin çeviklikle ve atiklikle yerine getirmek | Eylemin en kısa sürede ve yüksek ivmeyle tamamlanması |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بطأ | Yavaşlamak, ağırdan almak, geciktirmek | Hem fiziksel yavaşlığı hem de iradî oyalanmayı ve başkasını alıkoymayı kapsar | Kesin |
| Latince | tardare, cunctari | Yavaşlatmak, tereddüt edip gecikmek | Tardare hızın düşmesini, cunctari ise kasıtlı ağırdan almayı ve tereddüdü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to slow down, to tarry, to linger | Yavaşlamak, ağırdan almak, oyalanmak | Tarry ve linger tereddütlü oyalanmayı, to slow down ise fiziki ivme kaybını ifade eder | Güçlü |
| Almanca | verlangsamen, zögern | Yavaşlatmak, tereddüt etmek | Zögern psikolojik ağırdan almayı, verlangsamen ise doğrudan hızın düşürülmesini içerir | Güçlü |
| Fransızca | ralentir, temporiser | Yavaşlamak, vakit kazanmaya çalışmak | Temporiser özellikle taktiksel oyalanmayı ve ertelemeyi çok iyi yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لَيُبَطِّئَنَّ | İradî ağırdan alma ve başkalarını seferberlikten alıkoyma | Münafıkların cihat çağrısı karşısında hem bizzat geri durması hem de çevrelerindekileri gevşetip tereddüde düşürerek fitne çıkarması bağlamında (Nisâ 4:72) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nifak psikolojisi ve amel-iman ilişkisi | Münafıkların kalbi samimiyetsizliklerinin kolektif eylemlere ve cihada karşı takındıkları eylemsizlik ve ağırdan alma tavrıyla dışa vurulması | İtikadî çözülmenin pratik direnç ve sabotaj şeklinde belirmesi |
| Fıkıh | Seferberlik ve cihat mükellefiyeti | Genel seferberlik emri verildiğinde mazeretsiz ağırdan almanın ve askeri birliği zaafa uğratmanın hükmü | Mükellefiyetin kasıtlı geciktirilmesi ve emre itaatsizliğin getirdiği sorumluluk |
| Tefsir | Nisâ 4:72 ayetinin lafzî ve belâgî tahlili | Fiilin geçişsiz olarak kişinin kendisini ağırdan alması mı yoksa geçişli olarak başkalarını alıkoyması mı olduğu meselesi | Çoğu müfessire göre fiilin her iki boyutu da içerecek biçimde çok katmanlı kullanılması |
| Hadis | Amel ve nesep dengesi | Ameli insanı geri bıraktığında soy üstünlüğünün fayda vermeyeceği ilkesi | Kurtuluşun soy bağıyla değil, salih ameldeki çeviklik ve süreklilikle elde edileceği gerçeği |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve seferberlik şuuru | İtaatte gevşeklik ve nifak alameti | Toplumsal ritmi ve cihat azmini düşürme | Emirlere icabette sürat imanın, ağırdan alma ise nifak veya kalbi zaafın göstergesidir | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve araştırma | Zihinsel atalet ve tereddüt | Tahkik sürecini yavaşlatma | Doğru bilgiye ulaşmada veya bilgiyi amele dönüştürmede ortaya çıkan tembellik | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve askeri intizam | Pasif direniş ve iç sabotaj | Toplumsal motivasyonu kırma | Savaşa veya krize müdahalede bilerek yavaş davranıp kitleyi demoralize etme | Kesin |
| İktisadi | Ticari akış ve taahhütler | Piyasada durgunluk ve temerrüt | Sermaye ve mal dolaşımını tıkama | Borç ödemede veya ticari taahhütte savsaklama yaparak iktisadi akışı yavaşlatma | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Negatif ivme ve sönümleme kuvveti | Fizikte hareket halindeki bir cismin hızını kademeli olarak düşüren ve sisteme karşı direnç üreterek kinetik enerjiyi tüketen sönümleme süreciyle örtüşür | Kesin |
| Beşeri bilimler | Pasif direniş ve bürokratik atalet | Sosyoloji ve yönetim biliminde açıkça karşı çıkmak yerine işi yavaşlatma ve kolektif kararların uygulanmasını geciktirerek sabote etme refleksi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca bireysel bir yürüme yavaşlığı veya masum bir mizaç ağırlığı olarak algılanması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün özellikle tef'il vezninde taşıdığı toplumsal boyuttur; yani yalnızca kendisi geri kalmayıp çevresindekileri de psikolojik ve söylemsel olarak tereddüde düşürerek genel seferberliği akamete uğratmasıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki nifak stratejisinin masum bir fiziksel gecikme veya tembellik gibi algılanıp organize fitne ve pasif sabotaj mahiyetinin gözden kaçırılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Münafıkların psikolojik harp ve toplumsal çözülme taktiklerini tek bir kelimede özetlemesi bakımından sosyolojik ve ahlaki bir anahtardır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Medine döneminde inen, toplumsal dayanışma, cihat, ordu düzeni ve münafıkların iç cephedeki tutumlarını ele alan ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Savaştan veya görevden geri kalmanın salt fiziki güçsüzlük veya meşru mazeret sanılmasını engeller; bunun arkasındaki psikolojik hesapçılığı ve diğer insanları da pasifleştirme kastını deşifre eder |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYürüyüşte, koşuda veya akışta hızın kesilmesi, adımların ağırlaşması, geride kalma.
- Soyut anlamBir hedefe doğru yönelmiş iradede ortaya çıkan gevşeklik, oyalanma, isteksizlik ve başkalarını da bu ağırlığa ortak etme eylemi.
- Sistematik karşılıkSosyal veya kurumsal bir sistemde kolektif ivmeyi düşüren iç sürtünme, atalet ve pasif direniş dinamiği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde kolektif hareketin veya eylemin anlık hızını ve ilerleme ivmesini, zamanı, hareketin zamana bağlı ivme değişimini temsil eder. terimi, bireyin kendi içsel gevşekliğinden kaynaklanan ve hızla orantılı olarak sistemi yavaşlatan doğal sönümlemeyi simgeler. parametresi ise dışarıdan veya içeriden kasıtlı olarak eklenen, başkalarını da tereddüde düşürüp alıkoyan iradî frenleme ve sabotaj kuvvetini gösterir. Böylece formül, kökün hem kendi yavaşlamasını hem de başkalarını yavaşlatma fonksiyonunu matematiksel bir sönümleme dinamiği olarak özetler.