بوأ
ب - و - أ
KÖK- 17 geçiş
- 16 ayet
- 13 sîga
- 11 sözlük
Bve bye’den dönüşmüştür. Bey bilekten sonraki el, el atmak hazırlamak anlamındadır. Bir de vurmak, çarpmak anlamında kullanılmaktadır. Dağdaki arı kovuğudur.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بوء
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bve bye’den dönüşmüştür. Bey bilekten sonraki el, el atmak hazırlamak anlamındadır. Bir de vurmak, çarpmak anlamında kullanılmaktadır. Dağdaki arı kovuğudur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.606 harfباب اللفيف من الباء
ب و أ، ب و و، ب أ و، ب أ ب أ، ب ب ب، ب و ب، ب ي ي، أ و ب، و أ ب، و ب أ، أ ب ي، أ ب و مستعملات
بوأ:
الباءةُ والمَباءة: منزل القوم حين يَتَبَوَّءُونَ في قِبَلِ وادٍ، أو سَنَد جَبَلٍ، ويقال: بل هو كلّ منزلِ يَنْزِلُه القَوْم، يقال: تَبَوَّءُوا منزلا.. وقال تعالى: "ولقد بوّأنا بني إسرائيل مُبَوَّأ صِدْق". وقال طرفة:
طّيبو الباءةِ سـهـلٌ ولـهـم سُبُل إن شئت في وَعثٍ وَعِرْ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR972 harfالمباءة: منزل القوم في كل موضع، ويسمى كِناس الثور الوحشي: مباءةً، وكذلك مَعطِن الإِبل. وتبوَّأْتُ منزلاً؛ أي نزلتُه، وبوَّأت للرجل منزلاً وبوّأته منزلاً بمعنى، أي هيَّأته ومكَّنت له فيه. واستباءه، أي اتَّخذه مباءة. وهو بِبيئَةِ سَوء، أي بحالة سوء، وإنه لحسن البيئة.
وبوَّأت الرمح نحوه، أي سدَّدته نحوه. وَأَبَأْتُ الإِبل: رددتها إلى المباءة، وَأَبَأْتُ على فلان ماله، إذا أَرَحْتَ عليه إبله أو غنمه.
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR15.477 harf(باب الباء والواو وما معهما في الثلاثي)
(بوأ) الباء والواو والهمزة أصلان: أحدُهما الرُّجوع إلى الشيءِ، والآخر تساوِي الشّيئين.
فالأوّل الباءَة والمباءَة، وهي مَنزلة القوم، حيثُ يتبوّؤُون في قُبُلِ وادٍ [أ]و سَنَدِ جبل. ويقال قد تبوَّؤوا، وبوّأهم اللهُ تعالى مَنْزِلَ صِدْق. قال طرفة:
طيّبُو البَاءةِ سهلٌ ولَهُمْ *** سُبُلٌ إنْ شِئْتَ في وَحْشٍ وَعِرْ([1])وقال ابن هَرْمَة:
وبُوِّئَتْ في صَمِيم
(باب الباء والواو وما معهما في الثلاثي) (بوأ) الباء والواو والهمزة أصلان: أحدُهما الرُّجوع إلى الشيءِ، والآخر تساوِي الشّيئين. فالأوّل الباءَة والمباءَة، وهي مَنزلة القوم، حيثُ يتبوّؤُون في قُبُلِ وادٍ [أ]و سَنَدِ جبل. ويقال قد تبوَّؤوا، وبوّأهم اللهُ تعالى مَنْزِلَ صِدْق. قال طرفة: طيّبُو البَاءةِ سهلٌ ولَهُمْ *** سُبُلٌ إنْ شِئْتَ في وَحْشٍ وَعِرْ([1])وقال ابن هَرْمَة: وبُوِّئَتْ في صَمِيم مَعْشَرِها *** فتَمَّ في قومِها مُبَوَّؤُها([2])والمَبَاءة أيضاً: منْزِل الإبل حيثُ تُناخُ في الموارد. يقال أبَأْنَا الإبِلَ نُبِيئُهَا إباءةً -ممدودة- إذا أنختَ بعضها إلى بعض. قال: خليطان بينهما مِئْرَةٌ *** يُبِيئانِ في مَعْطِنٍ ضَيِّقِ([3])وقال: * لهم منْزلٌ رحبُ المباءةِ آهِل * قال الأصمعيّ: يقال قد أباءَها الرَّاعِي إلى مَبَائِها فتبوَّأَتْه، وبوَّأَها إيَّاهُ تَبْوِيئاً. أبو عُبيد: يقال فلانٌ حسن البِيئَةِ على فِعْلة، من قولك تبوَّأْتُ منْزِلاً. وبات فلانٌ ببيئة سَوء ([4]). قال: ظَلِلْتُ بذي الأرْطَى فَويْقَ مُثَقَّبٍ *** ببيئَةِ سوءٍ هالكاً أو كهَالِكِ([5])ويقال هو ببيئة سَوْءٍ بمعناه([6]). *قال أبو مهديّ: يقال باءَتْ على القومِ بائِيَتُهم إذا راحَتْ عليهم إبِلُهم. ومن هذا الباب قولهم أَبِئْ عليه حَقَّه، مثل أرِحْ عليه حَقّه. وقد أباءَه عليه إذا ردَّه عليه. ومن هذا الباب قولُهم باءَ فلان بذَنْبِه، كأنّه عاد إلى مَبَاءته محتملاً لذنْبه. وقد بُؤْت بالذَّنْبِ، وباءَت اليهودُ بغَضَب الله تعالى. والأصل الآخَر قولُ العرب: إنّ فلاناً لَبَوَاءٌ بفلانٍ، أي إنْ قُتِل به كان كُفْواً. ويقال أَبَأْتُ بفلانٍ قاتِلَه، أي قتَلْتُه. واستَبَأْتُهُمْ قاتِلَ أخِي، أي طلبْتُ إليهم أنْ يُقِيدُوه([7]). واستبَأْتُ به مثلُ استقَدْت. قال: فإنْ تقتُلوا مِنّا الولِيدَ فإنّنا *** أبَأْنَا به قَتْلَى تُذِلُّ المَعَاطِسا([8])وقال زُهير: فلم أر معشراً أَسَرُوا هَدِيّاً *** ولم أرَ جارَ بيتٍ يُسْتَباءُ([9])وتقول: باءَ فلانٌ بفُلانٍ، إذا قُتِل به. قال: ألاَ تَنْتَهِي عَنّا ملُوكٌ وتَتَّقِي *** مَحارِمَنا لا يَبْوُءِ الدَّمُ بالدَّمِ([10])أي مِنْ قَبْل أَنْ يَبُوءَ الدِّماء؛ إذا استوَتْ في القَتْل([11]) فقد باءتْ. ومن هذا الباب قولُ العرب: كلَّمْناهُمْ فأجابُونا عن بَوَاءٍ واحدٍ: [أجابوا] كلُّهُمْ جواباً واحدا. وهم في هذا الأمْرِ بَوَاءٌ أي سواءٌ ونُظَراءُ. وفي الحديث: "أنّه أمَرَهُمْ أَنْ يَتَبَاءَوْا"، أي يتباءَوْن في القِصاص. ومنه قول مُهلهلٍ لبُجَير بن الحارث: "بُؤْ بِشِسْعِ كُلَيْبٍ". وأنشد: فقلت لـه بُؤْ بامْرِئٍ لَسْتَ مِثلَه *** وإنْ كُنْت قُنْعاناً لمن يَطْلُبُ الدَّمَا([12])(بوب) الباء والواو والباء أصلٌ واحد، وهو قولك تَبَوَّبْتُ بَوَّاباً، أي اتَّخَذْتَ بَوَّاباً والباب أصلُ ألفهِ واوٌ، فانقلبت ألفاً. فأمَّا البَوْبَاةُ فمكانٌ، وهو أوّلُ ما يَبدُو من قَرْنٍ إلى الطَّائف. قال المتلمّس: لن تسلكي سْبُلَ البَوْباةِ مُنجِدةً *** ما عِشْت عَمْرُو وَما عُمِّرْتَ قابوسُ([13])(بوث) الباء والواو والثاء أصلٌ [ليس] بالقويّ، لكنّهم يقولون باث عن الأمر بَوْثاً، إذا بَحَثَ عنه. (بوج) الباء والواو والجيم أصلٌ حسن، وهو من اللّمَعان. يقول العرب: تبَوَّج البَرْقُ تَبَوُّجاً، إذا لَمَع. (بوح) الباء والواو والحاء أصلٌ واحد، وهو سَعَة الشيء وبروزُه وظهورُهُ، فالبُوحُ جمع باحَةٍ، وهي عَرْصَة الدار. وفي الحديث: "نظِّفوا أفنِيَتَكمْ ولا تَدَعُوها كبَاحَةِ اليَهود". ويقولون في أمثالهم: "ابنُكَ ابنُ بُوحِكَ" أي الذي ولَدْتَه([14]) في باحةِ دارِك. ومن هذا الباب إباحةُ الشيء، وذلك أنّه ليس بمحظُورٍ عليه، فأمرُهُ واسعٌ غيرُ مُضَيَّق. و[من] القياسِ استباحُوه، أي انتَهَبُوه. وقال: حَتّى استَباحُوا آلَ عوفٍ عَنْوَةً *** بالمَشْرَفِيِّ وبالوشيجِ الذُّبَّل([15])وزعم ابن الأعرابيِّ أنّ البَهْدليّ([16]) قال له: إنّ البَاحَة جماعةُ النّخل. وأنشد: أعطَى فأعطانِي يَداً ودَارَا *** وبَاحةً خَوَّلهَا عَقَارا([17])واليدُ جماعةُ قومِهِ ونُصَّارِهِ. (بوخ) الباء والواو والخاء كلمةٌ فصيحة، وهو السُّكون. يقال باخَت النار بَوْخاً سَكنَتْ، وكذلك الحَرُّ. ويقال باخَ، إذا أعيا؛ وذلك أنّ حركاتِهِ تَبُوخ وتَفْتُر. (بور) الباء والواو والراء أصلان: أحدهما هَلاك الشّيء وما يشبِهُه من تعطُّلِهِ وخُلُوِّه. والآخَر ابتلاءُ الشّيء وامتحانُه. فأمّا الأوّل فقال الخليل: البَوَار الهلاك، تقول: بارُوا، وهم بُورٌ، أي ضالُّونَ هَلْكَى. وأبارَهُم فُلان، وقد يقال للواحد والجميع والنِّساء والذّكور بُورٌ. قال الله تعالى: ﴿وكُنْتُمْ قَوْماً بُوراً﴾ [الفتح 12]. قال الكسائيّ: ومنه الحديث: "أنّهُ كان يتعوَّذُ من بَوَار الأَيِّم"، وذلك أن تَكْسُدَ فلا تجِدَ زَوْجاً. قال يعقوب: البُورُ: الرّجُل الفاسد الذي لا خَيْرَ فيه. قال عبد الله بن الزِّبَعْرِي: يا رسولَ المليكِ إنَّ لِسَاني *** راتقٌ ما فَتَقْتُ إذْ أنا بُورُ([18])قال* [أبو] زيد: يقال إنّه لفي حُور وبُور، أي ضَيْعة. والبائر الكاسِد، وقد بارَتِ البِياعاتُ أي كَسَدَتْ. ومنه دَارَ البَوَارِ} [إبراهيم 28]، وأرضٌ بَوَارٌ ليس فيها زَرع. قال أبو زياد: البَُور من الأرض الَمَوَْتان([19])، التي لا تصلح أن تُستَخْرَج. وهي أرَضُونَ أَبْوار. ومنه كتاب رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم لأُكَيْدِرَ: "إنّ لنا البَُورَ والمعامِيَ([20])". قال اليزيديّ: البور الأرضُ التي تُجَمُّ سنةً لِتُزْرَع من قَابِل، وكذلك البَوَار. قال أبو عبيدٍ: عن الأحمر نزلَتْ بَوَارِ على النّاس، أي بلاءٌ. وأنشد: قُتِلَتْ فكانَ تَظالُماً وَتَباغِياً *** إنَّ التَّظالُم في الصَّديقِ بَوَارُ([21]) والأصل الثاني التّجربة والاختبار. تقول بُرْتُ فلاناً وبُرْتُ ما عندَه، أي جَرَّبتُهُ. وبُرْتُ الناقةَ فأنا أَبُورها، إذا أدنَيْتَها مِن الفَحْلِ لِتُنْظَرَ أحاملٌ هي أم حائل ([22]). وكذلك الفحل مِبْوَرٌ، إذا كان عارفاً بالحالين. قال: بِطَعْنٍ كآذانِ الفِراءِ فُضُولُه *** وطَعْنٍ كإيزاغِ المَخَاضِ تَبُورُها([23])ويقال بَارَ النّاقَةَ بالفَحْلِ. فأمّا قولُه: مُذكَّرَةُ الثُّنْيَا مُسَانَدَةُ القَرَى *** تُبَارُ إليها المحْصَنَاتُ النَّجائِبُ([24])يقول: يُشتَرَى المحصناتُ النَّجائب على صِفَتها، من قولك بُرْتُ الناقة. (بوش) الباء والواو والشين أصلٌ واحد، وهو التجمُّع من أصنافٍ مختلِفين. يقال: بَوْشٌ بائشٌ، وليس هو عندنا من صميم كلام العرب. (بوص) الباء والواو والصاد أصلان: أحدهما شيءٌ من الآراب، والآخر من السَّبْق. فالأوَّل البَُوص، وهي عجيزة المرأة. قال: عَريضَةِ بَُوصٍ إذا أدبَرَتْ *** هَضِيمِ الحَشَا شَخْتَةِ المُحْتَضَنْ([25])والبُوصُ اللَّوْن أيضاً. فأمّا الأصل الآخر فالبَوْص الفَوْت والسَّبْق، يقال باصَني، ومنه قولهم: خِمْس بائِصٌ([26])، أي جادٌّ مستَعْجِلٌ. (بوع) الباء والواو والعين أصل واحدٌ، وهو امتداد الشيء. فالبَوْعُ من قولك بُعْتُ الحبل بَوْعاً إذا مدَدْتَ باعَك به. قال الخليل: البَوْع والباع لغتان، ولكنّهُمْ يسمّون البَوْع في الخِلْقة. فأمّا بَسْط الباعِ في الكَرَم ونحوه فلا يقولون إلاّ كريم البَاع. قال: * له في المجدِ سابِقةٌ وبَاع * والباع أيضاً مصدر بَاعَ يَبُوع، وهو بَسْط الباعِ. والإبلُ تَبُوع في سَيرها. قال النابغة: * ببوع القَدْرِ إن قلِقَ الوَضين([27]) * والرَّجُل يَبُوع بماله، إذا بَسَطَ به باعَه. قال: لقد خِفْتُ أنْ ألقَى المَنَايا ولم أَنَلْ *** من المال ما أَسْمُو به وأَبُوعُ([28]) وأنشد ابنُ الأعرابيّ: ومُسْتَامَة تُستامُ وهي رخيصةٌ *** تبُاعُ بِراحاتِ الأيادِي وتُمْسَحُ([29])يصف فلاةً تسومُ فيها الإبلُ. رخيصةٌ: لا تَمْتَنِع. تُباع: تمُدّ الإبلُ بها أبواعها. وتُمسَح: تُقْطَع. قال أبو عبيد: بُعتُ الحِبْلَ أبوعُه بَوْعاً، إذا مدَدْتَ إحدى يديك حتى يصيرَ باعاً. اللِّحيانيّ: إنه لَطَويلُ الباعِ والبَُوع. وقد باعَ في مِشْيته يَبُوع بَوْعاً وتَبوَّع تبوُّعاً، وانْباعَ، إذا طَوَّلَ خُطاه. قال: يَجْمَعُ حِلْماً وأناةً مَعاً *** ثُمَّتَ يَنْبَاعُ انبِيَاعَ الشُّجاعْ([30])وتقول العرب في أمثالها: "مُخْرَنْبِقٌ لِيَنْباعَ"، المخْرَنْبِق المطْرِق السّاكت. وقوله: لينباع، أي لِيَثِبَ. يُضرَب مَثَلاً للرجل يُطرِقُ لداهيةٍ يريدها. قال أبو حاتم: بَوْع الظَّبيِ سَعْيه، دون النَّفْزِ، والنَّفزُ بلوغُه أشَدَّ الإحْضار. اللِّحيانيّ: يقال والله لا يَبُوعُونَ بَوعَه أبداً، أي لا يبلُغُون ما بَلَغَ. قال أبو زيد: جَمَلٌ بُوَاعٌ([31])، أي جَسِيمٌ. ويقال انباع الزّيت إذا سال([32]). [قال] : ومُطَّرِِدٌ لَدْنُ الكُعُوبِِ كأنما *** تَغَشَّاهُ مُنْبَاعٌ من الزَّيتِِ سَائِِلُ([33])ويقال فَرَسٌ بَيِّعٌ([34]) أي بعيدُ الخُطوة؛ وهو من البَوْع. قال العبّاس بن مِرداس: على مَتْنِ جَرْدَاءِ السّرَاةِ نَبيلةٍ *** كعَالِيَةِ المُرَّانِ بَيِّعَة القَدْرِ (بوغ) الباء والواو والغين أصلٌ واحد، وهو ثَوَرَان الشّيء. يقال: تبوَّغ إذا ثار([35])، مثل تبيَّغ. والبَوْغاء: التراب يثور عنه غُبَارُه. (بوق) الباء والواو والقاف ليس بأصل معوَّلٍ عليه، ولا فيه عندي كلمةٌ صحيحةٌ. وقد ذكروا أنّ البُوقَ الكذِب والباطِل. وذَكرُوا بيتاً لحسّان: * إلاّ الذي نَطَقُوا بُوقاً ولم يَكُنِ([36]) * وهذا إنْ صَحَّ فكانَّه حكايةُ صوتٍ. فأمّا قولهم: باقَتْهُمْ بائقةٌ وهي الدّاهِيَةَ تَنْزلُ، فليست أصلاً، وأُرَاها مبدلةً من جيم، والبائجة كالفَتْقِ والخَلَلِ([37]). وقد ذكر فيما مضى ([38]). (بوك) الباء والواو والكاف ليس أصلاً، وهو كنايةٌ عن الفعل. يقال باكَ الحمارُ الأتانَ. (بول) الباء والواو واللام أصلان: أحدهما ماءٌ يتحلَّب والثاني الرُّوع. فالأوّل البَوْل، وهو معروف وفلانٌ حسن البِيلَة، وهي الفِعْلة من البَوْل. وأخَذَه بُوالٌ إذا كانَ يُكْثِر البَوْل. وربما عبَّروا عن النّسل بالبَوْل. قال الفرزدق: أبي هُوَ ذُو البَوْلِ الكثيرِ مُجاشِعٌ *** بكلِّ بِلادٍ لا يَبوُل بها فَحْلُ([39])قال الأصمعيُّ: يقال لنُطَفِ البِغال أبوالُ البِغال، ومنه قيل للسَّراب "أبوالُ البغال" على التشبيه. وإنما شُبّه بأبْوالِ البِغال لأنّ بَوْلَ البِغال كاذبٌ لا يُلْقِح، والسّرابُ كذلك. قال ابن مقبل: بِسَرْوِ حِمْيَرَ أَبْوالُ البِغالِ به *** أنَّى تَسدَّيتَ وَهْناً ذلك البِينا([40])قال ابن الأعرابيّ: شَحْمةٌ بَوّالَة، إذا أَسْرَع ذَوْبُها. [قال]: إذْ قالت النَّثُولُ للجَمُولِ *** يا ابنةَ شَحْمٍ في المَرِيءِِ بُولِي([41])الجَمُول: شَحمة تُطبَخ. والنَّثول: المرأة التي تُخْرجُها من القِدْر. ويقال زِقٌّ بَوَّالٌ إذا كان يتفجَّر بالشَّراب، وهو في شعر عَدِيّ. وأما الأصل الثاني فالبَال: بالُ النفس. ويقال ما خَطَر بِبالي، أي ما أُلْقِيَ في رُوعي. فإنْ قال قائل: فإنَّ الخليلَ ذكَرَ أنّ بال النَّفْس هو الاكتراث، ومنه اشتقَّ ما باليتُ، ولم يخْطُِر ببالي. قيل له: هو المعنى الذي ذكرناه، ومعنى الاكتراث أن يَكْرُثَه ما وقعَ في نفسه، فهو راجعٌ إلى ما قلناه. والمصدر البَاَلةُ والمبالاةُ. ومنه قول ابن عباس وسُئِل عن الوُضوء باللَّبَن([42]): "ما أُباليهِ بالةً، اسمحْ يُسْمَح لك([43])". ويقولون: لم أُبَال ولم أُبَلْ، على القصر. وممّا حُمِل على هذا: البال، وهو رَخَاء العَيْش؛ يقال إنه لَرَاخي البال([44])، وناعِمُ البال. (بوم) الباء والواو والميم كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاسُ عليها. فالبُوم ذكَرُ الهَامِ، وهو جمعُ بُومَة. قال: قد أعْسِفُ النّازِحَ المجهولَ مَعْسِفُه *** في ظِلِّ أَخْضَرَ يدعُو هَامَهُ البُومُ([45])قالوا: وجمعُ البُوم أبوام. قال: فَلاَةٍ لِصَوْتِ الجِنِّ في مُنْكَرَاتِها *** هَريرٌ وللأبْوامِ فيها نوائحُ([46]) (بون) الباء والواو والنون أصلٌ واحدٌ، وهو البُعْد. قال الخليل: يقال بينهما بَوْنٌ بعيد وبُونٌ -على وزن حَوْر وحُور- وبَيْنٌ بعيدٌ أيضاً، أي فَرْقٌ. قال ابنُ الأعرابيّ: بانَني فلان يَبُونُني، إذا تَباعَدَ مِنك أو قَطَعَك. قال وبَانَني يَبينُني مثله. فإن قيل: فكيف ينقاس البُِوَان على هذا؟ قيل له: لا يبعُد؛ وذلك أنّ البُِوَانَ العمودُ من أعمدة الخِباء، وهو يُسْمَك به البيت ويَسمُو به([47])، وتلك الفُرْجة هي البَوْن. قال أبو مهديّ: البُِوَانَ عَمودٌ يُسمَك به في الطُّنُب المقدَّم في وَسَط الشُّقَّة المروَّقِ بها البيتُ. قال: فذلك هو المعروف بالبُِوان. قال: ثم تسمَّى سائِرُ العَُمَُد بُونا وبُواناتٍ. وأنشد: * ومَجْلِسه تحتَ البُِوَانِ المقدّمِ * وقال آخر: * يمشي إلى بُِوانها مَشْيَ الكَسِلْ([48]) * ومن الباب: البانةُ، وهي شجرةٌ.* فأمّا ذو البَانِ فكان مِن بلاد بَني البَكَّاء. قال فيه الشاعر: ووجْدِي بها أيّام ذِي البانِ دَلَّها *** أميرٌ لـه قلبٌ عَلَيَّ سليمُ وبُوانَةُ: وادٍ لبَنِي جُشَمَ([49]). (بوه) الباء والواو والهاء ليس بأصلٍ عندي، وهو كلامٌ كالتهكُّم والهُزْء. يقولون للرّجُل الذي لا خَيْر فيه ولا غَنَاءَ عِنده: بُوهَة. قال: يا هِنْدُ لا تَنْكحِي بُوهَةً *** عليهِ عَقِيقتُه أحسَبَا([50])ومثله قولهم إنّ البُوهَ طائرٌ مثلُ البُومة. قال: * كالبُوهِ تَحْتَ الظُّلَّةِ المرشُوشِ([51]) * قال: يقول: كأني طائرٌ قد تَمَرَّطَ ريشُهُ من الكِبرَ، فرُشَّ عليه الماءُ ليكون أسرَع لنَبَات ريشِه. قال: هو يُفعل هذا بالصُّقُورةِ خَاصَّةً. قالوا: وإيّاه أرادَ امرؤُ القيس، فشبَّه به الرّجُلَ، وهذا يدلُّ على ما قُلْناه. وكذلك البُوهَة، وهو ما طارَتْ به الرِّيح من التُّراب. يقال: "أَهْوَنُ مِن صَوفَةٍ في بُوهَةٍ". --------------ــــ ([1]) ديوان طرفة 67 واللسان (1: 31). ([2]) البيت بدون نسبة في اللسان (1: 31). ([3]) البيت في اللسان (1: 31) برواية "حليفان" و"في عطن". ([4]) في الأصل: "وباءت فلان بيئة سوء" تحريف، صوابه من المجمل حيث قال: "وبات ببيئة سوء أي بحالة سوء". ([5]) البيت لطرفة في ديوانه 55 والأصمعيات 55. وفي الديوان: "بكينة سوء". ([6]) كذا وهو تكرار لما سبق. وفي المجمل: "كما يقال بحيبة سوء "وبكينة سوء". ([7]) في الأصل: "أن يقيدونه". ([8]) للعباس بن مرداس من قصيدة له في الأصمعيات 35 برواية: "فإن يقتلوا منا كريما". ([9]) ديوان زهير 79 واللسان (1: 30/20: 235). ([10]) البيت لجابر بن حني التغلبي في المفضليات (2: 11). ([11]) في الأصل: "إذا استوت الدماء في القتل". ([12]) هو لرجل قتل قاتل أخيه، كما في اللسان (1: 30). والبيت أيضاً أو نظيره في اللسان (10: 171). ([13]) في الأصل: "أن تسبقي سبل البوباة منجية"، صوابه من ديوان المتلمس ص5 مخطوطة الشنقيطي، ومعجم البلدان (البوباة). ([14]) في الأصل: "ولدتك" تحريف. وقد سبق المثل في ص305. ([15]) البيت لعنترة في ديوانه 178 واللسان (3: 239). ([16]) البهدلي، هذا، هو أبو صارم البهدلي، من بني بهدلة، كما في اللسان (3: 239). وفي الأصل: "الهذلي" تحريف، صوابه في اللسان وأمالي ثعلب 244. ([17]) البيتان في أمالي ثعلب واللسان (3: 239/ 20: 309). ([18]) البيت في اللسان (بور). ([19]) يقال بالفتح والتحريك. ([20]) البور، بالفتح: مصدر سمي به، وبالضم: جمع بوار بالفتح. وبهما روي الحديث: انظر اللسان (5: 154). ([21]) البيت لأبي مكعت الأسدي، واسمه منقذ بن خنيس، أو اسمه الحارث بن عمرو. انظر اللسان (5: 153). وضمير "قتلت" لجارية اسمها أنيسة. ([22]) زاد فى اللسان: "لأنها إذا كانت لاقحا بالت في وجه الفحل إذا تشممها" وبه يفسر البيت التالي. ([23]) البيت لمالك بن زغبة الباهلي كما في اللسان (1: 116/ 5: 154/ 10: 343). وصواب رواية صدره: "بضرب" كما سيأتي في (فري). وانظر الحيوان (3: 256) والكامل 181 ليبسك، وديوان المعاني (2: 73). ([24]) أنشد نظيره في اللسان (سند، ثنى): مذكرة الثنيا مساندة القرى *** جمالية تختب ثم تنيب ([25]) في (حضن): "عبلة المحتضن". وهو للأعشى في ديوانه 15 واللسان (8: 274) وقبله في الديوان: من كل بيضاء ممكورة *** لها بشر ناصع كاللبن ([26]) الخمس: أحد أظماء الإبل، ويقال فلاة خمس، إذا انتاط وردها حتى يكون ورد النعم اليوم الرابع سوى اليوم الذي شربت وصدرت فيه. وفي الأصل: "خمص بائص"، تحريف. وأنشد للراعي: حتى وردن لتم خمس بائص *** جدا تعاوره الرياح وبيلا ([27]) ليس في ديوانه، ولم ينشد في (بوع) من اللسان. ([28]) البيت للطرماح في ديوانه 155 واللسان (9: 369). ([29]) البيت لذي الرمة في ملحقات ديوانه واللسان والتاج (سوم، بوع، مسح). ([30]) للسفاح بن بكير اليربوعي من قصيدة في المفضليات (2: 122). ([31]) كذا ضبط في الأصل بضم الباء وفتح الواو، وهو نظير طوال بالضم بمعنى الطويل. وضبط في اللسان بفتح الباء وتشديد الواو ضبط قلم. ولم ترد الكلمة في القاموس. ([32]) في الصل: "سئل". ([33]) البيت لمزرد بن ضرار أخي الشماخ، من قصيدة في المفضليات (1:97). ([34]) في الأصل: "بتيع". ([35]) في الأصل: "إذا كان". وفي المجمل: "وتبوغ الدم مثل تبيغ". ([36]) من أبيات له في ديوانه 411 يرثي بها عثمان بن عفان. وصدره كما في الديوان واللسان (بوق): * ما قتلوه على ذنب ألم به * ([37]) في اللسان: "وانباجت بائجة، أي انفتق فتق منكر". ([38]) لم يذكر في مادة (بوج) فهو سهو منه، أو سقط مما مضى. ([39]) رواية ديوانه 693: "ونحن بنو الفحل الذي سال بوله". ([40]) سرو حمير: من منازل حمير بأرض اليمن، تسديت، يخاطب الطيف. ويجوز أن يقرأ "تسديت" بكسر التاء مخاطبة للحبيبة. انظر اللسان (16: 218). والبين، بالكسر: واحد البيون، وهي التخوم والنواحي. ([41]) انظر اضطراب اللغويين ضد تفسير هذين البيتين في اللسان (13: 135/ 14: 169). ([42]) كذا. وفي اللسان (سمح): "وفي الحديث أن ابن عباس سئل عن رجل يشرب لبنا محضاً، أيتوضأ؟". ([43]) أبو عبيدة: "اسمح يسمح لك بالقطع والوصل جميعاً". ([44]) الراخي، وردت هنا بالألف، وهي صحيحة، وفي اللسان: "... فهو راخ ورخي، أي ناعم". ([45]) البيت لذي الرمة في ديوانه 574 واللسان (عسف، ظلل). وسيأتي في (ظل، عسف). ([46]) البيت لذي الرمة في ديوانه 101. وقبله: وتيه خبطنا غولها فارتمى بها *** أبو البعد من أرجائها المتطاوح ([47]) في الأصل: "وهو يسمك بالشيء ويسمو به". وفي اللسان أن المسماك عمود من أعمدة الخباء يسمك به البيت. ([48]) في الأصل: "أبوانها". ([49]) في الأصل: "لبني حيثم"، صوابه من معجم البلدان، ونصه: "ماء بنجد لبني جشم". ([50]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 154 والمجمل واللسان (بوه، عقق، حسب). ([51]) البيت لرؤبة في ديوانه 79 واللسان (بوه). وقبله: لما رأتني نزق التحفيش *** ذا رثيات دهش التدهيش
ـ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR864 harfب و أ
بوأك الله مبوأ صدق.
وتبوأ فلان منزلاً طيباً.
ونزلوا في مباءتهم وباءتهم.
وأناخوا إبلهم في مباءتهـا وهـي معطنهـا.
وبنـو فلـان تبـوء عليهـم إبـل كثيـرة أي تـروح.
وأباء الله عليكم نعماً لا يسعها المراح.
وبوأت الرمح نحوه: سددته.
قال: بوأته الرمح شرراً ثـم قلـت لـه هذي المروءة لا لعب الزحاليق وهـم أكفـاء سواء ودماؤهم بواء.
وباء فلان بفلان: صار كفاً له.
وأبأت
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.358 harfباءَ إِلى الشيء يَبُوءُ بَوْءاً: رَجَعَ. وبُؤْت إِليه وأَبَأْتُه، عن ثعلب، وبُؤْته، عن الكسائي، كأَبَأْتُه، وهي قليلة.
والباءة، مثل الباعةِ، والباء: النِّكاح. وسُمي النكاحُ باءةً وباءً من المَباءة لأَن الرجل يَتَبَوَّأُ من أَهله أَي يَسْتَمْكِنُ من أَهله، كما يَتَبَوَّأُ من دارِه. قال الراجز يصف الحِمار والأُتُنَ: يُعْرِسُ أَبْكاراً بها وعُنَّسا، أَكرَمُ عِرْسٍ، باءةً، إِذ أعْرَسا وفي حديث النبي
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR343 harf* ب و أ * * تَبَوّأَ * منزلا نزله و * بَوَّأَ * له منزلا و * بَوَّأَهُ * منزلا هيأه ومكن له فيه و * البَوَاءُ * بالفتح والمد السواء يقال دم فلان بواء لدم فلان إذا كان كفؤا له وفي الحديث ﴿أمرهم أن * يَتَباءَوْا *﴾ والصحيح أن * يَتَبَاوَءُوا * بوزن يتقاولوا و * بَاءُوا * بغضب من الله رجعوا به وكذا * باءَ * بإثمه من باب قال وتقول باء بحقه أقر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.296 harfباء إليه: رجع، ومنه قوله تعالى: وباءوا بغضب من الله قال الأخفش: أي رجعوا، أي صار عليهم أو انقطع، وفي بعض النسخ بالواو بدل أو بؤت إليه وأبأته وهذه عن ثعلب وبؤته عن الكسائي وهي قليلة. والباءة بالمد والباء بحذف الهاء، والباهة، بإبدال الهمزة هاء، والباه بالألف والهاء، فهذه أربع لغات بمعنى النكاح لغة في الباءة، وإنما سمي به لأن الرجل يتبوأ من أهله، أي يستمكن منها كما يتبوأ من داره، كذا في العباب
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR19.352 harfبَآءَ اـِلَيْهِ
1 بَآءَ اـِلَيْهِ بآء اليه بآء الية , (M, Mgh, * Msb, * K,) aor. يَبُوْءُ, (M, Mgh, Msb,) inf. n. بَوْءٌ, (M, Mgh,) He returned, went back, or came back, (M, Mgh, Msb, K,) to it, (M, K, *) namely, a thing: (M:) or he withdrew [from a person or persons, or a place,] to it, or him; or, perhaps, he made himself solely and peculiarly a companion, or an associate, to him, or it; syn.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR686 harfMadde başı: بوءبَآءَ
بَآءَ ( w ) U ( n. ac. بَوْء )
a. [ Ila ], Returned to.
b. [ Bi & Ila ], Brought back to.
c. [ Bi ], Confessed.
بَوَّأَ
بَوَّأَ II
a. [ Bi ], Stopped, halted at, lodged, stayed in.
b. Lodged.
أَبْوَأَ
أَبْوَأَ IV ,
a. brought back.
b. Lodged.
تَبَوَّأَ
تَبَوَّأَ V
a. [ acc. or Bi ], Entered into, took possession of.
تَبَاْوَأَ
تَبَاْوَأَ VI ,
a. Was equal, equivalent;
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok31.959 harfMadde başı: بوءبوء
بَاءَ - يَبُوْءُ - بَوَّأَ - يُبَوِّئُ - َبَوَّأَ- يَتَبَوَّأُ
باءَ - يَبُوْءُ + المكان أو الأمر+ لـِ كائن: يتعَيَّن ويتحدد له المكان أو الأمر الخاص به: يتحدد ويتقرر المرجع المكاني أو الأمري الخاص به: يتعين ويتقرر ويتحدد المكان أو الأمر الذي يعتبر مرجعاً خاصاً لازماً يرجع إليه لأخذ الأمر والتوجه والانطلاق منه في كل مرة.
باءَ - يَبُوْءُ
Sîgalar(13)
- بَاءَYerleşti(فَعَلَ)×2
- بَوَّأْنَاYerleştirdik(فَعَّلْنَا)×2
- لَنُبَوِّئَنَّهُمْKesinlikle onları yerleştireceğiz(لَنُفَعِّلَنَّهُمْ)×2
- وَبَاءُواVe yerleştiler(وَفَعَلُوا)×2
- تَبَوَّءُواYerleştiler(تَفَعَّلُوا)×1
- تَبَوَّأَاİkiniz yerleşin(تَفَعَّلَا)×1
- تَبُوءَSen yerleşirsin(تَفْعُلَ)×1
- تُبَوِّئُYerleştirirsin(تُفَعِّلُ)×1
- فَبَاءُواHemen yerleştiler(فَفَعَلُوا)×1
- مُبَوَّأَYerleştirmek(مُفَعَّلَ)×1
Mücavir kökler135 mücavir (162 toplam)
- غضب
4 ortak ayet · Kızgınlık
- مصر
2 ortak ayet · Büyük şehir demektir
- أجر
4 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
- قتل
4 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- بيت
3 ortak ayet · Beyt ev demektir
- بصل
1 ortak ayet · Soğan demektir
- بقل
1 ortak ayet · Bakla
- حوز
1 ortak ayet · Birleşen
- سهل
1 ortak ayet · Sehl, ova demektir
- عدس
1 ortak ayet · Ve onun mercimeği
- فوم
1 ortak ayet · Ve onun sarmısağı
- قثأ
1 ortak ayet · Ve onun salatalığı
Geçtiği ayetler(16)
أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ
YerleştiAllah’ın rızasına uyan kimse; hiç Allah’ın hışmına uğrayan gibi olur mu? Onun varacağı yer, cehennemdir. O, ne kötü dönüş yeridir.
وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ
YerleştiTekrar savaşmak için bir tarafa çekilme veya bir başka topluluğa katılma dışından her kim, o gün arkasını dönerse; muhakkak ki o, Allah katından bir gazaba uğramıştır. Onun yurdu cehennenmdir ve o, ne kötü bir sonuçtur.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بوأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mutebâr / ecvef-i vâvî ve mehmûzül-lâm |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ثوب, نزل, أوب |
| Zıt Kök | ظعن |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yere dönüp yerleşmek, karargâh edinmek ve iki şeyin birbiriyle denk/hizalı hale gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın fiilinin ve niyetinin sonucunu yüklenerek ona dönmesi veya ilahi lütufla layık olduğu güvenli bir mekâna/yurda yerleştirilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Amel ile ceza/mükâfat arasındaki tam ontolojik ve ahlaki denklik; varoluşsal yurtlanma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «oturmak/iskân etmek» veya sadece «dönmek» sayıp, içerdiği karşılıklı denklik (kifâet/bavâ'), yöneliş ve amelin sorumluluğuyla bizzat yüzleşme nüansını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بو | Bir sınıra yönelme, bir alanın içine çekilme veya bir açıklıkta toplanma; nitekim geçiş ve sınır açıklığı anlamında بوب ve bir yerde hareketsiz kalıp işlevsizleşme anlamında بور köklerinde de bu sınırlı alan ve duraklama karakteri görülür | أ | Çekirdeğin işaret ettiği yöneliş ve toplanma hareketine hemzenin getirdiği ani duruş, kesin tespiti ve tam temas niteliği eklenmiş; böylece hareket soyut bir yönelişten kesin bir konaklama, denklik ve sonucun kişiye tam intibak etmesi haline dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış güvenli alan | Kişinin sığındığı, içine girdiği, emniyet bulduğu veya yerleştiği içsel ve fiziksel mekânı temsil eder. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, bitiştirme, süreklilik sağlama | Birey ile mekân veya eylem ile onun karşılığı arasındaki kopmaz bağı, raptetmeyi ve irtibatı kurar. |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, yönelme, ilk hamle | Hareketi başlatan iradi gücü, doğrudan bir hedefe kilitlenmeyi ve hedefe varıştaki kesin duruşu ifade eder. |
| بوأ | Çadırın kazıkla sabitlenip emniyetli bir sığınağa dönüştürülmesi ve kişinin yöneldiği hedefle tam irtibatlanması | Dağınık ve devingen unsurların bir sınır içine çekilerek karargâha kavuşturulması, kişinin yöneldiği akıbete veya mekâna tam olarak bağlanıp denklenmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Develerin su başından döndükten sonra topluca çöktürüldüğü ağıl ve dinlenme yeri (el-mebâe); kabilenin vadi ağzında veya dağ eteğinde yurt tutması; mızrağın hedefe dosdoğru hizalanıp nişan alınması (tebvîü'r-rumh) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafetü'bnu'l-Abd bir beytinde kavminin sığınağının ve konaklama yerinin nezahetini överken kökü şöyle kullanır: طَيِّبُو البَاءَةِ سَهْلٌ وَلَهُمْ / سُبُلٌ إِنْ شِئْتَ فِي وَعْثٍ وَعِرْ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Herme'nin şiirinde soylu bir kadının kabilesi içindeki yerleşik konumu tasvir edilirken kök şu şekilde yer alır: وَبُوِّئَتْ فِي صَمِيمِ مَعْشَرِهَا / فَتَمَّ فِي قَوْمِهَا مُبَوَّؤُهَا |
Kaynak Lisânü'l-Arab; Mekâyîsü'l-Luğa; Kitâbü'l-ʿAyn; Esâsü'l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Arapça بوأ kökü, Sami dil ailesinde yerleşme, geri dönme, bir barınağa girme ve iki şeyin birbiriyle karşılaşarak denklenmesi ana ekseni üzerinde şekillenir. İbranicede bo' (בוא) kökü «gelmek, girmek, varmak, içeri adım atmak» anlamıyla en temel hareket fiillerinden biridir ve bir yere intikal edip orada bulunmayı anlatır. Fenike ve Ugarit metinlerinde de benzer şekilde içeri girme ve bir hedefe ulaşma işlevini yüklenir. Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde bâ'a fiili «girmek, içeri süzülmek» manasını korur. Arapçada ise kök, sırf fiziksel bir «gelme/girme» hareketinden öteye geçerek iki semantik çatala ayrılmıştır: İlki yönelinen yerin bir yurt ve karargâh haline gelmesi (mebâe, tebevve'), ikincisi ise bir eylemin failine dönüp ona tam denk gelmesi, böylece denkliğin (kifâet/bavâ') kurulmasıdır. Kökün İbranicedeki genel hareket anlamı, Arap çöllerinde devenin sığınağı ve kabilenin vadideki yerleşkesiyle somutlaşarak varoluşsal bir sığınma ve karşılıklılık kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; HALOT; Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بوأ kökünden türeyen mebâe, tebevve', bavâ' | Fiziksel barınma ve ağıla dönüş anlamından, amel ve sorumluluğu yüklenip onunla denkleşerek dönme anlam alanına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בוא (bō / bā'), Ugaritçe bw', Ge'ez bâ'a | «İçeri girmek, varmak, gelmek» ilksel Sami eyleminin Arapçada ikamet, denklik ve sığınma nüanslarıyla özelleşmesidir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak hareket matrisi | Veri bulunamadı | Muhtemel |
Kaynak Gesenius Hebrew Lexicon; David Cohen; Mekâyîsü'l-Luğa.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بوأ | Anlamlı | Dönmek, yerleşmek, denk olmak | Kişinin bir mekâna yerleşmesi veya fiilinin sonucuna denk olarak geri dönmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بأو | Anlamlı | Böbürlenmek, kibirlenmek | İnsanın kendini üstün görüp başkalarına karşı büyüklük taslaması (el-be'v) | Hedef kökle anlam zıtlığı taşır; Kur'an'da geçmez |
| وبأ | Anlamlı | Veba, salgın, havanın ağırlaşması | Bir yerin havasının bozulup yaşanmaz ve ölümcül hale gelmesi (el-vebâ) | Mebâenin (sağlıklı barınak) zıddı olan bozuk ortam; Kur'an'da geçmez |
| وأب | Anlamlı | Geniş olmak, utanmak, öfkelenmek | Kabın geniş ve derin olması; öfkeden veya utançtan içine çekilmek | İçine alma ve çekilme yönüyle ortak alan; Kur'an'da geçmez |
| أبو | Anlamlı | Babalık, asıl, kaynak | Bir şeyin üremesine, yetişmesine kaynaklık eden ata, köken ve sahip | Güvenli barınak ve hami olma fikriyle örtüşür; Kur'an'da geçer |
| أوب | Anlamlı | Dönüp gelmek, rücu etmek | Ayrılınan yere veya hedefe yönelerek geri dönüş yapmak (el-evbe, meâb) | بوأ kökünün «rücu» boyutuyla doğrudan anlamsal ikizidir; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بوأ | Merkez | Dönmek, yerleşmek, denklenmek | Bir amelin sorumluluğuyla dönüp onunla eşitlenmeyi veya uygun bir mekânı karargâh kılmayı ifade eder. | Hem fiziksel yerleşimi hem de soyut ceza/mükâfat denkliğini cemeder. |
| ثوب | Komşu | Geri dönmek, karşılık almak | Bir eylemin semeresi olarak kişiye geri dönen mükâfat veya bedeldir. | ثوب sonucun kişiye akmasına, بوأ ise kişinin o sonuca bizzat dönüp onunla özdeşleşmesine bakar. |
| نزل | Komşu | İnmek, konaklamak | Yüksekten aşağıya inip bir yerde geçici veya kalıcı olarak durmaktır. | نزل dikey iniş ve konaklamayı anlatırken بوأ uygunluk, hazırlanma ve sığınak edinmeyi vurgular. |
| أوب | Komşu | Rücu etmek, yönelmek | Sürekli ve iradi bir biçimde ilk noktaya veya yaratıcıya yönelişi bildirir. | أوب dönüşün kendisini ve sürekliliğini, بوأ ise dönüşün varıp yerleştiği nihai denklik zeminini belirtir. |
| ظعن | Zıt | Göçmek, yola çıkmak | Bulunulan yerden çadırları toplayıp ayrılmak, göç etmektir. | Karargâh kurup yerleşmenin ve sığınak edinmenin doğrudan zıddıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بوأ | Dönmek, yerleşmek, denk olmak | Amelin sonucuna bizzat dönüp onunla eşitlenmek ve bir yeri güvenli karargâh edinmek | Kesin |
| Latince | Habitare / Incurrere | Yerleşmek / Maruz kalıp üstlenmek | Habitare kökün iskân ve yurtlanma yönünü, incurrere ise bir suçun cezasını üstlenip ona maruz kalma yönünü verir; ikisini aynı anda karşılayan tek bir kök yoktur. | Güçlü |
| İngilizce | To settle / To incur | Yerleşmek / Üzerine çekmek, maruz kalmak | To settle mekânsal karargâhı verir; to incur ise gazap veya günahı üzerine çekip onun dengi haline gelmeyi açıklar. | Güçlü |
| Almanca | Sich ansiedeln / Auf sich laden | Yerleşmek / Üzerine yüklenmek | Ansiedeln güvenli bir alana yerleşmeyi, auf sich laden ise bir günah veya sorumluluğun altına bizzat girmeyi ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Établir / Encourir | Yerleştirmek / Uğramak, üstlenmek | Établir sağlam bir zemin inşa edip yerleşmeyi, encourir ise işlenen fiilin kaçınılmaz cezai sonucuna çarptırılmayı karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Collins English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mef'ûlün bih olarak gazap ve günahla kullanımı (بَاءَ بِغَضَبٍ / تَبُوءَ بِإِثْمِي) | Günahı, vebali ve ilahi gazabı yüklenip onun dengi olarak dönmek | Suç işleyen inkârcıların veya haksız yere kan dökenlerin ahiretteki kaçınılmaz akıbeti bağlamı (Bakara 2:61, Mâide 5:29). |
| Mekânın tef'îl babında nesne olması (بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ / وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ) | Bir topluluğu güvenli, elverişli ve şerefli bir yurda yerleştirmek, karargâh sağlamak | İbrahim'e Beyt'in yerinin hazırlanması ve inanan kavimlerin yeryüzünde iktidar ve mesken sahibi kılınması bağlamı (Hac 22:26, A'râf 7:74). |
| Tefe''ül babında kullanımı (تَتَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا / تَبَوَّؤُ الدَّارَ) | İradi olarak kendine yurt edinmek, barınak ve karargâh seçip orayı sahiplenmek | Mısır'da evlerin mescid ve sığınak kılınması ile Medineli Ensar'ın imanı ve şehri yurt edinmesi bağlamı (Yûnus 10:87, Haşr 59:9). |
| Cennet makamı ile kullanımı (لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا) | Salih amellerin dengi ve karşılığı olan ebedi derecelere kavuşturulmak | Sabreden ve tevekkül eden müminlerin hak ettikleri mükâfata erişmeleri bağlamı (Ankebût 29:58). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Adalet ve ceza nazariyesi | Kulun ilahi gazapla dönmesi (bâe bi-gadabin), amelin zatıyla mı yoksa sırf ilahi iradeyle mi cezalandırıldığı meselesi; cezanın amele ontolojik denkliği. | Amel ile ceza arasındaki mutlak adalet ve ayrılmaz irtibat. |
| Fıkıh | Kısas ve diyet hükümleri | Katilin maktule denk sayılması (demühümâ bavâ') kuralı; kısasın ancak hukuki ve şahsi denklik (kefâet) zemininde icra edilebilmesi ilkesi. | Kısasta hayat hakkı ve cezai eşitlik/denklik. |
| Tefsir | Mekân tahsisi ve istihlâf ayetleri | Tebvî' kavramının sadece fiziksel bir konut temini değil, tevhidin yaşanacağı bir hayat alanının (mescid, Medine, Cennet) inşası ve lütfedilmesi olduğu. | Tevhide ve amele uygun meşru varoluş zemini. |
| Hadis | Nikâh ve sülûk edebiyatı | Evliliğe güç yetirme bağlamında geçen el-bâe lafzı; kişinin cinsel ve iktisadi olarak bir aile yuvası kurup barınak temin edebilme iktidarı. | Sorumluluk alma gücü ve meşru aile ocağı kurma ehliyeti. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi sorumluluk ve amellerin karşılığı | Amel-ceza denkliği (Bavâ') | Yükümlülüğün failine intibak etmesi | Kişinin işlediği isyan veya itaatin neticesini sırtlayarak onun tam muhatabı haline gelmesidir. | Kesin |
| İlmi | Bilginin zihinde ve hayatta yerleşmesi | Karargâh kılma / Tesis etme | İlim için emin zemin oluşturma | Bilginin havada kalmayıp sağlam aksiyomlar ve uygulama zeminleri üzerine oturtulmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Yeryüzünde iktidar ve yurt edinme | İstihlâf ve istikrarlı egemenlik | Topluma güvenli yurt sağlama | Bir topluluğun tehditlerden arındırılmış, sınırları belirli ve adil bir vatana yerleştirilmesidir. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve barınma hakkı | Temel barınak ve geçim gücü (Bâe) | Yaşam alanının güvenceye alınması | Bireyin aile kurabilmesi, mülk edinebilmesi ve ekonomik olarak kendi ocağını idame ettirebilmesidir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Denge durumu (Equilibrium) ve Çekici Havza (Attractor Basin) | Dinamik bir sistemdeki değişkenlerin dış etkiler veya enerji tüketimi sonrasında nihai olarak kararlı bir duruma, dinlenme noktasına veya enerji çukuruna yerleşmesi; sistemin durum vektörünün kendisine denk gelen çekim alanına yönelip orada sabitlenmesi hareketidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki Sorumluluk (Liability) ve Sosyolojik Yurtlanma (Habitation) | Bireyin hukuken kendi fiilinin doğrudan faili ve taşıyıcısı sayılarak kusuruyla eşitlenmesi; sosyolojik olarak ise göçebelik veya belirsizlik halinden çıkıp bir mekânı kimliğin ve kültürün taşıyıcısı olan bir karargâha dönüştürmesidir. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir gayrimenkul edinme, basitçe bir eve taşınma veya salt fiziki bir dönüş hareketi olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | بوأ fiili, fiziksel iskânın ötesinde; ontolojik bir denklik kurmayı, amelin kaçınılmaz vebaliyle bütünleşmeyi (bâe bi-ismî), inananlara tevhidin icra edileceği meşru bir varoluş alanı hazırlamayı (bevve'nâ) ve imanı bizzat bir yurt gibi kuşanmayı kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen «gazapla dönme» ifadeleri sıradan bir öfkeye uğrama zannedilir; oysa kişinin kendi ameliyle ilahi gazabın dengi ve taşıyıcısı haline geldiği ahlaki ve hukuki hakikat gözden kaçar. Benzer şekilde yeryüzünde yerleştirilme (tebvî') ayetleri sadece seküler bir iskân gibi okunur, ilahi emanetin ve mesuliyetin zemini olduğu unutulur. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve ceza felsefesindeki mutlak adalet ve denklik ilkesini kurar. Kulun amellerinin havada kaybolmadığını, failin bizzat o amelin vebalini kuşanıp onunla denkleşerek hesap alanına döneceğini bildirir; ayrıca müminlerin yeryüzündeki varoluşlarının tesadüfi değil, ilahi bir hazırlama ve yurtlandırma (tebvî') olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların ve zalimlerin cezayı hak edişlerini anlatan akıbet ayetlerinde (Âl-i İmrân 3:112, Enfâl 8:16); peygamberlerin ve ümmetlerin yeryüzünde yurt sahibi kılınışını bildiren kıssalarda (Yûnus 10:93, A'râf 7:74) ve Kâbe'nin inşası ile Cennet derecelerini açıklayan ayetlerde (Hac 22:26, Nahl 16:41). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mekânı ve barınmayı sadece fiziki bir inşaat olarak gören sığ materyalist bakışı düzeltir; mekânın ancak ahlaki ve ilahi bir meşruiyetle (mübevvee sıdk) emniyetli bir sığınağa dönüşebileceğini vazeder. Ayrıca günahın failden bağımsız harici bir yük değil, failin bizzat kendine biçtiği varoluşsal bir elbise ve denklik olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDevelerin çöldeki hareketten sonra su başında veya ağılda dinlenmeye çekilmesi, kabilenin vadi eteğinde korunaklı bir karargâh edinmesi ve mızrağın hedefe tam olarak hizalanması.
- Soyut anlamAmelin doğurduğu ahlaki ve hukuki vebalin bizzat failine rücu ederek onunla mutlak bir denklik oluşturması; kişinin layık olduğu varoluşsal zemin veya makamla buluşturulması.
- Sistematik karşılıkHukuk ve kelamda amelin failine zimmetlenmesi ve cezanın suçla tam simetrisi; siyasette ve sosyolojide ise meşruiyet zeminine dayalı vatan ve yurt inşası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde bireyin iradi eylemini, bu eylemin fail üzerindeki ahlaki/hukuki durumunu, bulunulan veya yönelinen mekân/alan potansiyelini temsil eder. dönüşüm fonksiyonu olup yönelme ve yerleşme hareketidir. Bu hareketin vardığı nihai sonuç olan (akıbet, yurt veya karargâh), amelin nesnel karşılığı olan ile tam bir izomorfik denklik () içindedir; fail neyi işlemişse vardığı menzil onun tam dengi (bavâ') olur.