بوأ
ب - و - أ
KÖK- 17 geçiş
- 16 ayet
- 13 sîga
- 11 sözlük
Bve bye’den dönüşmüştür. Bey bilekten sonraki el, el atmak hazırlamak anlamındadır. Bir de vurmak, çarpmak anlamında kullanılmaktadır. Dağdaki arı kovuğudur.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بوء
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bve bye’den dönüşmüştür. Bey bilekten sonraki el, el atmak hazırlamak anlamındadır. Bir de vurmak, çarpmak anlamında kullanılmaktadır. Dağdaki arı kovuğudur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.606 harfباب اللفيف من الباء
ب و أ، ب و و، ب أ و، ب أ ب أ، ب ب ب، ب و ب، ب ي ي، أ و ب، و أ ب، و ب أ، أ ب ي، أ ب و مستعملات
بوأ:
الباءةُ والمَباءة: منزل القوم حين يَتَبَوَّءُونَ في قِبَلِ وادٍ، أو سَنَد جَبَلٍ، ويقال: بل هو كلّ منزلِ يَنْزِلُه القَوْم، يقال: تَبَوَّءُوا منزلا.. وقال تعالى: "ولقد بوّأنا بني إسرائيل مُبَوَّأ صِدْق". وقال طرفة:
طّيبو الباءةِ سـهـلٌ ولـهـم سُبُل إن شئت في وَعثٍ وَعِرْ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR972 harfالمباءة: منزل القوم في كل موضع، ويسمى كِناس الثور الوحشي: مباءةً، وكذلك مَعطِن الإِبل. وتبوَّأْتُ منزلاً؛ أي نزلتُه، وبوَّأت للرجل منزلاً وبوّأته منزلاً بمعنى، أي هيَّأته ومكَّنت له فيه. واستباءه، أي اتَّخذه مباءة. وهو بِبيئَةِ سَوء، أي بحالة سوء، وإنه لحسن البيئة.
وبوَّأت الرمح نحوه، أي سدَّدته نحوه. وَأَبَأْتُ الإِبل: رددتها إلى المباءة، وَأَبَأْتُ على فلان ماله، إذا أَرَحْتَ عليه إبله أو غنمه.
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR15.477 harf(باب الباء والواو وما معهما في الثلاثي)
(بوأ) الباء والواو والهمزة أصلان: أحدُهما الرُّجوع إلى الشيءِ، والآخر تساوِي الشّيئين.
فالأوّل الباءَة والمباءَة، وهي مَنزلة القوم، حيثُ يتبوّؤُون في قُبُلِ وادٍ [أ]و سَنَدِ جبل. ويقال قد تبوَّؤوا، وبوّأهم اللهُ تعالى مَنْزِلَ صِدْق. قال طرفة:
طيّبُو البَاءةِ سهلٌ ولَهُمْ *** سُبُلٌ إنْ شِئْتَ في وَحْشٍ وَعِرْ([1])وقال ابن هَرْمَة:
وبُوِّئَتْ في صَمِيم
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR864 harfب و أ
بوأك الله مبوأ صدق.
وتبوأ فلان منزلاً طيباً.
ونزلوا في مباءتهم وباءتهم.
وأناخوا إبلهم في مباءتهـا وهـي معطنهـا.
وبنـو فلـان تبـوء عليهـم إبـل كثيـرة أي تـروح.
وأباء الله عليكم نعماً لا يسعها المراح.
وبوأت الرمح نحوه: سددته.
قال: بوأته الرمح شرراً ثـم قلـت لـه هذي المروءة لا لعب الزحاليق وهـم أكفـاء سواء ودماؤهم بواء.
وباء فلان بفلان: صار كفاً له.
وأبأت
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.358 harfباءَ إِلى الشيء يَبُوءُ بَوْءاً: رَجَعَ. وبُؤْت إِليه وأَبَأْتُه، عن ثعلب، وبُؤْته، عن الكسائي، كأَبَأْتُه، وهي قليلة.
والباءة، مثل الباعةِ، والباء: النِّكاح. وسُمي النكاحُ باءةً وباءً من المَباءة لأَن الرجل يَتَبَوَّأُ من أَهله أَي يَسْتَمْكِنُ من أَهله، كما يَتَبَوَّأُ من دارِه. قال الراجز يصف الحِمار والأُتُنَ: يُعْرِسُ أَبْكاراً بها وعُنَّسا، أَكرَمُ عِرْسٍ، باءةً، إِذ أعْرَسا وفي حديث النبي
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR343 harf* ب و أ * * تَبَوّأَ * منزلا نزله و * بَوَّأَ * له منزلا و * بَوَّأَهُ * منزلا هيأه ومكن له فيه و * البَوَاءُ * بالفتح والمد السواء يقال دم فلان بواء لدم فلان إذا كان كفؤا له وفي الحديث ﴿أمرهم أن * يَتَباءَوْا *﴾ والصحيح أن * يَتَبَاوَءُوا * بوزن يتقاولوا و * بَاءُوا * بغضب من الله رجعوا به وكذا * باءَ * بإثمه من باب قال وتقول باء بحقه أقر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.296 harfباء إليه: رجع، ومنه قوله تعالى: وباءوا بغضب من الله قال الأخفش: أي رجعوا، أي صار عليهم أو انقطع، وفي بعض النسخ بالواو بدل أو بؤت إليه وأبأته وهذه عن ثعلب وبؤته عن الكسائي وهي قليلة. والباءة بالمد والباء بحذف الهاء، والباهة، بإبدال الهمزة هاء، والباه بالألف والهاء، فهذه أربع لغات بمعنى النكاح لغة في الباءة، وإنما سمي به لأن الرجل يتبوأ من أهله، أي يستمكن منها كما يتبوأ من داره، كذا في العباب
باء إليه: رجع، ومنه قوله تعالى: وباءوا بغضب من الله قال الأخفش: أي رجعوا، أي صار عليهم أو انقطع، وفي بعض النسخ بالواو بدل أو بؤت إليه وأبأته وهذه عن ثعلب وبؤته عن الكسائي وهي قليلة. والباءة بالمد والباء بحذف الهاء، والباهة، بإبدال الهمزة هاء، والباه بالألف والهاء، فهذه أربع لغات بمعنى النكاح لغة في الباءة، وإنما سمي به لأن الرجل يتبوأ من أهله، أي يستمكن منها كما يتبوأ من داره، كذا في العباب وجامع القزاز والصحاح، وجعل ابن قتيبة اللغة الأخيرة تصحيفا، وفي الحديث: من استطاع منكم الباءة فليتزوج، فإنه أغض للبصر وأحصن للفرج، ومن لم يستطع فعليه بالصوم فإنه له وجاء . وقال يصف الحمار والأتن: يعرس أبكارا بها وعنسا أكرم عرس باءة إذ أعرسا وقال ابن الأنباري: يقال: فلان حريص على الباء والباءة والباه، بالهاء والقصر، أي النكاح، والباءة الواحدة، والباء الجمع، ويجمع الباء على الباءات. قال الشاعر: يا أيها الراكب ذو الثبات إن كنت تبغي صاحب الباءات فاعمد إلى هاتيكم الأبيات وبوأ الرجل تبويئا إذا نكح وهو مجاز. وباء الشيء: وافق، وباء بدمه وبحقه إذا أقر، وذا يكون أبدا بما عليه لا له. قال لبيد: أنكرت باطلها وبؤت بحقهـا عندي ولم يفخر علي كرامها وقال الأصمعي: باء بإثمه فهو يبوء بوءا إذا أقر به وقال غيره: باء بذنبه بوءا بفتح فسكون، كذا في أكثر الأصول، وفي بعضها: بوأة بزيادة الهاء وبواء كسحاب: احتمله وصار المذنب مأوى الذنب، وبه فسر أبو إسحاق الزجاج فباءوا بغضب على غضب أي احتملوا، أو اعترف به، وفي بعض النسخ بالواو، وفي الحديث: أبوء بنعمتك علي وأبوء بذنبي أي ألتزم وأرجع وأقر،وأصل البواء اللزوم، كما في النهاية، ثم استمل في كل مقام بما يناسبه، صرح به الزمخشري والراغب، وفي حديث آخر فقد باء به أحدهما أي التزمه ورجع به. وباء دمه بدمه بوءا وبواءا عدله، وفلان بفلان بواء إذا قتل به وصار دمه بدمه فقاومه، أي عادله، كذا عن أبي زيد. ويقال: باءت عرار بكحل وهما بقرتان قتلت إحداهما بالأخرى. ويقال: بؤ به، أي كن ممن يقتل به، وأنشد الأحمر لرجل قتل قاتل أخيه فقال: فقلت له بؤ بامرئ لست مثلـه وإن كنت قنعانا لمن يطلب الدما قال أبو عبيد: معناه وإن كنت في حسبك مقنعا لكل من طلبك بثأره، فلست مثل أخي. كأباءه وباوأه بالهمز فيهما، ويقال: أبأت القاتل بالقتيل واستبأته أيضا، إذا قتلته به، وفي اللسان: وإذا أقص السلطان رجلا برجل قيل: أباء فلانا بفلان. قال الطفيل الغنوي: أباء بقتلانا من القوم ضعفهم وما لا يعد من أسير مكلب ومثله قول أبي عبيد. وقال التغلبي: ألا ينتهي عنا الملوك وتتقي محارمنا لا يبأؤ الدم بالدم وقال عبد الله بن الزبير: قضى الله أن النفس بالنفس بينناولم نك نرضى أن نباوئكم قبل وتباوءا القتيلان تعادلا وفي الحديث: أنه كان بين حيين من العرب قتال، وكان لأحد الحيين طول على الآخر فقالوا: لا نرضى إلا أن نقتل بالعبد منا الحر منكم، وبالمرأة الرجل، فأمرهم النبي أن يتباوءوا، ووزنه يتقاولوا، على يتفاعلوا، وهذا هو الصحيح، وأهل الحديث يقولون: يتباءوا، على مثال يتراءوا، كذا نقل عنهم أبو عبيد. وبوأه منزلا نزل به إلى سند جبل، هكذا متعديا إلى اثنين في نسختنا وفي بعضها بإسقاط الضمير، فيكون متعديا إلى واحد، وعليه كتب شيخنا، ومثل للمتعدي إلى اثنين قولهم: تبوأت لزيد بيتا، وقال أبو زيد: هو متعد بنفسه لهما، واللام زائدة، وفعل وتفعل قد يكونان لمعنى واحد، وبوأ فيه وبوأه له بمعنى هيأه له أنزله ومكن له فيه كأباءه إياه، قال أبو زيد: أبأت القوم منزلا وبوأتهم منزلا إذا نزلت بهم إلى سند جبل أو قبل نهر والاسم البيئة، بالكسر. وبوأ الرمح نحوه: قابله به نحو هيأه، كما ورد ذلك في الحديث. وبوأ المكان: حله وأقام به كأباء به وتبوأ، عن الأخفش، قال الله عز وجل: أن تبوءا لقومكما بمصر بيوتا أي اتخذا، وقال أبو زيد: التبوؤ: أن يعلم الرجل الرجل على المكان إذا أعجبه لينزله، وقيل: تبوأه إذا أصلحه وهيأه، ويقال تبوأ فلان منزلا إذا نظر إلى أحسن ما يرى وأشده استواء وأمكنه لمباءته فاتخذه. وتبوأ: نزل وأقام، وقال الفراء في قوله تعالى: لنبوئنهم من الجنة غرفا يقال: بوأته منزلا وأثويته منزلا سواء، أي أنزلته، وفي الحديث من كذب علي متعمدا فليتبوأ مقعده من النار أي لينزل منزله من النار. ومن المجاز فلان طيب المباءة أي المنزل وقيل: منزل القوم في كل موضع، وقيل: حيث يتبوءون من قبل واد وسند جبل، ويقال: هو رحيب المباءة، أي سخي واسع المعروف. وقرأت في مشكل القرآن لابن قتيبة وأنشد: وبوأت بيتك في معـلـم رحيب المباءة والمسرح كفيت العفاة طلاب القرى ونبح الكلاب لمستنـبـح كالبيئة بالكسر والباءة قال طرفة: طيبوا الباءة سهل ولهـم سبل إن شئت وعث وعر والمباءة: بيت النحل في الجبل. وفي التهذيب: هو المراح الذي يبيت فيه. والمباءة متبوأ الولد من الرحم، قال الأعلم: ولعمر محبلك الهجين على رحب المباءة منتن الجرم ويسمى كناس الثور الوحشي مباءة وكذلك المعطن وفي اللسان: المباءة معطن القوم للإبل حيث تناخ في الموارد. ويستعمل للغنم أيضا كما في الحديث، وهو المتبوأ أيضا وأباء بالإبل، هكذا في النسخ، والذي في اللسان والعباب: وأباء الإبل ردها إليه أي إلى المباءة. وأبأت الإبل مباءة أنخت بعضها إلى بعض. قال الشاعر: حليفان بينهمـا مـيرة يبيئان في عطن ضيق وأباء منه: فر كأن الهمزة فيه لسلب معنى الرجوع والانقطاع. وأباء الأديم: جعله في الدباغ، وهو مذكور في هامش بعض نسخ الصحاح، والذي في العباب وأبأت المرأة أديمها: جعلته في الدباغ، والبواء بالمد: السواء والكفء يقال: القوم بواء في هذا الأمر، أي أكفاء نظراء، ويقال: دم فلان بواء لدم فلان إذا كان كفؤا له، قالت ليلى الأخيلية في مقتل توبة بن الحمير: فإن تكن القتلى بواء فـإنـكـم فتى ما قتلتم آل عوف بن عامر وفي الحديث: الجراحات بواء يعني أنها متساوية في القصاص، وأنه لا يقتص للمجروح إلا من جارحه الجاني ولا يؤخذ إلا مثل جراحته سواء، وفي حديث جعفر الصادق قيل له: ما بال العقرب مغتاظة على بني آدم فقال: تريد البواء. أي تؤذي كما تؤذى. وبواء أيضا واد بتهامة، كذا في العباب والتكملة. ويقال: كلمناهم فأجابوا عن بواء واحد أي بجواب واحد أي لم يختلف جوابهم، فعن هنا بمعنى الباء وفي العباب: أي أجابوا جوابا واحدا، والبيئة بالكسر: الحالة يقال: إنه لحسن البيئة. وقالوا: في أرض فلاة فلاة تبيء في فلاة أي لسعتها: تذهب. ويقال: حاجة مبيئة بالضم، أي شديدة لازمة. ومما يستدرك عليه: استباء المنزل: اتخذه مباءة. وأبأت على فلان ماله، إذا أرحت عليه إبله وغنمه. وأباء الله عليهم نعما لا يسعها المراح. وقال ابن السكيت في قول زهير بن أبي سلمى: فلم أر معشرا أسروا هديا ولم أر جار بيت يستبـاء الهدي: ذو الحرمة، ويستباء، أي يتبوأ أي تتخذ امرأته أهلا. وقال أبو عمرو الشيباني: يستباء، من البواء، وهو القود، وذلك أنه أتاهم يريد أن يستجير بهم فأخذوه فقتلوه برجل منهم. وللبئر مباءتان: إحداهما مرجع الماء إلى جمها، والأخرى موضع وقوف سائق السانية. الفراء: باء، بوزن باع إذا تكبر، كأنه مقلوب بأي، كما قالوا راء ورأى، وسيذكر في المعتل.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR19.352 harfبَآءَ اـِلَيْهِ
1 بَآءَ اـِلَيْهِ بآء اليه بآء الية , (M, Mgh, * Msb, * K,) aor. يَبُوْءُ, (M, Mgh, Msb,) inf. n. بَوْءٌ, (M, Mgh,) He returned, went back, or came back, (M, Mgh, Msb, K,) to it, (M, K, *) namely, a thing: (M:) or he withdrew [from a person or persons, or a place,] to it, or him; or, perhaps, he made himself solely and peculiarly a companion, or an associate, to him, or it; syn.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR686 harfMadde başı: بوءبَآءَ
بَآءَ ( w ) U ( n. ac. بَوْء )
a. [ Ila ], Returned to.
b. [ Bi & Ila ], Brought back to.
c. [ Bi ], Confessed.
بَوَّأَ
بَوَّأَ II
a. [ Bi ], Stopped, halted at, lodged, stayed in.
b. Lodged.
أَبْوَأَ
أَبْوَأَ IV ,
a. brought back.
b. Lodged.
تَبَوَّأَ
تَبَوَّأَ V
a. [ acc. or Bi ], Entered into, took possession of.
تَبَاْوَأَ
تَبَاْوَأَ VI ,
a. Was equal, equivalent;
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok31.959 harfMadde başı: بوءبوء
بَاءَ - يَبُوْءُ - بَوَّأَ - يُبَوِّئُ - َبَوَّأَ- يَتَبَوَّأُ
باءَ - يَبُوْءُ + المكان أو الأمر+ لـِ كائن: يتعَيَّن ويتحدد له المكان أو الأمر الخاص به: يتحدد ويتقرر المرجع المكاني أو الأمري الخاص به: يتعين ويتقرر ويتحدد المكان أو الأمر الذي يعتبر مرجعاً خاصاً لازماً يرجع إليه لأخذ الأمر والتوجه والانطلاق منه في كل مرة.
باءَ - يَبُوْءُ
Sîgalar(13)
- بَاءَYerleşti(فَعَلَ)×2
- بَوَّأْنَاYerleştirdik(فَعَّلْنَا)×2
- لَنُبَوِّئَنَّهُمْKesinlikle onları yerleştireceğiz(لَنُفَعِّلَنَّهُمْ)×2
- وَبَاءُواVe yerleştiler(وَفَعَلُوا)×2
- تَبَوَّءُواYerleştiler(تَفَعَّلُوا)×1
- تَبَوَّأَاİkiniz yerleşin(تَفَعَّلَا)×1
- تَبُوءَSen yerleşirsin(تَفْعُلَ)×1
- تُبَوِّئُYerleştirirsin(تُفَعِّلُ)×1
- فَبَاءُواHemen yerleştiler(فَفَعَلُوا)×1
- مُبَوَّأَYerleştirmek(مُفَعَّلَ)×1
Mücavir kökler135 mücavir (162 toplam)
- غضب
4 ortak ayet · Kızgınlık
- مصر
2 ortak ayet · Büyük şehir demektir
- أجر
4 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
- قتل
4 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- بيت
3 ortak ayet · Beyt ev demektir
- بصل
1 ortak ayet · Soğan demektir
- بقل
1 ortak ayet · Bakla
- حوز
1 ortak ayet · Birleşen
- سهل
1 ortak ayet · Sehl, ova demektir
- عدس
1 ortak ayet · Ve onun mercimeği
- فوم
1 ortak ayet · Ve onun sarmısağı
- قثأ
1 ortak ayet · Ve onun salatalığı
Geçtiği ayetler(16)
أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ
YerleştiAllah’ın rızasına uyan kimse; hiç Allah’ın hışmına uğrayan gibi olur mu? Onun varacağı yer, cehennemdir. O, ne kötü dönüş yeridir.
وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ
YerleştiTekrar savaşmak için bir tarafa çekilme veya bir başka topluluğa katılma dışından her kim, o gün arkasını dönerse; muhakkak ki o, Allah katından bir gazaba uğramıştır. Onun yurdu cehennenmdir ve o, ne kötü bir sonuçtur.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بوأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mutebâr / ecvef-i vâvî ve mehmûzül-lâm |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ثوب, نزل, أوب |
| Zıt Kök | ظعن |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yere dönüp yerleşmek, karargâh edinmek ve iki şeyin birbiriyle denk/hizalı hale gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın fiilinin ve niyetinin sonucunu yüklenerek ona dönmesi veya ilahi lütufla layık olduğu güvenli bir mekâna/yurda yerleştirilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Amel ile ceza/mükâfat arasındaki tam ontolojik ve ahlaki denklik; varoluşsal yurtlanma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «oturmak/iskân etmek» veya sadece «dönmek» sayıp, içerdiği karşılıklı denklik (kifâet/bavâ'), yöneliş ve amelin sorumluluğuyla bizzat yüzleşme nüansını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بو | Bir sınıra yönelme, bir alanın içine çekilme veya bir açıklıkta toplanma; nitekim geçiş ve sınır açıklığı anlamında بوب ve bir yerde hareketsiz kalıp işlevsizleşme anlamında بور köklerinde de bu sınırlı alan ve duraklama karakteri görülür | أ | Çekirdeğin işaret ettiği yöneliş ve toplanma hareketine hemzenin getirdiği ani duruş, kesin tespiti ve tam temas niteliği eklenmiş; böylece hareket soyut bir yönelişten kesin bir konaklama, denklik ve sonucun kişiye tam intibak etmesi haline dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış güvenli alan | Kişinin sığındığı, içine girdiği, emniyet bulduğu veya yerleştiği içsel ve fiziksel mekânı temsil eder. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, bitiştirme, süreklilik sağlama | Birey ile mekân veya eylem ile onun karşılığı arasındaki kopmaz bağı, raptetmeyi ve irtibatı kurar. |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, yönelme, ilk hamle | Hareketi başlatan iradi gücü, doğrudan bir hedefe kilitlenmeyi ve hedefe varıştaki kesin duruşu ifade eder. |
| بوأ | Çadırın kazıkla sabitlenip emniyetli bir sığınağa dönüştürülmesi ve kişinin yöneldiği hedefle tam irtibatlanması | Dağınık ve devingen unsurların bir sınır içine çekilerek karargâha kavuşturulması, kişinin yöneldiği akıbete veya mekâna tam olarak bağlanıp denklenmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Develerin su başından döndükten sonra topluca çöktürüldüğü ağıl ve dinlenme yeri (el-mebâe); kabilenin vadi ağzında veya dağ eteğinde yurt tutması; mızrağın hedefe dosdoğru hizalanıp nişan alınması (tebvîü'r-rumh) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafetü'bnu'l-Abd bir beytinde kavminin sığınağının ve konaklama yerinin nezahetini överken kökü şöyle kullanır: طَيِّبُو البَاءَةِ سَهْلٌ وَلَهُمْ / سُبُلٌ إِنْ شِئْتَ فِي وَعْثٍ وَعِرْ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Herme'nin şiirinde soylu bir kadının kabilesi içindeki yerleşik konumu tasvir edilirken kök şu şekilde yer alır: وَبُوِّئَتْ فِي صَمِيمِ مَعْشَرِهَا / فَتَمَّ فِي قَوْمِهَا مُبَوَّؤُهَا |
Kaynak Lisânü'l-Arab; Mekâyîsü'l-Luğa; Kitâbü'l-ʿAyn; Esâsü'l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Arapça بوأ kökü, Sami dil ailesinde yerleşme, geri dönme, bir barınağa girme ve iki şeyin birbiriyle karşılaşarak denklenmesi ana ekseni üzerinde şekillenir. İbranicede bo' (בוא) kökü «gelmek, girmek, varmak, içeri adım atmak» anlamıyla en temel hareket fiillerinden biridir ve bir yere intikal edip orada bulunmayı anlatır. Fenike ve Ugarit metinlerinde de benzer şekilde içeri girme ve bir hedefe ulaşma işlevini yüklenir. Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde bâ'a fiili «girmek, içeri süzülmek» manasını korur. Arapçada ise kök, sırf fiziksel bir «gelme/girme» hareketinden öteye geçerek iki semantik çatala ayrılmıştır: İlki yönelinen yerin bir yurt ve karargâh haline gelmesi (mebâe, tebevve'), ikincisi ise bir eylemin failine dönüp ona tam denk gelmesi, böylece denkliğin (kifâet/bavâ') kurulmasıdır. Kökün İbranicedeki genel hareket anlamı, Arap çöllerinde devenin sığınağı ve kabilenin vadideki yerleşkesiyle somutlaşarak varoluşsal bir sığınma ve karşılıklılık kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; HALOT; Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بوأ kökünden türeyen mebâe, tebevve', bavâ' | Fiziksel barınma ve ağıla dönüş anlamından, amel ve sorumluluğu yüklenip onunla denkleşerek dönme anlam alanına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בוא (bō / bā'), Ugaritçe bw', Ge'ez bâ'a | «İçeri girmek, varmak, gelmek» ilksel Sami eyleminin Arapçada ikamet, denklik ve sığınma nüanslarıyla özelleşmesidir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak hareket matrisi | Veri bulunamadı | Muhtemel |
Kaynak Gesenius Hebrew Lexicon; David Cohen; Mekâyîsü'l-Luğa.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بوأ | Anlamlı | Dönmek, yerleşmek, denk olmak | Kişinin bir mekâna yerleşmesi veya fiilinin sonucuna denk olarak geri dönmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بأو | Anlamlı | Böbürlenmek, kibirlenmek | İnsanın kendini üstün görüp başkalarına karşı büyüklük taslaması (el-be'v) | Hedef kökle anlam zıtlığı taşır; Kur'an'da geçmez |
| وبأ | Anlamlı | Veba, salgın, havanın ağırlaşması | Bir yerin havasının bozulup yaşanmaz ve ölümcül hale gelmesi (el-vebâ) | Mebâenin (sağlıklı barınak) zıddı olan bozuk ortam; Kur'an'da geçmez |
| وأب | Anlamlı | Geniş olmak, utanmak, öfkelenmek | Kabın geniş ve derin olması; öfkeden veya utançtan içine çekilmek | İçine alma ve çekilme yönüyle ortak alan; Kur'an'da geçmez |
| أبو | Anlamlı | Babalık, asıl, kaynak | Bir şeyin üremesine, yetişmesine kaynaklık eden ata, köken ve sahip | Güvenli barınak ve hami olma fikriyle örtüşür; Kur'an'da geçer |
| أوب | Anlamlı | Dönüp gelmek, rücu etmek | Ayrılınan yere veya hedefe yönelerek geri dönüş yapmak (el-evbe, meâb) | بوأ kökünün «rücu» boyutuyla doğrudan anlamsal ikizidir; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بوأ | Merkez | Dönmek, yerleşmek, denklenmek | Bir amelin sorumluluğuyla dönüp onunla eşitlenmeyi veya uygun bir mekânı karargâh kılmayı ifade eder. | Hem fiziksel yerleşimi hem de soyut ceza/mükâfat denkliğini cemeder. |
| ثوب | Komşu | Geri dönmek, karşılık almak | Bir eylemin semeresi olarak kişiye geri dönen mükâfat veya bedeldir. | ثوب sonucun kişiye akmasına, بوأ ise kişinin o sonuca bizzat dönüp onunla özdeşleşmesine bakar. |
| نزل | Komşu | İnmek, konaklamak | Yüksekten aşağıya inip bir yerde geçici veya kalıcı olarak durmaktır. | نزل dikey iniş ve konaklamayı anlatırken بوأ uygunluk, hazırlanma ve sığınak edinmeyi vurgular. |
| أوب | Komşu | Rücu etmek, yönelmek | Sürekli ve iradi bir biçimde ilk noktaya veya yaratıcıya yönelişi bildirir. | أوب dönüşün kendisini ve sürekliliğini, بوأ ise dönüşün varıp yerleştiği nihai denklik zeminini belirtir. |
| ظعن | Zıt | Göçmek, yola çıkmak | Bulunulan yerden çadırları toplayıp ayrılmak, göç etmektir. | Karargâh kurup yerleşmenin ve sığınak edinmenin doğrudan zıddıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بوأ | Dönmek, yerleşmek, denk olmak | Amelin sonucuna bizzat dönüp onunla eşitlenmek ve bir yeri güvenli karargâh edinmek | Kesin |
| Latince | Habitare / Incurrere | Yerleşmek / Maruz kalıp üstlenmek | Habitare kökün iskân ve yurtlanma yönünü, incurrere ise bir suçun cezasını üstlenip ona maruz kalma yönünü verir; ikisini aynı anda karşılayan tek bir kök yoktur. | Güçlü |
| İngilizce | To settle / To incur | Yerleşmek / Üzerine çekmek, maruz kalmak | To settle mekânsal karargâhı verir; to incur ise gazap veya günahı üzerine çekip onun dengi haline gelmeyi açıklar. | Güçlü |
| Almanca | Sich ansiedeln / Auf sich laden | Yerleşmek / Üzerine yüklenmek | Ansiedeln güvenli bir alana yerleşmeyi, auf sich laden ise bir günah veya sorumluluğun altına bizzat girmeyi ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Établir / Encourir | Yerleştirmek / Uğramak, üstlenmek | Établir sağlam bir zemin inşa edip yerleşmeyi, encourir ise işlenen fiilin kaçınılmaz cezai sonucuna çarptırılmayı karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Collins English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mef'ûlün bih olarak gazap ve günahla kullanımı (بَاءَ بِغَضَبٍ / تَبُوءَ بِإِثْمِي) | Günahı, vebali ve ilahi gazabı yüklenip onun dengi olarak dönmek | Suç işleyen inkârcıların veya haksız yere kan dökenlerin ahiretteki kaçınılmaz akıbeti bağlamı (Bakara 2:61, Mâide 5:29). |
| Mekânın tef'îl babında nesne olması (بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ / وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ) | Bir topluluğu güvenli, elverişli ve şerefli bir yurda yerleştirmek, karargâh sağlamak | İbrahim'e Beyt'in yerinin hazırlanması ve inanan kavimlerin yeryüzünde iktidar ve mesken sahibi kılınması bağlamı (Hac 22:26, A'râf 7:74). |
| Tefe''ül babında kullanımı (تَتَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا / تَبَوَّؤُ الدَّارَ) | İradi olarak kendine yurt edinmek, barınak ve karargâh seçip orayı sahiplenmek | Mısır'da evlerin mescid ve sığınak kılınması ile Medineli Ensar'ın imanı ve şehri yurt edinmesi bağlamı (Yûnus 10:87, Haşr 59:9). |
| Cennet makamı ile kullanımı (لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا) | Salih amellerin dengi ve karşılığı olan ebedi derecelere kavuşturulmak | Sabreden ve tevekkül eden müminlerin hak ettikleri mükâfata erişmeleri bağlamı (Ankebût 29:58). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Adalet ve ceza nazariyesi | Kulun ilahi gazapla dönmesi (bâe bi-gadabin), amelin zatıyla mı yoksa sırf ilahi iradeyle mi cezalandırıldığı meselesi; cezanın amele ontolojik denkliği. | Amel ile ceza arasındaki mutlak adalet ve ayrılmaz irtibat. |
| Fıkıh | Kısas ve diyet hükümleri | Katilin maktule denk sayılması (demühümâ bavâ') kuralı; kısasın ancak hukuki ve şahsi denklik (kefâet) zemininde icra edilebilmesi ilkesi. | Kısasta hayat hakkı ve cezai eşitlik/denklik. |
| Tefsir | Mekân tahsisi ve istihlâf ayetleri | Tebvî' kavramının sadece fiziksel bir konut temini değil, tevhidin yaşanacağı bir hayat alanının (mescid, Medine, Cennet) inşası ve lütfedilmesi olduğu. | Tevhide ve amele uygun meşru varoluş zemini. |
| Hadis | Nikâh ve sülûk edebiyatı | Evliliğe güç yetirme bağlamında geçen el-bâe lafzı; kişinin cinsel ve iktisadi olarak bir aile yuvası kurup barınak temin edebilme iktidarı. | Sorumluluk alma gücü ve meşru aile ocağı kurma ehliyeti. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi sorumluluk ve amellerin karşılığı | Amel-ceza denkliği (Bavâ') | Yükümlülüğün failine intibak etmesi | Kişinin işlediği isyan veya itaatin neticesini sırtlayarak onun tam muhatabı haline gelmesidir. | Kesin |
| İlmi | Bilginin zihinde ve hayatta yerleşmesi | Karargâh kılma / Tesis etme | İlim için emin zemin oluşturma | Bilginin havada kalmayıp sağlam aksiyomlar ve uygulama zeminleri üzerine oturtulmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Yeryüzünde iktidar ve yurt edinme | İstihlâf ve istikrarlı egemenlik | Topluma güvenli yurt sağlama | Bir topluluğun tehditlerden arındırılmış, sınırları belirli ve adil bir vatana yerleştirilmesidir. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve barınma hakkı | Temel barınak ve geçim gücü (Bâe) | Yaşam alanının güvenceye alınması | Bireyin aile kurabilmesi, mülk edinebilmesi ve ekonomik olarak kendi ocağını idame ettirebilmesidir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Denge durumu (Equilibrium) ve Çekici Havza (Attractor Basin) | Dinamik bir sistemdeki değişkenlerin dış etkiler veya enerji tüketimi sonrasında nihai olarak kararlı bir duruma, dinlenme noktasına veya enerji çukuruna yerleşmesi; sistemin durum vektörünün kendisine denk gelen çekim alanına yönelip orada sabitlenmesi hareketidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki Sorumluluk (Liability) ve Sosyolojik Yurtlanma (Habitation) | Bireyin hukuken kendi fiilinin doğrudan faili ve taşıyıcısı sayılarak kusuruyla eşitlenmesi; sosyolojik olarak ise göçebelik veya belirsizlik halinden çıkıp bir mekânı kimliğin ve kültürün taşıyıcısı olan bir karargâha dönüştürmesidir. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir gayrimenkul edinme, basitçe bir eve taşınma veya salt fiziki bir dönüş hareketi olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | بوأ fiili, fiziksel iskânın ötesinde; ontolojik bir denklik kurmayı, amelin kaçınılmaz vebaliyle bütünleşmeyi (bâe bi-ismî), inananlara tevhidin icra edileceği meşru bir varoluş alanı hazırlamayı (bevve'nâ) ve imanı bizzat bir yurt gibi kuşanmayı kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen «gazapla dönme» ifadeleri sıradan bir öfkeye uğrama zannedilir; oysa kişinin kendi ameliyle ilahi gazabın dengi ve taşıyıcısı haline geldiği ahlaki ve hukuki hakikat gözden kaçar. Benzer şekilde yeryüzünde yerleştirilme (tebvî') ayetleri sadece seküler bir iskân gibi okunur, ilahi emanetin ve mesuliyetin zemini olduğu unutulur. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve ceza felsefesindeki mutlak adalet ve denklik ilkesini kurar. Kulun amellerinin havada kaybolmadığını, failin bizzat o amelin vebalini kuşanıp onunla denkleşerek hesap alanına döneceğini bildirir; ayrıca müminlerin yeryüzündeki varoluşlarının tesadüfi değil, ilahi bir hazırlama ve yurtlandırma (tebvî') olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların ve zalimlerin cezayı hak edişlerini anlatan akıbet ayetlerinde (Âl-i İmrân 3:112, Enfâl 8:16); peygamberlerin ve ümmetlerin yeryüzünde yurt sahibi kılınışını bildiren kıssalarda (Yûnus 10:93, A'râf 7:74) ve Kâbe'nin inşası ile Cennet derecelerini açıklayan ayetlerde (Hac 22:26, Nahl 16:41). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mekânı ve barınmayı sadece fiziki bir inşaat olarak gören sığ materyalist bakışı düzeltir; mekânın ancak ahlaki ve ilahi bir meşruiyetle (mübevvee sıdk) emniyetli bir sığınağa dönüşebileceğini vazeder. Ayrıca günahın failden bağımsız harici bir yük değil, failin bizzat kendine biçtiği varoluşsal bir elbise ve denklik olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDevelerin çöldeki hareketten sonra su başında veya ağılda dinlenmeye çekilmesi, kabilenin vadi eteğinde korunaklı bir karargâh edinmesi ve mızrağın hedefe tam olarak hizalanması.
- Soyut anlamAmelin doğurduğu ahlaki ve hukuki vebalin bizzat failine rücu ederek onunla mutlak bir denklik oluşturması; kişinin layık olduğu varoluşsal zemin veya makamla buluşturulması.
- Sistematik karşılıkHukuk ve kelamda amelin failine zimmetlenmesi ve cezanın suçla tam simetrisi; siyasette ve sosyolojide ise meşruiyet zeminine dayalı vatan ve yurt inşası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde bireyin iradi eylemini, bu eylemin fail üzerindeki ahlaki/hukuki durumunu, bulunulan veya yönelinen mekân/alan potansiyelini temsil eder. dönüşüm fonksiyonu olup yönelme ve yerleşme hareketidir. Bu hareketin vardığı nihai sonuç olan (akıbet, yurt veya karargâh), amelin nesnel karşılığı olan ile tam bir izomorfik denklik () içindedir; fail neyi işlemişse vardığı menzil onun tam dengi (bavâ') olur.