جبب
ج - ب - ب
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 1 sîga
- 9 sözlük
Toprak içinde eşilerek açılmış kuyuya denir. Cübbe kumaş veya deriyi kesip dikilerek yapılmış giysi, elbisedir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Toprak içinde eşilerek açılmış kuyuya denir. Cübbe kumaş veya deriyi kesip dikilerek yapılmış giysi, elbisedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.614 harfباب الجيم مع الباء
ج ب، ب ج مستعملان
جب:
الجَبُّ: استئصال السَّنام من أصله، وبَعيرٌ أَجَبُّ، قال النابغةُ:
ونأخذُ بَعده بذِنابِ عَيقٍ أَجَبِّ الظَّهر ليس سَنامُ
وجَبُّ الخُصَى: استِئصال ما هناكَ.
والجبُوب: وَجهُ الأرض الصُّلبة.
والجُبابُ: كهيئة الزُّبد من ألبان الإبل.
والجَبُّ: الغَلَبةُ.
والجِبابُ: جمع الجُبّةِ التي تُلبس.
وتقول: هي جُبّة السِّنانِ أو نحوه أي مدخَلُه.
والجُبَّة: بياض تَطَأ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR735 harfالجّبٌّ: القَطْعُ. وخَصِيٌّ مَجْبوبٌ بَيِّنُ الجِبابِ. وبعيرٌ أجبُّ بيِّن الجببِ، أي مقطوعُ السَنامِ. وفلان جَبَّ القومَ، إذا غلبَهُمْ. والجِبابُ: التي تُلبَسُ. والجِبابُ أيضاً: تلقيح النخل، يقال: جاء زمن الجِبابِ. وقد جَبَّ الناسُ النخل. والجُبَّةُ: ما دخل فيه الرمحُ من السِنانِ. والجُبَّةُ: مَوصِلُ الوَظيفِ في الذراع. قال الأصمعيّ: هو مَغْرِزٌ الوظيفِ في الحافر. والتجبيب: أن يبلُغَ التحجيل
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.002 harfج ب ب
جب الرجل فهو مجبوب بين الجباب بالكسر إذا استؤصلـت مذاكيـره.
وجبـوا النخـل: أبـروه وهو زمن الجباب بالفتح.
وبعير أجب: لا سنام له.
وناقة جباء.
قال النابغة: ونأخذ بعده بذناب عيش أجـب الظهـر ليس له سنام ويقال: سمع المسبة فركب المجبة وهي لقم الطريق.
وعن بعض العلماء: من رضي بما سمع منـا وإلا فليلتحـم المجبـة " وألقوه في غيابة الجب ".
ولبسوا جباب الخز.
واندس في
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.381 harfالجَبُّ: القَطْعُ.
جَبَّه يَجُبُّه جَبّاً وجِباباً واجْتَبَّه وجَبَّ خُصاه جَبّاً: اسْتَأْصَلَه.
وخَصِيٌّ مَجْبُوبٌ بَيِّنُ الجِبابِ. والـمَجْبُوبُ: الخَصِيُّ الذي قد اسْتُؤْصِلَ ذكَره وخُصْياه. وقد جُبَّ جَبّاً.
وفي حديث مَأْبُورٍ الخَصِيِّ الذي أَمَر النبيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، بقَتْلِه لَـمَّا اتُّهمَ بالزنا: فإِذا هو مَجْبُوبٌ. أَي مقطوع الذكر. وفي حديث زِنْباعٍ: أَنه جَبَّ غُلاماً له.
الجَبُّ: القَطْعُ. جَبَّه يَجُبُّه جَبّاً وجِباباً واجْتَبَّه وجَبَّ خُصاه جَبّاً: اسْتَأْصَلَه. وخَصِيٌّ مَجْبُوبٌ بَيِّنُ الجِبابِ. والـمَجْبُوبُ: الخَصِيُّ الذي قد اسْتُؤْصِلَ ذكَره وخُصْياه. وقد جُبَّ جَبّاً. وفي حديث مَأْبُورٍ الخَصِيِّ الذي أَمَر النبيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، بقَتْلِه لَـمَّا اتُّهمَ بالزنا: فإِذا هو مَجْبُوبٌ. أَي مقطوع الذكر. وفي حديث زِنْباعٍ: أَنه جَبَّ غُلاماً له. وبَعِيرٌ أَجَبُّ بَيِّنُ الجَبَبِ أَي مقطوعُ السَّنامِ. وجَبَّ السَّنامَ يَجُبُه جَبّاً: قطَعَه. والجَبَبُ: قَطْعٌ في السَّنامِ. وقيل: هو أَن يأْكُلَه الرَّحْلُ أَو القَتَبُ، فلا يَكْبُر. بَعِير أَجَبُّ وناقةٌ جَبَّاء. الليث: الجَبُّ: استِئْصالُ السَّنامِ من أَصلِه. وأَنشد: ونَأْخُذُ، بَعْدَهُ، بِذنابِ عَيْشٍ * أَجَبِّ الظَّهْرِ، ليسَ لَه سَنامُ وفي الحديث: أَنهم كانوا يَجُبُّونَ أَسْنِمةَ الإِبلِ وهي حَيّةٌ. وفي حديث حَمْزةَ، رضي اللّه عنه: أَنه اجْتَبَّ أَسْنِمةَ شارِفَيْ عليٍّ، رضي اللّه عنه، لَـمَّا شَرِبَ الخَمْرَ، وهو افْتَعَلَ مِن الجَبِّ أَي القَطْعِ. ومنه حديثُ الانْتِباذِ في الـمَزادةِ الـمَجْبُوبةِ التي قُطِعَ رأْسُها، وليس لها عَزْلاءُ مِن أَسْفَلِها يَتَنَفَّسُ منها الشَّرابُ. وفي حديث ابن عباس، رضي اللّه عنهما: نَهَى النبيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، عن الجُبِّ. قيل: وما الجُبُّ؟ فقالت امرأَةٌ عنده: هو الـمَزادةُ يُخَيَّطُ بعضُها إِلى بعض، كانوا يَنْتَبِذُون فيها حتى ضَرِيَتْ أَي تَعَوَّدَتِ الانْتباذ فيها، واشْتَدَّتْ عليه، ويقال لها الـمَجْبُوبةُ أَيضاً. ومنه الحديث: إِنَّ الإِسْلامَ يَجُبُّ ما قَبْلَه والتَّوبةُ تَجُبُّ ما قَبْلَها. أَي يَقْطَعانِ ويَمْحُوانِ ما كانَ قَبْلَهما من الكُفْر والـمَعاصِي والذُّنُوبِ. وامْرأَةٌ جَبّاءُ: لا أَلْيَتَيْنِ لها. ابن شميل: امْرأَة جَبَّاءُ أَي رَسْحاءُ. والأَجَبُّ مِنَ الأَرْكَابِ: القَلِيلُ اللحم. وقال شمر: امرأَةٌ جَبَّاءُ إِذا لم يَعظُمْ ثَدْيُها. ابن الأَثير: وفي حديث بعض الصحابة، رضي اللّه عنهم، وسُئل عن امرأَة تَزَوَّجَ بها: كيف وجَدْتَها؟ فقال: كالخَيْرِ من امرأَة قَبّاءَ جَبَّاءَ. قالوا: أَوَليس ذلكَ خَيْراً؟ قال: ما ذاك بِأَدْفَأَ للضَّجِيعِ، ولا أَرْوَى للرَّضِيعِ. قال: يريد بالجَبَّاءِ أَنها صَغِيرة الثَّدْيَين، وهي في اللغة أَشْبَهُ بالتي لا عجز لها، كالبعير الأَجَبّ الذي لا سَنام له. وقيل: الجَبّاء القَلِيلةُ لحم الفخذين.والجِبابُ: تلقيح النخل. وجَبَّ النَخْلَ: لَقَّحَه. وزَمَنُ الجِباب: زَمَنُ التَّلْقِيح للنخل. الأَصمعي: إِذا لَقَّحَ الناسُ النَّخِيلَ قيل قد جَبُّوا، وقد أَتانا زَمَنُ الجِبابِ. والجُبَّةُ: ضَرْبٌ من مُقَطَّعاتِ الثِّيابِ تُلْبَس، وجمعها جُبَبٌ وجِبابٌ. والجُبَّةُ: من أَسْماء الدِّرْع، وجمعها جُبَبٌ. وقال الراعي: لـنَا جُبَبٌ، وأَرْماحٌ طِوالٌ، * بِهِنَّ نُمارِسُ الحَرْبَ الشَّطُونا(1) (1 قوله «الشطونا» في التكملة الزبونا.) والجُبّةُ مِن السِّنانِ: الذي دَخَل فيه الرُّمْحُ. <ص:250> والثَّعْلَبُ: ما دخَل مِن الرُّمْحِ في السِّنانِ. وجُبَّةُ الرُّمح: ما دخل من السنان فيه. والجُبّةُ: حَشْوُ الحافِر، وقيل: قَرْنُه، وقيل: هي من الفَرَس مُلْتَقَى الوَظِيف على الحَوْشَب من الرُّسْغ . وقيل: هي مَوْصِلُ ما بين الساقِ والفَخِذ. وقيل: موصل الوَظيف في الذراع. وقيل: مَغْرِزُ الوَظِيفِ في الحافر. الليث: الجُبّةُ: بياضٌ يَطأُ فيه الدابّةُ بحافِره حتى يَبْلُغَ الأَشاعِرَ. والـمُجَبَّبُ: الفرَسُ الذي يَبْلُغ تَحْجِيلُه إِلى رُكْبَتَيْه. أَبو عبيدة: جُبّةُ الفَرس: مُلْتَقَى الوَظِيفِ في أَعْلى الحَوْشَبِ. وقال مرة: هو مُلْتَقَى ساقَيْه ووَظِيفَي رِجْلَيْه، ومُلْتَقَى كل عَظْمَيْنِ، إِلاّ عظمَ الظَّهْر. وفرسٌ مُجَبَّبٌ: ارْتَفَع البَياضُ منه إِلى الجُبَبِ، فما فوقَ ذلك، ما لم يَبْلُغِ الرُّكبتين. وقيل: هو الذي بلغ البياضُ أَشاعِرَه. وقيل: هو الذي بلَغ البياضُ منه رُكبةَ اليد وعُرْقُوبَ الرِّجْلِ، أَو رُكْبَتَي اليَدَيْن وعُرْقُوَبي الرّجْلَيْنِ. والاسم الجَبَبُ، وفيه تَجْبِيبٌ. قال الكميت: أُعْطِيتَ، مِن غُرَرِ الأَحْسابِ، شادِخةً، * زَيْناً، وفُزْتَ، مِنَ التَّحْجِيل، بالجَبَبِ والجُبُّ: البِئرُ، مذكر. وقيل: هي البِئْر لم تُطْوَ. وقيل: هي الجَيِّدةُ الموضع من الكَلإِ. وقيل: هي البِئر الكثيرة الماءِ البَعيدةُ القَعْرِ. قال: فَصَبَّحَتْ، بَيْنَ الملا وثَبْرَهْ، جُبّاً، تَرَى جِمامَــه مُخْضَرَّهْ، فبَرَدَتْ منه لُهابُ الحَــــــــرَّهْ وقيل: لا تكون جُبّاً حتى تكون مـمّا وُجِدَ لا مِمَّا حفَرَه الناسُ. والجمع: أَجْبابٌ وجِبابٌ وجِبَبةٌ، وفي بعض الحديث: جُبِّ طَلعْةٍ مَكانَ جُفِّ طَلعْةٍ، وهو أَنّ دَفِينَ سِحْرِ النبيِّ، صلى اللّه عليه وسلم، جُعِلَ في جُبِّ طَلْعةٍ، أَي في داخِلها، وهما معاً وِعاءُ طَلْعِ النخل. قال أَبو عبيد: جُبِّ طَلْعةٍ ليس بمَعْرُوفٍ إِنما الـمَعْرُوفُ جُفِّ طَلْعةٍ، قال شمر: أَراد داخِلَها إِذا أُخْرِجَ منها الكُفُرَّى، كما يقال لداخل الرَّكِيَّة من أَسْفَلِها إِلى أَعْلاها جُبٌّ. يقال إِنها لوَاسِعةُ الجُبِّ، مَطْوِيَّةً كانت أَو غير مَطْوِيّةٍ. وسُمِّيَت البِئْر جُبّاً لأَنها قُطِعَتْ قَطْعاً، ولم يُحْدَثُ فيها غَيْر القَطْعِ من طَيٍّ وما أَشْبَهه. وقال الليث: الجُبّ البئر غيرُ البَعيدةِ. الفرَّاءُ: بِئْرٌ مُجَبَّبةُ الجَوْفِ إِذا كان وَسَطُها أَوْسَعَ شيء منها مُقَبَّبةً. وقالت الكلابية: الجُبُّ القَلِيب الواسِعَةُ الشَّحْوةِ. وقال ابن حبيب: الجُبُّ رَكِيَّةٌ تُجابُ في الصَّفا، وقال مُشَيِّعٌ: الجُبُّ جُبُّ الرَّكِيَّةِ قبل أَن تُطْوَى. وقال زيد بن كَثْوةَ: جُبُّ الرَّكِيَّة جِرابُها، وجُبة القَرْنِ التي فيها الـمُشاشةُ. ابن شميل: الجِبابُ الركايا تُحْفَر يُنْصَب فيها العنب أَي يُغْرس فيها، كما يُحْفر للفَسِيلة من النخل، والجُبُّ الواحد. والشَّرَبَّةُ الطَّرِيقةُ من شجر العنب على طَرِيقةِ شربه. والغَلْفَقُ ورَقُ الكَرْم. والجَبُوبُ: وَجْهُ الأَرضِ. وقيل: هي الأَرضُ الغَلِيظةُ. وقيل: هي الأَرضُ الغَليظةُ من الصَّخْر لا من الطّينِ. وقيل: هي الأَرض عامة، لا تجمع. وقال اللحياني: الجَبُوبُ الأَرضُ، والجَبُوب التُّرابُ. وقول امرئِ القيس: فَيَبِتْنَ يَنْهَسْنَ الجَبُوبَ بِها، * وأَبِيتُ مُرْتَفِقاً على رَحْلِي يحتمل هذا كله. <ص:251> والجَبُوبةُ: الـمَدَرةُ. ويقال للـمَدَرَةِ الغَلِيظةِ تُقْلَعُ من وَجْه الأَرضِ جَبُوبةٌ. وفي الحديث: أَن رجلاً مَرَّ بِجَبُوبِ بَدْرٍ فإِذا رجلٌ أَبيضُ رَضْراضٌ. قال القتيبي، قال الأَصمعي: الجَبُوب، بالفتح: الأَرضُ الغَلِيظةُ. وفي حديث عليّ، كرَّم اللّه وجهه: رأَيتُ المصطفى، صلى اللّه عليه وسلم، يصلي أَو يسجد على الجَبُوبِ. ابن الأَعرابي: الجَبُوبُ الأَرضُ الصُّلْبةُ، والجَبُوبُ الـمَدَرُ الـمُفَتَّتُ. وفي الحديث: أَنه تَناوَلَ جَبُوبةً فتفل فيها. هو من الأَوّل(1) (1 قوله «هو من الأول» لعل المراد به المدرة الغليظة.) . وفي حديث عمر: سأَله رجل، فقال: عَنَّتْ لي عِكْرِشةٌ، فشَنَقْتُها بِجَبُوبةٍ أَي رَمَيْتُها، حتى كَفَّتْ عن العَدْوِ. وفي حديث أَبي أُمامةَ قال: لَما وُضِعَتْ بِنْتُ رسولِ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، في القَبْر طَفِقَ يَطْرَحُ إِليهم الجَبُوبَ، ويقول: سُدُّوا الفُرَجَ، ثم قال: إِنه ليس بشيءٍ ولكنه يُطَيِّبُ بنَفْسِ الحيّ. وقال أَبو خِراش يصف عُقاباً أَصابَ صَيْداً: رأَتْ قَنَصاً على فَوْتٍ، فَضَمَّتْ، * إِلى حَيْزُومِها، رِيشاً رَطِيبا فلاقَتْـــــه بِبَـــلْقَعةٍ بَراحٍ، * تُصادِمُ، بين عَيْنيه، الجَبُوبا قال ابن شميل: الجَبُوبُ وجه الأَرضِ ومَتْنها من سَهْل أَو حَزْنٍ أَو جَبَل. أَبو عمرو: الجَبُوبُ الأَرض، وأَنشد: لا تَسْقِه حَمْضاً، ولا حَلِيبا، انْ ما تَجِدْه سابِحاً، يَعْبُوبا، ذا مَنْعــــةٍ، يَلْتَهِبُ الجَبُوبـا وقال غيره: الجَبُوب الحجارة والأَرضُ الصُّلْبةُ. وقال غيره: تَدَعُ الجَبُوبَ، إِذا انْتَحَتْ * فيه، طَرِيقاً لاحِبا والجُبابُ، بالضم: شيء يَعْلُو أَلبانَ الإِبل، فيصير كأَنه زُبْد، ولا زُبْدَ لأَلبانها. قال الراجز: يَعْصِبُ فاهُ الرِّيقُ أَيَّ عَصْبِ، عَصْبَ الجُبابِ بِشفاهِ الوَطْبِ وقيل: الجُبابُ للإِبل كالزُّبْدِ للغَنم والبقَر، وقد أَجَبَّ اللَّبَنُ. التهذيب: الجُبابُ شِبه الزبد يَعْلُو الأَلبانَ، يعني أَلبان الإِبل، إِذا مَخَضَ البعيرُ السِّقاءَ، وهو مُعَلَّقٌ عليه، فيَجْتمِعُ عند فَمِ السِّقاء، وليس لأَلبانِ الإِبل زُبْدٌ إِنما هو شيء يُشْبِه الزُّبْدَ. والجُبابُ: الهَدَرُ الساقِطُ الذي لا يُطْلَبُ. وجَبَّ القومَ: غَلَبَهم. قال الراجز: مَنْ رَوّلَ اليومَ لَنا، فقد غَلَبْ، خُبْزاً بِسَمْنٍ، وهْو عند الناس جَبْ وجَبَّتْ فلانة النساء تَجُبُّهنّ جَبّاً: غَلَبَتْهنّ من حُسْنِها. قالَ الشاعر: جَبَّتْ نساءَ وائِلٍ وعَبْس وجابَّنِي فجَبَبْتُه، والاسم الجِبابُ: غالَبَني فَغَلَبْتُه. وقيل: هو غَلَبَتُك إِياه في كل وجْهٍ من حَسَبٍ أَو جَمال أَو غير ذلك. وقوله: جَبَّتْ نساءَ العالَمين بالسَّبَبْ قال: هذه امرأَة قدَّرَتْ عَجِيزَتها بخَيْط، وهو السَّبَبُ، ثم أَلقَتْه إِلى نساء الحَيِّ لِيَفْعَلْن كما <ص:252> فَعَلت، فأَدَرْنَه على أَعْجازِهنَّ، فَوَجَدْنَه فائضاً كثيراً، فغَلَبَتْهُنَّ. وجابَّتِ المرأَةُ صاحِبَتَها فَجَبَّتْها حُسْناً أَي فاقَتْها بِحُسْنها. والتَّجْبِيبُ: النِّفارُ. وجَبَّبَ الرجلُ تَجْبيباً إِذا فَرَّ وعَرَّدَ. قال الحُطَيْئةُ: ونحنُ، إِذ جَبَّبْتُمُ عن نسائِكم، * كما جَبَّبَتْ، من عندِ أَولادِها، الحُمُرْ وفي حديث مُوَرِّقٍ: الـمُتَمَسِّكُ بطاعةِ اللّهِ، إِذا جَبَّبَ الناسُ عنها، كالكارِّ بعد الفارِّ، أَي إِذا تركَ الناسُ الطاعاتِ ورَغِبُوا عنها. يقال: جَبَّبَ الرجلُ إِذا مَضَى مُسْرِعاً فارًّا من الشيءِ. الباهلي: فَرَشَ له في جُبَّةِ لدارِ أَي في وسَطِها. وجُبَّةُ العينِ: حجاجُها. ابن الأَعرابي: الجَبابُ: القَحْطُ الشديدُ، والـمَجَبَّةُ: الـمَحَجَّةُ وجادَّتُ الطرِيق. أَبو زيد: رَكِبَ فلان الـمَجَبَّةَ، وهي الجادّةُ.وجُبَّةُ والجُبَّةُ: موضع. قال النمر بن تَوْلَب: زَبَنَتْكَ أَرْكانُ العَدُوِّ، فأَصْبَحَتْ * أَجَأٌ وجُبَّةُ مِنْ قَرارِ دِيارِها وأَنشد ابن الأَعرابي: لا مالَ إِلاَّ إِبِلٌ جُمَّاعَهْ، * مَشْرَبُها الجُبَّةُ، أَو نُعاعَهْ والجُبْجُبةُ: وِعاءٌ يُتَّخذُ مِن أَدمٍ يُسْقَى فيه الإِبلُ ويُنْقَعُ فيه الهَبِيدُ. والجُبْجُبة: الزَّبيلُ من جُلودٍ، يُنْقَلُ فيه الترابُ، والجمع الجَباجِبُ. وفي حديث عبدالرحمن بن عوف، رضي اللّه عنه: أَنه أَوْدَعَ مُطْعِم بنَ عَديّ، لـما أَراد أَن يُهاجِر، جُبْجُبةً فيها نَوًى مِن ذَهَبٍ، هي زَبِيلٌ لطِيفٌ من جُلود. ورواه القتيبي بالفتح. والنوى: قِطَعٌ من ذهب، وَزْنُ القِطعة خمسةُ دراهمَ. وفي حديث عُروة، رضي اللّه عنه: إِنْ ماتَ شيءٌ من الإِبل، فخذ جِلْدَه، فاجْعَلْه جَباجِبَ يُنْقَلُ فيها أَي زُبُلاً. والجُبْجُبةُ والجَبْجَبةُ والجُباجِبُ: الكَرِشُ، يُجْعَلُ فيه اللحم يُتَزَوَّدُ به في الأَسفار، ويجعل فيه اللحم الـمُقَطَّعُ ويُسَمَّى الخَلْعَ. وأَنشد: أَفي أَنْ سَرَى كَلْبٌ، فَبَيَّتَ جُلَّةً * وجُبْجُبةً للوَطْبِ، سَلْمى تُطَلَّقُ وقيل: هي إِهالةٌ تُذابُ وتُحْقَنُ في كَرشٍ. وقال ابن الأَعرابي: هو جِلد جَنْبِ البعير يُقَوَّرُ ويُتَّخذ فيه اللحمُ الذي يُدعَى الوَشِيقةَ، وتَجَبْجَبَ واتخذَ جُبْجُبَةً إِذا اتَّشَق، والوَشِيقَةُ لَحْمٌ يُغْلى إِغْلاءة، ثم يُقَدَّدُ، فهو أَبْقى ما يكون. قال خُمام بن زَيْدِ مَنَاةَ اليَرْبُوعِي: إِذا عَرَضَتْ مِنها كَهاةٌ سَمِينةٌ، * فلا تُهْدِ مِنْها، واتَّشِقْ، وتَجَبْجَب وقال أَبو زيد: التَّجَبْجُبُ أَن تجْعَل خَلْعاً في الجُبْجُبةِ، فأَما ما حكاه ابن الأَعرابي من قَولهم: إِنّك ما عَلِمْتُ جَبانٌ جُبْجُبةٌ، فإِنما شبهه بالجُبْجُبة التي يوضعُ فيها هذا الخَلْعُ. شَبَّهه بها في انْتِفاخه وقِلة غَنائه، كقول الآخر: كأَنه حَقِيبةٌ مَلأَى حَثا ورَجلٌ جُباجِبٌ ومُجَبْجَبٌ إِذا كان ضَخْمَ الجَنْبَيْنِ. ونُوقٌ جَباجِبُ. قال الراجز: <ص:253> جَراشِعٌ، جَباجِبُ الأَجْوافِ، حُمُّ الذُّرا، مُشْرِفةُ الأَنْوافِ وإِبل مُجَبْجَبةٌ: ضَخْمةُ الجُنُوبِ. قالت: حَسَّنْتَ إِلاَّ الرَّقَبَهْ، * فَحَسِّنَنْها يا أَبَهْ، كي ما تَجِيءَ الخَطَبَهْ، * بإِبِلٍ مُجَبْجَبَهْ ويروى مُخَبْخبه. أَرادت مُبَخْبَخَةً أَي يقال لها بَخٍ بَخٍ إِعْجاباً بها، فَقَلَبت. أَبو عمرو: جمل جُباجِبٌ وبُجابِجٌ: ضَخْمٌ، وقد جَبْجَبَ إِذا سَمِنَ. وجَبْجَبَ إِذا ساحَ في الأَرض عبادةً. وجَبْجَبَ إِذا تَجَرَ في الجَباجِبِ. أَبو عبيدة: الجُبْجُبةُ أَتانُ الضَّحْل، وهي صَخْرةُ الماءِ، وماءٌ جَبْجابٌ وجُباجِبٌ: كثير. قال: وليس جُباجِبٌ بِثَبْتٍ. وجُبْجُبٌ: ماءٌ معروف. وفي حديث بَيْعَةِ الأَنصارِ: نادَى الشيطانُ يا أَصحابَ الجَباجِب. قال: هي جمع جُبْجُبٍ، بالضم، وهو الـمُسْتَوى من الأَرض ليس بحَزْنٍ، وهي ههنا أَسماءُ مَنازِلَ بمنى سميت به لأَنَّ كُروشَ الأَضاحِي تُلْقَى فيها أَيامَ الحَجّ. الأَزهري في أَثناءِ كلامه على حيَّهلَ. وأَنشد لعبداللّه بن الحجاج التَّغْلَبي من أَبيات: إِيَّاكِ أَنْ تَستَبْدِلي قَرِدَ القَفا، * حَزابِيةً، وهَيَّباناً، جُباجِبا أَلفَّ، كأَنَّ الغازِلاتِ مَنَحْنَه، * من الصُّوفِ، نِكْثاً، أَو لَئِيماً دُبادِبا وقال: الجُباجِبُ والدُّبادِبُ الكثيرُ الشَّرِّ والجَلَبةِ.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR65 harf* ج ب ب * * الجُبُّ * البئر التي لم تطو قلت معناه لم تبن بالحجارة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR16.642 harfالجب: القطع، جبه يجبه جبا كالجباب بالكسر، والاجتباب: استئصال الخصية، وجب خصاه جبا استأصلأه، وخصي مجبوب بين الجباب، وقد جب جبا، وفي حديث مأبور الخصي فإذا هو مجبوب أي مقطوع الذكر، وفي حديث زنباع أنه جب غلاما له والجباب: تلقيح النخل، جب النخل: لقحه، وزمن الجباب: زمن التلقيح للنخل، وعن الأصمعي: إذا لقح الناس النخيل قيل: قد جبوا، وقد أتانا زمن الجباب، قال شيخنا: ومنه المثل المشهور: جباب فلا تعن
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR641 harfجَبَّ
جَبَّ U ( n. ac. جَبّ 1 ),
a. Cut, cut off.
b. Excelled, surpassed.
جَبَّبَ
جَبَّبَ II ,
a. Fled, took flight.
b. [ 'An ], Shrank back from; forsook, relinquished.
جَاْبَبَ
جَاْبَبَ III ,
a. Vied, contended with.
تَجَبَّبَ
تَجَبَّبَ V ,
a. Put on a vest, a tunic.
جُبّ
جُبّ 3 , ( pl. جِبَاْب 23 , أَجْبَاْب 38 ),
a. Well; cistern; pit, trench, ditch.
جُبَّة
جُبَّة 3t , ( pl.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR43.152 harfجبب
جَبَّ - يَجُبُّ - جُبّ
جَبَّ - يَجُبُّ + كائن + مكاناً أو شيئاً: يحفر فيه حفرة قائمة وحادة الحواف والجدران: يحفر حفرة أو جوف، بعمل قطع حاد وقائم ونظيف، لجدران وحواف الجوف، عن الأرض أو الأصل
جـُبّ - الجب: على وزن " فـُعـْل": الجوف أوالحفرة القائمة الجدران في الأرض: وهي اصطلاحاً نوع من الآبار السطحية الواسعة، والمحفورة لتجميع المياه
Sîgalar(1)
Mücavir kökler17 mücavir (26 toplam)
- غيب
2 ortak ayet · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
- لقط
1 ortak ayet · Devşirilirken yere dökülmüş meyveler demektir
- سير
1 ortak ayet · Gezerler
- يوسف
1 ortak ayet · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
- شعر
1 ortak ayet · Şuurunda olurlar
- ذهب
1 ortak ayet · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
- وحي
1 ortak ayet · İşaretleşmek için yakılan ateştir
- بعض
1 ortak ayet · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
- فعل
1 ortak ayet · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
- قتل
1 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- جمع
1 ortak ayet · Yumruk demektir
- لقي
1 ortak ayet · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
Geçtiği ayetler(2)
قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ لَا تَقْتُلُوا يُوسُفَ وَأَلْقُوهُ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيَّارَةِ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ
Çıkrıklı kuyuİçlerinden bir sözcü dedi ki: Yusuf’u öldürmeyin, onu bir kuyunun derinliklerine bırakın da yolculardan bir onu bulup alsın, eğer yapacaksanız.
فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ
Çıkrıklı kuyuOnu götürdükleri vakit, kuyunun derinliklerine bırakmayı birlikte kararlaştırdılar. Biz de kendisine vahyettik ki: Sen; onlara, kendileri hiç farkına varmadan yaptıklarını bir bir haber vereceksin.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جبب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer / Muzaaf |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بئر, قليب, حفر |
| Zıt Kök | سنم |
| Çekirdek Özet 1 | Kökünden kesip koparmak, yekpare bir kütleyi oyarak derine inen çukur açmak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanı dış dünyadan, toplumdan ve ışıktan tamamen koparan derin yeraltı kuyusu |
| Çekirdek Özet 3 | Önceki irtibatı sıfırlayan kökten kesiliş ve tecrit hali |
| Kritik Hata Riski | Kuyuyu alelade bir su kuyusu sanıp tecrit, kökten koparma ve görünmez kılma işlevini ıskalamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جب | Kütle, kabarma, sertleşme ve bu kütleyi kesip ayırma veya içine oyuk açma hareketi; جبت, جبر, جبل, جبه, جبي köklerinde olduğu gibi yekpare kütle, toplama, zorlama ve biçimlendirme ortak paydasıdır. | ب | İkinci dudak sesinin tekrarlanmasıyla eylem şiddetlenmiş; kütlenin yüzeysel kesilmesi yerine kökünden sökülmesi, yerin derinine oyularak dibi görünmez bir çukur haline getirilmesi anlamı pekişmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Kütlenin, yolculuğun veya yükün taşınması; kaba ve yekpare bir yapının varlığı. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kütlenin içine girme, bir iç boşluk veya sığınak oluşturma. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | İç mekan imgesinin yinelenmesiyle dışa kapalılığın, hapsoluşun ve derin oyuğun katmerlenmesi. |
| جبب | Bir kütleyi kökünden kesip içine doğru derin ve kapalı bir boşluk açma | Yekpare zeminin yarılarak dış dünya ile bağının bütünüyle kesildiği, içine kapanık ve derin bir oyuk meydana getirme hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin hörgücünü dibinden kökünden kesip ayırmak veya tenasül uzvunu kökünden kesmek; toprağın taşla örülmeksizin doğrudan kütlesi oyularak açılan derin çukur. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî beytinde hörgücü kökünden kesilmiş deve sıfatı olarak geçmektedir: ونأخذُ بَعده بذِنابِ عَيْشٍ / أَجَبِّ الظَّهر ليس له سَنامُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetlerinde hem hadım edilmiş kimse için mecbûb (مَجْبُوب) nitelemesi hem de İslam'ın önceki günahları kökten kesip yok ettiğini bildiren (الإِسْلَامُ يَجُبُّ مَا قَبْلَهُ) nebevî ifade yer alır. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde جبب kökü, hem fiziksel oyuk/kuyu hem de kütlenin kesilmesi semantiğiyle derin bir ortak mirasa dayanır. İbranicede yer alan גֵּב (geb/gev) kelimesi kazılmış çukur, hendek, su toplama sarnıcı anlamına gelirken; Aramice ve Süryanicede גּוּבָּא / ܓܘܒܐ (gubbā) doğrudan derin çukur, kuyu ve zindan işlevindeki yeraltı mahzenini karşılar (örneğin Daniel kitabındaki aslanlar çukuru için bu kök kullanılır). Akadcada gubbu sözcüğü su sarnıcı ve derin su çukurunu ifade eder. Arapçada bu kök bir yandan "kökünden kesip atmak" (el-cebb / el-isti'sâl) eylemini korumuş, diğer yandan yer kütlesinin kesilerek oyulmasıyla meydana gelen ve taşla örülmeyen derin kuyuya (el-cübb) ad olmuştur; dolayısıyla Sami dillerindeki ortak katman, zeminin veya bir uzvun kökten yarılarak derinlik oluşturulmasıdır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kökten kesme ve oymak suretiyle çukur açma | Arapçada hörgücün veya uzvun kesilip atılması ile arazinin taşla örülmeden kazılarak kuyu yapılması aynı kök gövdesinden türer. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice גֵּב (geb), Aramice/Süryanice גּוּבָּא (gubbā), Akadca gubbu | Çukur, sarnıç, hendek ve içine atılan tecrit çukuru anlamları fonetik ve semantik olarak birebir örtüşür. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında doğrulanabilir düzenli karşılık tespit edilemedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جبب | Anlamlı | Kesmek, oymak, derin çukur | Kökünden kesip koparmak; taşla örülmemiş derin kuyu; bedeni örten cübbe. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| بجب | Anlamlı | Şişmanlık, kaba et, suyun kabarması | Bedeni veya karnı et bağlayıp şişmanlamak; suyun kabarıp fışkırması (بجبجة). | Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'mel; Kur'an'da geçmez. |
| ببج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiş, kullanılmamıştır. | Kitābü'l-ʿAyn'da mühmel; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جبب | Merkez | Yeraltı oyuğu, tecrit çukuru | Taşla örülmemiş, doğrudan toprağı veya kayayı oyarak açılan, dış dünyadan koparıcı derin kuyu. | Kökünden kesme ve derinliğe gömerek tecrit etme nüansını taşır. |
| بئر | Komşu | Su kuyusu | Genellikle suyu bulunan, insanların su temini için açtığı mutat kuyu. | İşlevi öncelikle su kaynağı olmasıdır; tecrit veya kesilme vurgusu taşımaz. |
| قليب | Komşu | Eski / örülmüş kuyu | Çevresi taşla örülmüş veya zamanla eskimiş kadim kuyu. | Yapısal olarak taş örgülü olmasıyla toprağın ham oyuğu olan cübben ayrılır. |
| حفر | Komşu | Kazmak, çukur açmak | Yüzeyden aşağıya doğru toprağı kazma eyleminin genel adı. | Sadece kazma fiilini ve yüzeysel çukuru bildirir; derin kuyu ve koparma boyutu yoktur. |
| سنم | Zıt | Yükselmek, tepe oluşturmak | Yeryüzünde veya devenin sırtında hörgüç gibi yukarı doğru yükselme, kabarma. | Cübb kökünün hem aşağıya doğru oyulma hem de hörgücü kesme anlamına tam zıttır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جبب | Kökten kesmek, derin kuyu | Bir kütleyi dipten ayırma veya yerin derinliğine doğru oyulmuş korunaklı/karanlık çukur. | Kesin |
| Latince | puteus, cisterna | Kuyu, çukur zindan | Puteus kuyu ve yer altı çukurunu karşılar ancak kökten kesilme nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | pit, cistern, well-dungeon | Dipsiz çukur, kuyu zindanı | Pit kelimesi içine düşülen veya atılan tecrit çukurunu iyi verir; cübbün soyut koparma ve kökten kesme anlamı eksik kalır. | Güçlü |
| Almanca | Zisterne, Brunnenschacht | Kuyu boşluğu, sarnıç çukuru | Brunnenschacht dikey ve izole kuyu boşluğunu ifade eder; kökün fiili kesme boyutu karşılanmaz. | Güçlü |
| Fransızca | fosse, citerne | Çukur, yer altı zindanı | Fosse kelimesi içine hapsedilen çukuru ve mezarı andırır; cübbün derinlik ve gizleme boyutunu taşır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tövbe ve ihtida ile geçmişin silinmesi | Müslüman olan kimsenin önceki şirk ve günahlarının kökten silinip (cebb) yok sayılması meselesi. | Geçmişle irtibatın bütünüyle kesilmesi ve hükümsüz kılınması. |
| Fıkıh | Evlilik akdinin feshi ve kusur | Erkeğin cinsel organının kökten kesilmiş olması (mecbûb / مجبوب) sebebiyle kadının nikâhı fesih hakkı. | Bedensel uzvun kökünden kesilip yok edilmesi. |
| Tefsir | Kıssa tahlili (Yûsuf kıssası) | Kardeşlerin Yusuf'u attığı "el-cübb"ün su kuyusu mu, kuru kuyu mu, yoksa taşsız bir kaya oyuğu mu olduğu tartışması. | İnsanı görünmez kılan derinlik ve gizleme (gayâbetü'l-cübb). |
| Hadis | Ahlaki ve hukuki tasarruf | Kişinin geçmişteki bağlayıcı günah ve sorumluluklarının dine girişle kesilmesi ("el-İslâmu yecübbü mâ kablehu"). | Önceki halin kökten iptali ve temiz sayfa açılması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Arınma ve tövbe | Radikal kopuş | Önceki sapkın veya günahkar durumu kökten hükümsüz kılma | İhtida veya halis tövbe, bireyin geçmiş günah yüküyle bağını kökünden kesip atar. | Kesin |
| İlmi | Kavramsal çerçeve | Tecrit ve arındırma | Değişkeni dış etkenlerden tamamen yalıtarak gözlemleme | Bir unsuru çevresel faktörlerden koparıp saf haliyle koruma veya inceleme zemini. | Muhtemel |
| Siyasi | Tasfiye ve sürgün | Görünmez kılma / Tasfiye | İktidar odağını öldürmeden sistemin dışına iterek etkisizleştirme | Yusuf'un kardeşlerinin yaptığı gibi, rakibi fiziken yok etmeksizin siyasal/sosyal alandan bütünüyle tecrit etme. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve borç | Sıfırlama / Tasfiye | Eski mali yükümlülüklerin radikal bir kararla terkin edilmesi | Batık bir yapının veya borç zincirinin kökten kesilerek defterin kapatılması süreci. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu / Dirac delta kuyusu | Fizikte bir parçacığın hapsolduğu, dışarıyla enerjisel bağının kesildiği ve ancak dış bir kuvvetle (kafile/kuyu kovası gibi) çıkabileceği derin çekim kuyusu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal tecrit ve radikal yabancılaşma | Bireyin ait olduğu sosyal ağdan ve akrabalık bağlarından ani ve köklü biçimde koparılarak mutlak yalnızlığa itilmesi hali. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | جبب kökünden gelen cübb kelimesini sadece su çekilen sıradan bir köy kuyusu olarak tasavvur etmek; kelimeyi su kuyusu (bi'r) ile eşanlamlı saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün "kökten kesip ayırma" özüyle bağlantılı olarak, insanı ailesinden, cemiyetinden ve ışıktan mutlak biçimde koparan, dibi karanlık (gayâbet), taşla örülmemiş ham tecrit çukuru anlamını kavramak. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yusuf suresindeki kardeşlerin planını alelade bir kuyuya atma eylemi sanmak; onların aslında Yusuf'u öldürmeden fakat varlığını ailesinden kökten kesip silmeyi (cebb) hedeflediklerini görememek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da sadece iki kez ve Yusuf suresinde geçen bu kök, ilahi kaderin tecelli biçimini anlamada anahtar bir kavşaktır; zirveye (Mısır azizliği ve peygamberlik) giden yolun mutlak tecrit ve kökten kopuş (el-cübb) noktasından başlatıldığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yusuf kıssasının başlangıç düğümünü oluşturan ayetlerde (Yûsuf 12:10, 12:15) kardeşlerin hilesini ve Yusuf'un maruz kaldığı ilk ağır imtihanı belirler. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kuyunun sıradan bir kaza veya rastlantısal bir saklanma yeri değil; bilinçli bir tecrit, bağ koparma ve görünmez kılma mekanı olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYekpare bir kütleyi, devenin hörgücünü veya tenasül uzvunu kökünden kesip koparmak; toprağın içi oyularak taş örgüsüz açılan derin kuyu.
- Soyut anlamBir varlığın önceki durumuyla, çevresiyle ve irtibatlarıyla bağını kökten sıfırlayan tecrit, görünmezlik ve radikal kopuş hali.
- Sistematik karşılıkSistemin bir unsurunu yok etmeden sistem dışı derin bir boşluğa iterek bağlantılarını kesme mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde tecrit edilen özneyi (bireyi), evrensel sistemi, öznenin ait olduğu çevreyi ve sosyal bağları temsil eder. fonksiyonu, kökün temel anlamı olan kesme (cebb) eylemini, yani özne ile çevresi arasındaki irtibatın sıfırlanmasını gösterir. ifadesi ise öznenin derin bir kuyuya (cübb) düşüşünü, yani görünürlük ve hareket düzeyinin eksi sonsuza yakın bir derinliğe hapsedilmesini modeller.