جلو
ج - ل - و
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 4 sîga
- 6 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Belirdi
Notlarım
Sözlükler(6)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.941 harfباب الجيم واللام و و ا ي ء معهما
ج أ ل، ل ج أ، أ ج ل، ج ي ل، ج ل و، ج و ل، و ج ل، و ل ج مستعملات
جأل:
الجيألُ: الضَّبعُ. والجميع: الجيائل. قال الكُميتُ:
نُطعم الجيأل الِّهيد من الكـو مِ ولم تدع من يُشيط الجَزُورا
لجأ:
لجأ فلان إلى كذا مَلجأ ولجأ وهو يلجأُ ويلتجىءُ. وألجأنا الأمر إلى كذا أي: إضطرّني إليه.
ولجأ: اسم رجل.
أجل:
الأجلُ: غاية الوقت في الموت. ومحل الدَّين ونحوه. وتقول: أجل هذا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.715 harf(باب الجيم واللام وما يثلثهما)
(جلم) الجيم واللام والميم أصلان: أحدهما القَطْع، والآخر جمْع الشيء.
فالأوّل جلَمْتُ السَّنَام قطعتُه. والجَلَم معروفٌ، وبه يُقطَع أو يجَزُّ.
والآخر قولهم: أخذت الشيء بجَلَمَتِه أي كلّه. وجَلمةُ الشاة([1]) مسلوخَتُها إذا ذهبَتْ منها أكارِعُها وفُصُولها. ويقال إنّ الجِلام الجِدَاءُ في قول الأعشى:
سَوَاهِمُ جُِذْعانُها كالجِلاَ *** مِ قَدْ أقْرَحَ القَوْدُ منها
(باب الجيم واللام وما يثلثهما) (جلم) الجيم واللام والميم أصلان: أحدهما القَطْع، والآخر جمْع الشيء. فالأوّل جلَمْتُ السَّنَام قطعتُه. والجَلَم معروفٌ، وبه يُقطَع أو يجَزُّ. والآخر قولهم: أخذت الشيء بجَلَمَتِه أي كلّه. وجَلمةُ الشاة([1]) مسلوخَتُها إذا ذهبَتْ منها أكارِعُها وفُصُولها. ويقال إنّ الجِلام الجِدَاءُ في قول الأعشى: سَوَاهِمُ جُِذْعانُها كالجِلاَ *** مِ قَدْ أقْرَحَ القَوْدُ منها النُّسُورَا([2])وهذا لعلّه يصلح في الثاني، أو يكونُ شاذّاً. (جله) الجيم واللام والهاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على انكشافِ الشيء. فالجَلَه انحسارُ الشَّعَْر عن جانِبَي الرَّأس. قال رؤبة: لمّا رأتني خَلَقَ المُمَوَّهِ *** بَرَّاقَ أصْلادِ الجبينِ الأَجْلَهِ([3])وجَلْهتا الوادِي: ناحيتاه، إذا كانت فيهما صلابةٌ. وذلك مشتقّ من قولهم جَلَهتُ الحَصَى عن المكان، إذا نَحَّيْتَه. (جلو) الجيم واللام والحرف المعتل أصلٌ واحد، وقياسٌ مطّرد، وهو انكشاف الشيء وبروزُه. يقال جَلَوْتُ العروسَ جَلْوَةً وجَلاَءً([4])، وجَلَوْت السيف جَلاءً. وقال الكسائيّ: السماء جَلْواءُ أي مُصْحِية. ويقال تجلَّى الشيءُ، إذا انكشَفَ. ورُجلٌ أُجْلَى، إذا ذهب شَعَْر مقدّم رأسِه، وهو الجَلا. قال: * مِنَ الجَلاَ ولائح القَتِيرِ([5]) * ومن الباب: جَلاَ القومُ عن منازلهم جَلاءً، وأجْليْتُهمْ أنا إجْلاءً. ويقولون: هو ابن جلاَ، إذا كان لا يَخْفَى أمرُهُ لشُهرته. قال: أنا ابنُ جَلاَ وطَلاّعُ الثَّنَايا *** متى أضعِ العمامةَ تَعْرِفُوني([6])ويقال جلاَ القَومُ وأجْليْتُهم أنا، وجلَوْتُهم. قال أبو ذؤيب: فلما جَلاها بالأُيَامِ تحيَّزَتْ *** ثُبَاتٍ عليها ذُلُّها واكتئابُها([7])(جلب) الجيم واللام والباء [أصلان]: أحدهما الإتيان بالشيء من موضعٍ إلى موضع، والآخر شيءٌ يغَشّي شيئاً. فالأوّل قولهم جَلَبْت الشيءَ جلبا. قال: أُتيح لـه من أرضِهِ وسمائه *** وقد تَجلُِبُ الشيءَ البعيدَ الجوالِبُ([8])والجَلَب الذي نُهي عنه في الحديث: أن يَقْعُد السَّاعِي عن إتيان أرباب الأموال في مياههم لأخذ الصدقات، لكن يأمرُهم بجلب نَعَمهم، فيأخذ الصدقاتِ حينئذ. ويقال بل ذلك في المسابقة، أن يهيِّئ الرجل رجلاً يُجَلِّبُ على فرسه عند الجري فيكون أسرعَ لمن يُجَلَّبُ عليه([9]). والأصل الثاني: الجُلْبة، جلدةٌ تُجعل على القَتَب. والجُلْبة القِشْرة على الجرْح إذا بَرَأَ. يقال جلَبَ الجُرْحُ وأجْلَبَ. وجُِلْبُ الرَّحْلِ عيدانُهُ([10])؛ فكأنه سمّي بذلك على القُرْب. والجُِلْب: سَحابٌ* يعترضُ رقيقٌ، وليس فيه ماءٌ([11]). قال أبو عَمرو: الجُلبَة([12]) السحاب الذي كأنه جبل، وكذلك الجُِلْب. وأنشد: ولستُ بجِلْب جِلْبِ ريحٍ وقِرَّةٍ *** ولا بصَفاً صَلْدٍ عن الخيرِ مَعْزِلِ([13])ومن هذا اشتقاق الجِلباب، وهو القميص، والجمع جلابيب. وأنشد: تمشي النُّسورُ إليه وهي لاهية *** مَشْيَ العذَارَى عليهن الجلاليبُ([14])يقول: النسور في خلاءٍ ليس فيه شيءٌ يَذْعَرُها، فهي آمنةٌ لا تَعْجَل. (جلج) الجيم واللام والجيم ليس أصلاً؛ لأنّ فيه كلمتين. قال ابن دريد: الجَلَج شبيه بالقَلَق ([15]). فإنْ كان صحيحاً فالجيم مبدلةٌ من القاف. والكلمة الأخرى الجَلَجَة الرأس؛ يقال على كلِّ جَلَجةٍ في القِسْمة كذا. وهذا ليس بشيءٍ، ولعله بعض ما يعرَّب من لغةٍ غير عربيّة. (جلح) الجيم واللام والحاء أصلٌ واحد، وهو التجرُّد وانكشافُ الشيء عن الشيء. فالجَلَح ذهابُ شَعَْر مقدّم الرأس، ورجلٌ أجْلَح. والسّنُونَ المجاليحُ اللواتي تَذْهَب بالمال. والسيل الجُلاح: الشَّديدُ يجرِف كلَّ شيء، يذهبُ به. ويقال جَلَحَ المالُ الشّجَرَ يجْلَحُه جَلْحاً إذا أكَلَ أعلاه، فهو مجلوح. والأجلح من الهوادج الذي لا قُبَّة له. فهذا هو القياس المطرد. وممّا يُحمَل عليه قولهم فلان مُجَلِّح، إذا صمَّم ومَضَى في الأمر مثل تجليح الذِّئب، وهذا لا يكون إلاّ بكشف قِناع الحياء. ومنه التجليح في السَّير، وهو الشديد؛ وذلك أنّه تجرُّدٌ له ([16]) وانكماشٌ فيه. وفيه النَّخْلة المِجْلاح التي لا تبالي القَحْط. والنَّاقةُ المجلاح التي تَدُِرّ في الشّتاء. وهو من الباب، كأنها صلبةٌ، صلبةُ الوجه، لا تبالي الشدّة. (جلخ) الجيم واللام والخاء ليس أصلاً، ولا فيه عربيّةٌ صحيحة([17]). فإن كان شيءٌ فالخاء مبدلةٌ من حاءٍ. وقد مضى ذكره. (جلد) الجيم واللام والدال أصلٌ واحد وهو يدلُّ على قوّةٍ وصلابة. فالجِلْدُ معروفٌ، وهو أقوى وأصلَبُ ممّا تحته من اللحم. والجَلَد صلابة الجِلد. والأجلاد: الجسم؛ يقال لجِسم الرّجُل أجلادُهُ وتجاليده. والمِجْلَد: جِلدٌ يكون مع النّادبة تضرِب [به] وجْهَها عند المناحة. قال: خرجْنَ جريراتٍ وأبدَيْنَ مِجْلَداً *** وجالَتْ عليهن المكتَّبةُ الصُّفْرُ([18])والجَلَدُ فيه قولان: أحدهما أن يُسلخ جِلدُ البعير وغيرُه فيُلْبَسُهُ غَيرَه من الدّوابّ. قال: * كأنَّه في جَلَدٍ مُرَفَّلِ([19]) * والقول الثاني أن يُحشَى جِلد الحُِوار ثُماماً أو غيرَه، وتُعطَفَ عليه أمُّه فتَرأمَه. وقال العجّاج: وقد أُراني للغَواني مِصْيَدا *** مُلاوَةً كأنَّ فَوقِي جَلَدَا([20])يقول: إنَّهنّ يرأمْنَني ويعطِفْن عليَّ كما تَرأمُ الناقة الجَلَد. وكان ابنُ الأعرابيّ يقول: الجِلْد والجَلَد واحد، كما يقال شِبْه وشَبَه. وقال ابن السكيت: ليس هذا معروفاً. ويقال جَلَّدَ الرّجُلُ جزوره إذا نَزَع عنها جِلدَها. لا يقال سَلَخَ جَزوره. ويقال فرس مجلَّد إذا كان لا يجزع من ضرب السَّوط. ويقال ناقةٌ ذات مجلودٍ إذا كانت قويّةً. قال: مِن اللَّواتي إذا لانَتْ عريكتُها *** يبقى لها بعدها آلٌ ومَجْلُودُ([21])ويقال إنّ الجَلَد من البُعْران([22]) الكبار لا صِـغارَ فيها. والجَلَد: الأرض الغليظة الصلبة. والجِلاد من الإبل تكون أقلَّ لبَناً من الخُور([23])، الواحدة جلدة. (جلذ) الجيم واللام والذال يدلّ على ما يدلّ عليه ما قبله من القوّة. فالجِلْذَاءَةُ: الأرض الغليظة الصُّلبة. والجُلْذِيّة: الناقة القويّة السريعة. والجُلْذِيُّ: السَّير القويّ السريع. قال: * لتَقْرُبِنَّ قَرَباً جُلْذيَّا([24]) * وأمّا قول ابنِ مقْبِل: ضرب النّواقيس فيه ما يفَرِّطه *** أيدِي الجَلاذِي وجُون ما يُعفِّينا([25])فإنه يذكر نصارى. والجَلاذِيّ قومه وخُدّامه. قال ابنُ الأعرابي: إنما سُمِّي جُلْذِيّاً لأنّه حَلَقَ *وسط رأسِه، فشبّه ذلك الموضعُ بالحجر الأملس، وهو الجُلْذِي. قال ابن الأعرابيّ: ولم نزل نظُن أن الجُونَ الحمامُ في هذا البيت، ما يعفّين من الهدير، حتى حُدِّثْت عن بعض ولدِ ابن مُقبْل أنّ الجُون القناديل، سمِّيت بذلك لبياضِها. ما يعفِّين: ما يَنْطَفِين. وما يفرِّط هؤلاء الخُدّام في قرع النَّوَاقيس. ويقال اجلوَّذَ، إذ أسْرَع. (جلس) الجيم واللام والسين كلمةٌ واحدة وأصل واحد، وهو الارتفاع في الشيء، يقال جَلَسَ الرجُل جُلوساً، وذلك يكون عن نَومٍ واضطجاع؛ وإذا كان قائماً كانت الحال التي تخالفها القُعود. يقال قام وقعد، وأخذه المُقِيمُ والمُقْعد. والجِلْسة: الحال التي يكون عليها الجالس، يقال جلس جِلْسةً حسنة. والجَلْسة المرّة الواحدة. ويقال جَلَس الرّجُل إذا أتَى نَجْداً؛ وهو قياس الباب، لأنّ نَجْداً خلاف الغور، وفيه ارتفاع. ويقال لنَجْدٍ: الجَلْس. ومنه الحديث: "أنّه أعطاهم مَعَادِنَ القَبَلِيَّة غَوْريَّها وجَلْسيَّها([26])". وقال الهذلي([27]): إذا ما جَلَسْنَا لا تزال تَنُوبنا *** سُلَيمٌ لدى أبياتنا وهَوازِنُ([28])وقال آخر: * وعن يمين الجالس المُنجِدِ([29]) * وقال ([30]): قُلْ للفرزْدَق والسَّفَاهةُ كاسْمِها *** إن كنتَ كارِهَ ما أمَرْتُكَ فاجْلِسِ([31])يريد ائت نجداً. قال أبو حاتم: قالت أمّ الهيثم: جَلَستِ الرّخَمة إذا جَثَمَتْ. والجلْس: الغلَظ من الأرض. ومن ذلك قولهم ناقةٌ جَلْس أي صُلبة شديدة. فهذا البابُ مطّردٌ كما تراه. فأمّا قول الأعشى: لنا جُلَّسَانٌ عندها وَبَنَفْسَجً *** وَسِيسَنْبَرٌ والمَرْزَجُوشُ مُنَمْنَما([32]) فيقال إنّه فارسيّ، وهو جُلْشَان([33])، نِثارُ الوَرْد. (جلط) الجيم واللام والطاء أصلٌ على قِلّته مطّرد القياس، وهو تجرُّد الشّيء. يقال جلَطَ رأسه إذا حَلَقه، وجَلَط سَيفَه إذا سَلَّه. (جلع) الجيم واللام والعين أصلٌ واحد، وهو قريبٌ من الذي قبله. يقال للمرأة القليلة الحياء جلِعَة، كأنها كشفَتْ قِناع الحياء. ويقال جَلِعَ فَمُ فلانٍ، إذا تقلَّصَتْ شفتُه وظهرتْ أسنانهُ. قال الخليل: المُجالَعة: تنازُعُ القومِ عند شُرْبٍ أو قسمةٍ. قال: * ولا فاحش عند الشَّرابِ مجالع([34]) * (جلف) الجيم واللام والفاء أصلٌ واحدٌ يدلّ على القطع وعلى القَشْر. يقال جلَفَ الشّيءَ جَلْفاً، إذا استأصله؛ وهو أشدُّ من الجَرْف. ورجل مُجَلَّف جلَّفه الدّهرُ أتى على ماله. وهو قول الفرزدق: وعَضُّ زمانٍ يابنَ مَرْوانَ لم يَدَعْ *** مِن المال إلاَّ مُسْحَتاً أوْ مُجَلَّفُ([35])والجِلْفَة: القِطعة من الشيء. والجِلْف المسلوخة بلا رأسٍ ولا قوائم- ولذلك يقولون هو جِلْفٌ جَافٍ- وسمِّي بذلك لأنَّ أطرافه مقطوعة. (جلق) الجيم واللام والقاف ليس أصلاً ولا فَرعاً. وجِلَّق: بلد، وليس عربياً. قال: لِلهِ دَرُّ عِصابةٍ نادمتُهم *** يوماً بِجِلَّقَ في الزَّمانِ الأوّلِ([36]) ---------------------ـ ([1]) في الأصل: "الشيء"، صوابه في اللسان والمجمل. ([2]) في الأصل: "النور"، صوابه في ديوان الأعشى واللسان (جلم، نسر). ([3]) ديوان رؤبة 165 واللسان (صلد، جله، موه). ([4]) ضبطت في الأصل بفتح الجيم. ونص في القاموس أنها ككتاب، وبذلك ضبطت في اللسان ضبط قلم. ([5]) البيت في اللسان (جلا 185) برواية "مع الجلا" وهي الصواب. وهو من أرجوزة للعجاج في ديوانه 26 وأراجيز العرب 85. وقبل البيت: * وهل يرد ما خلا تخبيري * ([6]) البيت لسحيم بن وثيل الرياحي، من قصيدة في الأصمعيات 73. وانظر الخزانة (1: 123) واللسان (جلا). وقد سبق في مادة (بنو) ص303. وقد نسبه في المجمل إلى القلاخ بن حزن. ([7]) في الأصل: "فلما جلوها" تحريف، صوابه في المجمل واللسان (جلا)، كما سبق إنشاده على الصواب الذي أثبت في مادة (أيم 166). وروي في الديوان 79: "فلما اجتلاها"، وقد نبه على هذه الرواية صاحب اللسان. ([8]) وكذا أنشده في المجمل بدون نسبة، ولم يروه في اللسان. ([9]) التجليب: أن يصيح به من خلفه ويستحثه للسبق. ([10]) بضم الجيم وكسرها. وفي المجمل: "وجلب الرحل عيدانه ضماً وكسراً". ([11]) في الأصل: "أو ليس فيه ماء"، صوابه من المجمل واللسان. ([12]) وكذا ورد في المجمل بهذا الضبط. وفي القاموس: "والجلبة بالضم القشرة تعلو الجرح عند البرء. والقطعة من الغيم". ([13]) البيت لتأبط شراً في اللسان (جلب). ([14]) البيت لجنوب أخت عمرو ذي الكلب ترثيه. انظر الحيوان (2: 185/ 6: 329). ([15]) نص الجمهرة (3: 188): "والجلج شبيه بالقلق زعموا". ([16]) في الأصل: "يتجرد له". ([17]) كذا. يريد كلمة عربية صحيحة. ([18]) البيت للفرزدق في ديوانه 217 واللسان (جرر) . ([19]) للعجاج يصف أسداً. انظر ديوانه 48 واللسان ( جلد). وقبله: * وكل رئبال خضيب الكلكل * ([20]) ديوان العجاج 15 واللسان (جلد). ([21]) البيت في اللسان (جلد). وقد سبق في مادة (أول) ص161. ([22]) في الأصل: "من البعير". ([23]) في الأصل: "حور" تحريف. والخور: جمع خوارة غير قياس، وهي الغزيرة اللين. ([24]) البيت لابن ميادة. اللسان (جلد) والخزانة (4: 59). وأنشده في (هيا) بدون نسبة. ([25]) البيت في اللسان (جلذ). ([26]) وكذا النص في المجمل. لكن في معجم البلدان (رسم القبيلة): "هذا ما أعطى محمد رسول الله بلال بن الحارث، أعطاه معادن القبلية غوريها وجلسيها". وانظر الإصابة 730. ([27]) هو المعطل الهذلي. وقصيدة البيت التالي في مخطوطة الشنقيطي من الهذليين 108. ([28])في الأصل: "لدى أبياتها" صوابه من مخطوطة الشنقيطي للهذليين. ([29]) صدره كما في اللسان (جلس) ومعجم البلدان (الجلس): * شمال من غار به مفرعا * ([30]) في الأصل: "وقال أخي" وكلمة "أخي" مقحمة. وفي المجمل "وقال" فقط. ([31]) نسب البيت في اللسان إلى عبد الله بن الزبير، أو مروان بن الحكم، وبهذه النسبة الأخيرة جاء في معجم البلدان. ([32]) ديوان الأعشى 200 واللسن (جلس). ورواية الديوان: "لنا جلسان عندها". ([33]) انظر معجم استينجاس 1094 والمعرب للجواليقي 105. ([34]) أنشد هذا الشطر في اللسان (جلع)، مع ضبط الروي بالكسر. ([35]) البيت من قصيدته المشهورة التي مطلعها: عزفت بأعشاش وما كدت تعزف *** وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف وفي الديوان 556: "أو مجرف" بالراء، ويبدو أنها صواب الرواية، لأن "مجلف" قد وردت في القصيدة قافية لبيت آخر، هو: وحتى مشى الحادي البطيء يسوقها *** لها نحص دام ودأي مجلف وللنحويين كلام في هذا البيت. انظر الخزانة (2: 347) والإنصاف 121 ونزهة الألباء 14 والشعراء لابن قتيبة 299 طبع ليدن وشرح المفضليات للأنباري 395. ([36]) البيت لحسان في ديوانه 308 واللسان (جلق) والمعرب للجواليقي 101. ـ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR12.811 harf: ( و ( *!جَلاَ القَوْمُ عن المَوْضِعِ ) ، وفي الصِّحاحِ : عن أَوطانِهم ؛ زادَ ابنُ سِيدَه : ( ومنه *!جَلْواً *!وجَلاءً *!وأَجْلَوْا ) : ) أَي ( تَفَرَّقُوا .
( وفي الصِّحاحِ : *!الجَلاءُ الخُروجُ من البَلَدِ ، وقد *!جَلَوْا .
( أَو جَلا مِن الخَوْفِ ، *!وأَجْلَى من الجَدْبِ ، ) هكذا فَرقَ أَبو زيْدٍ بينهما .
( و ) يقالُ : ( *!جَلاهُ الجَدْبُ ) يتعدَّى ولا يتعدَّى .
قالَ ابنُ الأَعْرابيِّ :
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR15.978 harfجَلَا
1 جَلَا جل جلا , (S, Mgh, Msb,) [aor. جَلُوَ ,] inf. n. جَلَآءٌ, (Msb,) It (a thing, and (assumed tropical:) an affair, or a case, Mgh, or (assumed tropical:) information, or tidings, Msb,) was, or became, clear, unobscured, exposed to view, displayed, laid open, disclosed, or uncovered, (Mgh, Msb,) للِنَّاسِ to men, or the people; (Msb;) as also ↓ تجلّى, said of a thing: (S, Mgh, Msb:) it
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.622 harfجَلا
جَلا U ( n. ac. جَلَآء [ 22A ] ),
a. Was, became clear, unobserved, manifest, disclosed, displayed; appeared, showed himself.
b. ( n. ac. جَلْو 1 , جَلَاْو 22A ) [ 'An ], Emigrated, went out from.
c. ( n. ac. جَلْو 1 , جِلَاْو 23A ) [ acc. & 'Ala ], Made clear, disclosed, displayed to.
d. Cleansed, cleaned; polished.
e. Removed; drove away, expelled; dispelled.
جَلَّوَ
جَلَّوَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok30.080 harfجلو
جَلَا - يَجْلُوْ - جَلاء
جَلا - يَجْلُوْ + الكائن أو الشيء + عن مكان: يذهب ويغادر المكان وخاصة الوطن وبلد الإقامة
جَلاء - الجلاء: على وزن " فـَعال" اسم فعل مبالغة من " جَلَا - يَجْلُوْ ": الخروج وترك الديار والأوطان
﴿ولولا أن كتب الله عليهم الجلاء لعذبهم في الدنيا﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الهجر ومغادرة الشيء وتخليفه وعدم
Mücavir kökler41 mücavir (56 toplam)
- وقت
2 ortak ayet · Belli zamanlarda buluşulan yer, buluşma zamanı demektir
- حفي
1 ortak ayet · İzleyici
- دكك
1 ortak ayet · Üstü düz tümsek (plato) demektir
- نهر
2 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
- صعق
1 ortak ayet · Yıldırım demektir
- خرر
1 ortak ayet · Sel suyunun yardığı hendek demektir
- بغت
1 ortak ayet · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir
- رسو
1 ortak ayet · Sıra dağlar
- ثقل
1 ortak ayet · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
- قرر
1 ortak ayet · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
- جبل
1 ortak ayet · Dağ anlamındadır
- فوق
1 ortak ayet · Üst
Geçtiği ayetler(5)
… إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا فَلَمَّا …
BelirdiMusa ta’yin ettiğimiz vakitte gelince ve Rabbı onunla konuşunca; dedi ki: Rabbım; bana, kendini göster. Sana bakayım. Buyurdu ki: Beni kat’iyyen göremezsin. Ama dağa bak; eğer o yerinde kalırsa, sen de Beni görürsün. Rabbı dağa tecelli edince; onu paramparça etti ve Musa da baygın düştü. Ayılınca dedi ki: Tenzih ederim Seni, Sana tevbe ettim ve ben, mü’minlerin ilkiyim.
وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى
BelirdiAçıldığı zaman gündüze,
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جلو |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Nâkıs (üçüncü harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ظهر, كشف, بدأ, برز |
| Zıt Kök | خفي |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin üzerindeki örtü, pas veya kapalılığın giderilerek açığa çıkarılması, parlatılması ve açıkça görünür kılınması |
| Çekirdek Özet 2 | İlâhî kudretin, hakikatin, vaktin veya gündüz aydınlığının örtüleri yırtarak bütün berraklığıyla tecelli etmesi; insanların yurtlarından çıkarılarak açık alana sürülmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın gizlilikten açıklığa intikali; perdenin kalkmasıyla nesnenin kendi hakikati ve netliğiyle idrak alanına çıkması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel bir mekan veya suret değişimi (görünme/temsil) sanarak ilâhî tecelliyi cismanî bir tezahüre veya tahliyeyi basit bir yerleşim değişikliğine indirgemek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جل | Büyüklük, kalınlık, belirginlik, bir şeyin kendi hacmi veya kütlesiyle öne çıkması, örtüyü aşması; جلل kökünde ululuk ve kuşatıcılık, جلد kökünde katılaşarak dış yüzey olma, جلب kökünde bir şeyi örtüp çekme | و | İkili çekirdekteki belirginlik ve büyüklük niteliğine yönelim ve açılma boyutu kazandırılarak; örtüyü, pası veya engeli bizzat sıyırıp nesneyi tüm berraklığıyla açığa çıkarma ve görünür kılma |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir yükü, kütleyi veya örtüyü bulunduğu yerden kaldırıp öteye taşıma, harekete geçirme |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi belirli bir amaca, doğrultuya ve görünür bir sınıra doğru sevk etme |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Açılmanın süreklilik kazanarak ortaya çıkan açıklığı ve netliği dış dünyaya raptetmesi |
| جلو | Taşıma, yöneltme ve raptetme | Örtücü engeli üzerinden kaldırıp uzağa taşımak suretiyle nesneyi görünür hedefe doğru yöneltme ve onu tam bir açıklık içinde sergileme |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kılıcın üzerindeki pasın giderilip parlatılması (cilalanması), gelinin örtüsünün kaldırılıp yüzünün davetlilere gösterilmesi ve gökyüzünün buluttan arınarak berraklaşması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa el-Âmirî bir beytinde demircinin kılıç namlularındaki pürüz ve pası gidererek parlatmasını bu kökle tasvir eder: جُنوح الهالكي على يديه / مُكبَّا يجتلي نقب النِّصال |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin üzerindeki örtücü kapalılığın kalkıp şöhret bulması için kullanılan «أنا ابن جلا» meseli ve yurtlarından sürülüp açık sahaya dökülen topluluklar için kullanılan tahliye (cilâ/iclâ) tabiri |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn (Halîl b. Ahmed), Maqāyīs al-Lugha (İbn Fâris), Lisān al-ʿArab (İbn Manzûr).
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesi genelinde kök, temelde bir şeyi açığa çıkarma, örtüyü kaldırma, yurdundan çıkarıp açık alana sürme (sürgün etme) semantik alanı etrafında gelişmiştir. İbranicede g-l-h (גלה - gālāh) fiili örtüyü açmak, çıplak bırakmak, sırrı ifşa etmek ve özellikle vatanından sürülüp gitmek anlamlarını karşılar; bu kökten türeyen «gōlāh» ve «gālūt» kelimeleri doğrudan sürgün ve tehcir durumunu ifade eder. Süryanicede g-l-y (ܓܠܝ - glā) kökü açığa çıkmak, tezahür etmek, ilham ve vahiy yoluyla gizli olanı ifşa etmek (apokalips/keşif) manasında kullanılır. Aramicede de örtünün sıyrılması ve sürgün edilme manaları ortaktır. Arapçada جلو biçiminde billurlaşan kök, bir yandan kılıcın parlatılması ve pasından arındırılması gibi somut optik bir netleşmeyi (cila), diğer yandan nesnenin veya hakikatin perdesiz biçimde dışa vurulmasını (tecellî) ve insanların sığınaklarından çıkarılıp açıkta bırakılmasını (celâ) bir arada muhafaza etmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesnenin üzerindeki yabancı tortunun giderilerek parlaklığının ortaya çıkması | Kılıcın pasından, göğün buluttan, gelinin örtüden ve yurdun ahalisinden arındırılıp açığa çıkarılması ekseninde birleşir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice גלה, Süryanice ܓܠܝ, Aramice גלא | Örtüyü kaldırma, gizli olanı bildirme/vahyetme ve yurt dışına sürgün edilme anlamlarında tam ses ve semantik denklik vardır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök katmanı | Dış kabuğun soyulması ve içteki cevherin yahut yalınlığın açık alana çıkması yönünde ortak semantik izler taşır. | Güçlü |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جلو | Anlamlı | Açığa çıkmak, parlatmak | Örtüyü kaldırıp nesneyi net olarak göstermek; sürgün etmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| جول | Anlamlı | Dolaşmak, dönmek | Bir saha içinde serbestçe hareket edip teftiş edercesine dönüp durmak | Açık alanda hareket ilişkisi; Kur'an'da geçmez |
| لجو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| لوج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| وجل | Anlamlı | Korkmak, ürpermek | Kalbin heyecan ve korkuyla sarsılması, dehşete kapılma hali | Kur'an'da geçer; anlamca tecelli karşısındaki sarsıntıyla dolaylı bağ |
| ولج | Anlamlı | Girmek, nüfuz etmek | Dar bir yerden içeriye geçmek; gecenin gündüze girmesi gibi | Zıt hareket yönü (içeri girme / dışa açılma); Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جلو | Merkez | Açığa çıkma | Örtünün, pasın veya engelin bizzat sıyrılarak nesnenin kendi parlaklığıyla görünür kılınması | Parlatma, berraklaştırma ve bütün ihtişamıyla kendini gösterme nüansı |
| ظهر | Komşu | Belirme | Bir şeyin gizli olmaktan çıkıp üst yüzeyde algılanır hale gelmesi | ظهر sırt ve üst yüzeyde belirmeyi anlatır; جلو ise üzerindeki örtünün kalkmasıyla gelen ışıltılı açıklıktır |
| كشف | Komşu | Örtüyü kaldırma | Nesneyi örten maddi ya da manevi peçenin aralanması | كشف örtünün bizzat kaldırılması fiiline odaklanır; جلو ortaya çıkan berraklık ve parıltıyı da içerir |
| بدأ | Komşu | Ortaya çıkma | Bir şeyin başlangıç halinde kendini ilk defa göstermesi | بدأ ilk var oluşu ve zuhuru anlatır; جلو var olanın perdesini atarak parlamasıdır |
| برز | Komşu | Sahaya çıkma | Gizli veya geri plandaki bir nesnenin açık araziye çıkması | برز mekan içindeki öne çıkışı bildirir; جلو ise ışık, berraklık ve netleşmeyi vurgular |
| خفي | Zıt | Gizlenme | Varlığın duyulardan veya idrakten saklanması, örtülmesi | Nesnenin perdelenerek görünmez, bilinmez ve silik kılınması hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جلو | Örtüyü kaldırma, parlatma, açığa vurma | Maddi cilalamadan metafizik tecelliye ve sürgüne kadar uzanan geniş açıklık | Kesin |
| Latince | Revelare, manifestare, expellere | Örtüyü açmak, açıkça göstermek, dışarı sürmek | Revelare örtüyü kaldırmayı, manifestare elle tutulur açıklığı, expellere ise sürgünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To reveal, to manifest, to polish, exile | Açığa çıkarmak, tezahür etmek, parlatmak, sürgün | Tek bir kelime kökün hem optik parlatma hem ilahi tezahür hem de tehcir boyutunu kuşatamaz | Güçlü |
| Almanca | Offenbaren, enthüllen, polieren, verbannen | Açığa vurmak, perdeyi kaldırmak, parlatmak, sürmek | Enthüllen perdeyi açmayı, offenbaren tezahürü, verbannen toplumsal sürgün boyutunu verir | Güçlü |
| Fransızca | Révéler, manifester, polir, exiler | Açığa çıkarmak, tezahür ettirmek, cilalamak, sürmek | Révéler ve manifester anlamın idraki ve görsel açıklığını yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَجَلَّى | İlâhî nurun ve azametin perdesiz tecellisi | Rabbin dağa nurunu ve kudretini izhar etmesi bağlamı (A‘râf 7:143) |
| تَجَلَّى | Gündüzün karanlığı yırtarak aydınlığıyla parlaması | Kozmik nizam ve gündüzün bütünüyle açığa çıkışı bağlamı (Leyl 92:2) |
| جَلَّاهَا | Güneşin ışığını ve azametini apaçık ortaya serme | Güneş ile gündüz arasındaki irtibat ve aydınlığın zuhuru bağlamı (Şems 91:3) |
| يُجَلِّيهَا | Kıyamet vaktinin üzerindeki sır perdesini kaldırıp onu apaçık kılma | Gayb bilgisi ve kıyametin vaktinin yalnızca Allah tarafından açıklanması bağlamı (A‘râf 7:187) |
| الْجَلَاءَ | Bir topluluğun topluca yurdundan çıkarılıp açık sahaya sürülmesi | Benî Nadîr'in yurtlarından tahliye edilmesi ve tehcir hükmü bağlamı (Haşr 59:3) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve ilâhî fiiller | Allah'ın zâtıyla mı yoksa nuru/kudretiyle mi tecelli ettiği; dağın parçalanmasının tecelli keyfiyeti (A‘râf 7:143) | Tecellinin mekânsal ve cismanî olmaktan tenzih edilerek kudret ve nurun zuhuru şeklinde anlamlandırılması |
| Fıkıh | Savaş hukuku ve gayrimenkul tasfiyesi | Savaşsız tahliye edilen gayrimüslim tebaanın topraklarının (fey) statüsü ve iclâ/tahliye şartları | Yurdu boşaltma, yerinden çıkarma ve toplumsal tehcir hükmü |
| Tefsir | Kozmolojik ve eskatolojik âyetler | Gündüzün güneşi veya yeryüzünü açığa vurması; kıyametin vaktinin ifşa edilmesi | Gizli olanın örtüsünün atılarak bütün çıplaklığıyla görünür kılınması |
| Hadis | Ruha ve basirete arız olan durumlar | Kalplerin paslanması ve onun cilalanması (cilâü’l-kulûb) rivayetleri | Günah tortularının zikir ve ibadetle silinip kalbin idrak kabiliyetine kavuşturulması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Gayb-şehadet dengesi | Tecellî / Keşf | İlâhî irade ve hakikatin idrake açılması | Hakikatin örtülü kalmayıp belirli şartlarda basiret sahiplerine kendini açması | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | İzhâr / Tavzîh | Belirsizliğin giderilip delilin berraklaştırılması | Bir meselenin pürüz ve şüphelerden arındırılarak bütünüyle apaçık hale getirilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Kamu güvenliği ve egemenlik | İclâ / Tahliye | Toplumsal düzeni bozan unsurun sınır dışı edilmesi | Bir grubun sığınaklarından çıkarılıp açık alana sürülmesiyle iç yapının arındırılması | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve piyasa şeffaflığı | Tasfiye / Şeffaflık | Değerin üzerindeki gizliliğin kalkması ve mülkiyet intikali | Sürgün edilen topluluğun menkul ve gayrimenkul mallarının kamuya intikali (fey) | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gürültüden arındırma (filtreleme) ve sinyal netleştirme | Optik ve sinyal işlemede, verinin üzerindeki parazit veya örtücü katmanın kaldırılarak asıl sinyalin tam genlik ve berraklıkla görünür hale getirilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Şeffaflaşma ve kriz anında yapının ifşası | Sosyolojide kriz anlarında örtülü toplumsal dinamiklerin bütünüyle gün yüzüne çıkması; bireyin ya da grubun kamusal alanda saklanamaz hale gelişi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Tecelli kavramını yalnızca mistik/içsel bir esrime veya sübjektif bir sezgiye indirgemek; celâ kavramını da basit bir mülteci hareketinden ibaret görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; ilâhî kudretin dağda somutlaşan dehşetli zuhuru, kozmik gündüz aydınlığı, kıyametin mutlak ifşası ve düşman unsurların stratejik tehciri olmak üzere hem ontolojik hem kozmik hem de siyasi-hukuki bir tasfiyeyi kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | A‘râf 7:143 ayetindeki tecelliyi antromorfik (cismanî tezahür) gibi tasavvur etmek veya Haşr 59:3 ayetindeki hükmü ilahi adaletten kopuk alelade bir sürgün sayarak metinler arası tutarlılığı kaybetmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, bilgi ve tarih tasavvurunda hakikatin gizli kalamayacağını, zamanı geldiğinde örtülerin yırtılarak gerek kozmik alemde gerekse kıyamet saatinde ilahi kudretin apaçık tezahür edeceğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi tecelli ve rüyetullah ayetlerinde (A‘râf 7:143), eskatolojik gayb haberlerinde (A‘râf 7:187), kozmik yemin ve tabiat tasvirlerinde (Şems 91:3, Leyl 92:2) ve savaş hukuku bağlamındaki tehcir hükümlerinde (Haşr 59:3) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin mutlak olarak gizli kalacağı vehmini yıkar; kıyametin vaktinin beşeri hesaplarla bilinebileceği iddiasını bertaraf ederek onun ancak Allah tarafından «tecelli ettirileceğini» ortaya koyar; sürgünün tesadüfi bir yenilgi değil ilahi hükmün tezahürü olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKılıç veya aynanın üzerindeki pas ve kirin kazınarak yüzeyin pırıl pırıl parlatılması; kadının peçesinin kaldırılarak yüzünün görünür kılınması; ahalinin sığınaklarından çıkarılıp açık alana yayılması.
- Soyut anlamBir mahiyetin üzerini örten engellerin, zaman perdesinin veya karanlığın bertaraf edilerek onun kendi çıplak hakikatiyle bilfiil idrak alanına çıkması.
- Sistematik karşılıkBilgi ve varlık hiyerarşisinde potansiyel veya örtülü olan durumun, arındırıcı ve açığa çıkarıcı bir müdahale sonucunda mutlak açıklık ve netlik fazına geçişi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , gözlemlenen veya var olan nesne ya da hakikati; , nesnenin yalın durumunu; , onun üzerini örten perdeyi, pası veya kapalılığı temsil eder. durumu, örtünün nesneden ayrıştırılmasını () simgeler. Örtünün sıfıra yaklaşması (), nesnenin algılanabilirlik ve berraklık derecesinin () mutlak açıklık değerine () ulaşmasını ifade eder. Bu model, kökün kılıcın parlatılmasından ilahi tecelliye ve kıyametin ifşasına kadar uzanan tüm semantik katmanlarındaki örtüyü kaldırarak berraklaştırma hareketini sembolize eder.