حدد
ح - د - د
KÖK- 25 geçiş
- 20 ayet
- 13 sîga
- 9 sözlük
Hadid demir demektir. Hayde, Hadid, Sınırlara konan taş demektir. Sonra sınır anlamı kazanmıştır.“Demir de denmektedir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hadid demir demektir. Hayde, Hadid, Sınırlara konan taş demektir. Sonra sınır anlamı kazanmıştır.“Demir de denmektedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.508 harfباب الحاء مع الدال
حد، دح مستعملان
حد:
فَصلُ ما بينَ كُلِّ شيئين حَدٌّ بينهما. ومُنْتَهَى كُلِّ شيءٍ حدُّه. وحَدَّ السيفُ واحتَدَّ. وهو جَلْدٌ حَديدٌ. وأحدَدْتُه. واستَحَدَّ الرجلُ واحتَدَّ حِدَّةً فهو حديد.
وحُدُودُ الله: هي الأشياء التي بيَّنَها وأَمَر أنْ لا يُتَعَدَّى فيها. والحَدُّ: حَدُّ القاذِف ونحوِه مما يُقامُ عليه من الجَزاء بما أتاه. والحديدُ معروف، وصاحبُه الحَدّاد. ورجل محدُود:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.844 harfالحدّ الحاجز بين الشيئين. وحَدُّ الشيء: منتهاه. تقول: حَدَدْتُ الدار أَحُدُّها حَدّاً. والتحديد مثله. وفلان حَديدُ فلان: إذا كان أرضه إلى جنب أرضه. والحَدُّ: المَنْعُ، ومنه قيل للبوّاب: حَدَّاد. ويقال للسَّجان حدّاد، لأنه يمنع منا لخروج، أو لأنه يعالج الحديد من القيود. قال الشاعر:
يقولُ لي الحَـدَّادُ وهـو يقـودنـي إلى السِجْنِ لا تَجْزَعْ فما بك من باسِ
والمَحدود: الممنوع من البَخْت وغيره.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR682 harfح د د
حده: منعه واللهم احدده.
وإذا طلع عليهم من كرهوه قالوا: حداد حديه.
ولفلان حداد كالح وهو البواب ودون ذلك حدد.
قال: وحدداً أن يكون كذا كما تقول معاذ الله.
قال الكميت: حـدداً أن يكـون سيبك فينا زرماً أو يجيئنا ممصورا ومالـي عنـه حـدد أي بـد.
وامـرأة محـد وقـد أحـدت ولبسـت الحـداد.
وحـاده محـادة وداري محادة لداره وفلان حديدي في الدار أي محادي.
ومن المجاز: احتدّ
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR12.138 harfالحَدُّ: الفصل بين الشيئين لئلا يختلط أَحدهما بالآخر أَو لئلا يتعدى أَحدهما على الآخر، وجمعه حُدود. وفصل ما بين كل شيئين: حَدٌّ بينهما. ومنتهى كل شيء: حَدُّه؛ ومنه: أَحد حُدود الأَرضين وحُدود الحرم؛ وفي الحديث في صفة القرآن: لكل حرف حَدّ ولكل حَدّ مطلع؛ قيل: أَراد لكل منتهى نهاية. ومنتهى كل شيءٍ: حَدّه.
وفلان حديدُ فلان إِذا كان داره إِلى جانب داره أَو أَرضه إِلى جنب أَرضه. وداري حَديدَةُ دارك
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.098 harf* ح د د * * الحَدُّ * الحاجز بين الشيئين وحد الشيء منتهاه وقد * حَدَّ * الدار من باب رد و * حَدَّدها * أيضا * تَحدِيداً * و * الحَدُّ * المنع ومنه قيل للبواب * حَدَّادٌ * وللسجان أيضا إما لأنه يمنع عن الخروج أو لأنه يعالج الحديد من القيود و * المَحْدُودُ * الممنوع من البخت وغيره و * حَدَّهُ * أقام عليه الحد من باب رد أيضا وإنما سمي حدا لأنه يمنع من المعاودة و * أحَدَّتِ * المرأة امتنعت عن الزينة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.524 harfالحد: الفصل الحاجز بين الشيئين لئلا يختلط أحدهما بالآخر، أو لئلا يتعدى أحدهما على الآخر، وجمعه حدود. وفصل ما بين كل شيئين حد بينهما والحد: منتهى الشيء، ومنه أحد حدود الأرضين وحدود الحرم، وفي االحديث في صفة القرآن لكل حرف حد، ولكل حد مطلع قيل: أراد لكل منتهى له نهاية.
والحد من كل شيء: حدته، ومنه حديث عمر كنت أداري من أبي بكر بعض الحد، وبعضهم يرويه بالجيم من الجد ضد الهزل. وحد كل شيء: طرف
الحد: الفصل الحاجز بين الشيئين لئلا يختلط أحدهما بالآخر، أو لئلا يتعدى أحدهما على الآخر، وجمعه حدود. وفصل ما بين كل شيئين حد بينهما والحد: منتهى الشيء، ومنه أحد حدود الأرضين وحدود الحرم، وفي االحديث في صفة القرآن لكل حرف حد، ولكل حد مطلع قيل: أراد لكل منتهى له نهاية.
والحد من كل شيء: حدته، ومنه حديث عمر كنت أداري من أبي بكر بعض الحد، وبعضهم يرويه بالجيم من الجد ضد الهزل. وحد كل شيء: طرف شباته، كحد السكين والسيف والسنان والسهم، وقيل: الحد من كل ذلك: مارق من شفرته، والجمع حدود. والحد منك: بأسك ونفاذك في نجدتك، يقال: إنه لذو حد، وهو مجاز. والحد من الخمر والشراب: سورته وصلابته. قال الأعشى: وكأس كعين الديك باكرت حدها بفتيان صدق والنواقيس تضرب والحد: الدفع والمنع، وحد الرجل عن الأمر يحد حدا: منعه وحبسه، تقول: حددت فلانا عن الشر أي منعته، ومنه قول النابغة : إلا سليمان إذ قال الإله له قم في البرية فاحددها عن الفند كالحدد، محركة، يقال: دون ما سألت عنه حدد، أي منع. ولا حدد عنه أي لا منع ولا دفع، قال زيد ابن عمرو بن نفيل. لا تعبدن إلها غير خالقكم وإن دعيتم فقولوا دونه حدد وهذا أمر حدد أي منيع حرام لا يحل ارتكابه. والحد: تأديب المذنب، كالسارق والزاني وغيرهما بما يمنعه عن المعاودة ويمنع أيضا غيره عن إتيان الذنب، وجمعه حدود. وحددت الرجل: أقمت عليه الحد. وفي التهذيب: فحدود الله عز وجل ضربان: ضرب منها حدود حدها للناس في مطاعمهم ومشاربهم ومناكحهم وغيرها مما أحل وحرم، وأمر بالانتهاء عما نهى عنه منها ونهى عن تعديها، والضرب الثاني عقوبات جعلت لمن ركب ما نهى عنه، كحد السارق وهو قطع يمينه في ربع دينار فصاعدا، وكحد الزاني البكر، وهو جلد مائة وتغريب عام، وكحد المحصن إذا زنى وهو الرجم، وكحد القاذف وهو ثمانون جلدة، سميت حدودا لأنها تحد أي تمنع من إتيان ما جعلت عقوبات فيها، وسميت الأولى حدودا، لأنها نهايات نهى الله عن تعديها. والحد ما يعتري الإنسان من الغضب والنزق، كالحدة بالكسر، وقد حددت عليه أحد بالكسر، حدة وحدا، عن الكسائي. وفي الحديث الحدة تعتري خيار أمتي، الحدة، كالنشاط والسرعة في الأمور والمضاء فيها، مأخوذ من حد السيف، والمراد بالحدة هنا المضاء في الدين والصلابة والمقصد إلى الخير، ويقال: هو من أحد الرجال، وله حد وحدة، واحتد عليه، وهو مجاز. والحد: تمييز الشيء عن الشيء وقد حددت الدار أحدها حدا، والتحديد مثله، وحد الشيء من غيره يحد حدا وحدده: ميزه، وحد كل شيء منتهاه، لأنه يرده ويمنعه عن التمادي، والجمع الحدود، وفي حاشية البدر القرافي: لو قال: تمييز شيء عن شيء كان أولى، لأن المعرفة إذا أعيدت كانت عينا فكأنه قال تمييز الشيء عن نفسه، بخلاف النكرة، فإنها تكون غيرا. انتهى. ويقال: فلان حديد فلان، إذا كان داره إلى جانب داره أو أرضه إلى جانب أرضه. ودأري حديدة داره ومحادتها، إذا كان حدها كحدها. والحديد، من أى معروف، وهو هذا الجوهر المعروف، لأنه منيع، القطعة منه حديدة: ج حدائد وحديدات، هكذا في النسخ، والصواب حدائدات، وهو جمع الجمع، قال الأحمر في نعت الخيل وهن يعلكن حدائداتها والحداد، ككتان: معالجه، أي الحديد، أي يعالج ما يصطنعه من الحرف. ومن المجاز، الحداد: السجان لأنه يمنع من الخروج، أو لأنه يعالج الحديد من القيود، قال: يقول لي الـحـداد وهـو يقـودنـي إلى السجن لا تفزع فما بك من باس
والحداد: البواب، لأنه يمنع من الخروج، وهو مجاز أيضا. والحداد: الحر. وقيل نهر بعينه، قال إياس بن الأرت ولو يكون على الحداد يملـكـه لم يسق ذا غلة من مائه الجاري وفي الحديث حين قدم من سفر فأراد الناس أن يطرقوا النساء ليلا فقال: أمهلوا كي تمتشط الشعثة وتستحد المغيبة قال أبو عبيد: الاستحداد استفعال من الحديدة، يعني الاحتلاق بالحديد استعمله على طريق الكناية والتورية. وحد السكين والسيف وكل كليل يحدها حدا وأحدها إحدادا وحددها، شحذها ومسحها بحجر أو مبرد، وحدده فهو محدد مثله، قال اللحياني: الكلام: أحدها بالألف، واقتصر القزاز على الثلاثي والرباعي بالألف، وأغفل الجوهري الثلاثي، واقتصر ابن دريد على الثلاثي فقط، فحدت تحد حدة، المتعدي منهما كنصر، واللازم كضرب، واحتدت فهي حديد بغير هاء، وبهاء كما في اللسان. وحداد، كغراب، نقله الجوهري عن الأصمعي. وزعم ابن هشام أن الحداد جمع لحديد كظريف وظراف وكبير وكبار. قال: وما أتى على فعيل فهذا معناه، وضبطه ابن هشام اللخمي في شرح الفصيح بالكسر ككتاب ولباس، وحكى أبو عمرو: سيف حداد، مثل رمان، وقال حكاهما ابن سيده في المحكم وابن خالويه في الأفق واللبلى في شرح الفصيح، قال ابن خالويه: ولا يقال سكين حاد، وهو قول الأكثر، قال شيخنا وجوزه بعض قياسا. ج حديدات وحدائد وحداد. وحد نأبه يحد حدة وناب حديد وحديدة، كما تقدم في السكين، ولم يسمع فيها حداد. وحد السيف يحد حدة واحتد فهو حاد حديد، وأحددته وسيوف حداد وألسنة حداد ورجل حديد وحداد كغراب، من قوم أحداء وأحدة وحداد، بالكسر، يكون في اللسن، محركة، والفهم والغضب. والفعل من ذلك كله حد يحد حدة، وحد عليه يحد، من حد ضرب حددا محركة، وحدد مشددا، وقد سقط هذا من بعض النسخ واحتد فهو محتد، واستحد إذا غضب. وحاده محادة: غاضبه وعاداه مثل شاقه وخالفه ونازعه ومنع ما يجب عليه كتحاده، وكأن اشتقاقه من الحد الذي هو الحيز والناحية، كأنه صار في الحد الذي فيه عدوه، كما أن قولهم: شاقه: صار في الشق الذي فيه عدوه. وفي التهذيب استحد الرجل واحتد حدة، فهو حديد، قال الأزهري: والمسموع في حدة الرجل وطيشه احتد، قال: ولم أسمع فيه استحد، إنما يقال استحد واستعأن، إذا حلق عانته. وناقة حديدة الجرة، بكسر الجيم، إذا كان يوجد منها، أي الجرة رائحة حادة، وذلك مما يحمد. وقولهم: رائحة حادة، أي ذكية، على المثل. وحدد الزرع تحديداإذا تأخر خروجه لتأخر المطر، ثم خرج ولم يشعب، وحدد إليه وله: قصد ويقال حدد فلان بلدا، أي قصد حدوده، قال القطامي: محددين لبرق صاب من خلل وبالـقـرية رادوه بـرداد أي قاصدين. وحداد حدية مبنيا على الكسر كقطام، كلمة تقال لمن تكره طلعته، عن شمر، وقولهم: حداد دون شرها حداد وقال معقل بن خويلد الهذلي عصيم وعبد اللـه والـمـرء وحدي حداد شر أجنحة الرخم أراد: اصرفي عنا شر أجنحة الرخم، يصفه بالضعف واستدفاع شر أجنحة الرخم على ما هي عليه من الضعف. والحد الصرف عن الشيء من الخير والشر.
والمحدود المحروم والممنوع من الخير وغيره، وكل مصروف عن خير أو شر محدود كالحد، بالضم، وعن الشر، وقال الأزهري: المحدود: المحروم، قال: ولم أسمع فيه: رجل حد، لغير الليث، وهو مثل قولهم رجل حد إذا كان مجودا. وقال الصاغاني: هو ازدواج لقولهم رجل جد. والحاد، من حدت ثلاثيا، والمحد، من أحدت رباعيا، وعلى الأخير اقتصر الأصمعي، وتجريد الوصفين عن هاء التأنيث هو الأفصح الذي اقتصر عليه في الفصيح وأقره شراحه. وفي المصباح: ويقال محدة، بالهاء أيضا. تأركة الزينة والطيب، وقال ابن دريد: هي المرأة التي تترك الزينة والطيب بعد زوجها للعدة، يقال حدت تحد، بالكسر، وتحد بالضم، حدا، بالفتح، وحدادا، بالكسر، وفي كتاب اقتطاف الأزاهر للشهاب أحمد بن يوسف بن مالك عن بعض شيوخ الأندلس أن حدت المرأة على زوجها بالحاء المهملة والجيم، قال: والحاء أشهرهما، وأما بالجيم فمأخوذ من جددت الشيء، إذا قطعته، فكأنها أيضا قد انقطعت عن الزينة وما كأنت عليه قبل ذلك. وأحدت إحدادا، وأبى الأصمعي إلا أحدت تحد فهي محد، ولم يعرف حدت. وفي الحديث لا تحد المرأة فوق ثلاث ولا تحد إلا على زوج قال أبو عبيد: وإحداد المرأة على زوجها: ترك الزينة. وقيل: هو إذا حزنت عليه ولبست ثياب الحزن وتركت الزينة والخضاب، قال أبو عبيد: ونرى أنه مأخوذ من المنع، لأنها قد منعت من ذلك، ومنه قيل للبواب حداد لأنه يمنع الناس من الدخول وقال اللحياني في نوادره: ومن أحد بالألف، جاء الحديث، قال: وحكى الكسائي عن عقيل: أحدت المرأة على زوجها بالألف. قال أبو جعفر: وقال الفراء في المصادر، وكان الأولون من النحويين يؤثرون أحدت فهي محد، قال: والأخرى أكثر من كلام العرب. وأبو الحديد رجل من الحرورية قتل امرأة من الإجماعيين كانت الخوارج قد سبتها فغالوا بها لحسنها، فلما رأى أبو الحديد مغالاتهم بها خاف أن يتفاقم الأمر بينهم، فوثب عليها فقتلها. ففي ذلك يقول بعض الحرورية يذكرها: أهاب المسلمون بهـا وقـالـوا على فرط الهوى هل من مزيد فزاد أبو الحديد بنصـل سـيف صقيل الحد فعل فتـى رشـيد أم الحديد امرأة كهدل الرجز كجعفر، وإياها عنى بقوله: قد طردت أم الحديد كهدلا وابتدر الباب فكان الأولا وحد بالضم: ع بتهامة، حكاه ابن الأعرابي، وأنشد.
فلو أنها كانت لقاحي كثـيرة لقد نهلت من ماء حد وعلت وعن أبي عمرو: الحدة، بالضم الكثبة والصبة. ويقال: دعوة حدد، محركة، أي باطلة. وأمر حدد: ممتنع باطل، وأمر حدد. لا يحل أن يرتكب. وحدادتك، بالتفح، امرأتك، حكاه شمر. وحدادك، بالضم، أن تفعل كذا، أي قصاراك ومنتهى أمرك. ومالي عنه محد، بالفتح، كما هو بخط الصاغاني، ويوجد في بعض النسخ بالضم، ومحتد، وكذا حدد وملتد، أي بد ومحيد ومصرف ومعدل، كذا عن أبي زيد وغيره.
وبنو حدان بن قريع بن عوف بن كعب، جاهلي ككتأن: بطن من تميم، من بني سعد منهم أوس بن مغراء الحداني الشاعر، قاله الدارقطني والحافظ. وبالضم الحسن بن حدان المحدث الراوي عن جسر بن فرقد، وعنه ابن الضريس. وذو حدان بن شراحيل في نسب همدان وفي الأزد حدان بن شمس بضم الشين المعجمة، ابن عمرو بن غالب بن عيمان بن نصر بن زهران، هكذا في النسخ وقيده الحافظ وغيره. وسعيد بن ذي حدان التابعي يروي عن علي رضي الله عنه. وحدان بن عبد شمس حي من الأزد، وأدخل عليه ابن دريد اللام. قلت هو بعينه حدان بن شمس الذي تقدم ذكره وذو حدان أيضا في أنساب همدن، وهو بعينه الذي تقدم ذكره آنفا، قال ابن حبيب: وإليه ينسب الحدانيون. وحدة، بالفتح: ع بين مكة المشرفة وجدة، وكانت قبل تسمى حداء وهو واد فيه حصن ونخل قال أبو جندب الهذلي.
بغيتهم ما بين حداء والحشـى وأوردتهم ماء الأثيل فعاصما وحدة: ة قرب صنعأء اليمن نقله الصاغاني، وواد بتهامة. والحدادة: ة بين بسطام ودامغان، وقيل بين قومس والري من منازل حاج خراسان، منها علي بن محمد بن حاتم ابن دينار القومسي الحدادي، عن جعفر بن محمد الحدادي، وعنه ابن عدي والإسماعيلي، وأبو عبد الله طاهر بن محمد بن أحمد بن نصر الحدادي صاحب كتاب عيون المجالس، روى عن الفقيه أبي الليث السمرقندي، وعنه كثيرون، والحسن بن يوسف الحدادي، عن يونس بن عبد الأعلى وغير هؤلاء، وقد استوفاهم الحافظ في التبصير. والحدادية: ة بواسط العراق، وأخرى من أعمال مصر. وحدد، محركة: جبل بتيماء مشرف عليها يبتدئ به المسافر، وأرض لكلب، نقل الصاغاني. وحدوداء، بفتح الحاء والدال وتضم الدال أيضا: ع ببلاد عذرة، وضبطه البكري بدالين مفتوحتين. وفي التكملة: حدودى وحدوداء، أي بالقصر والمد، والدالات مفتوحة فيهما، فتأمل. والحدحد، كفرقد: القصير من الرجال أو الغليظ. ومما يستدرك عليه: الحداد: الزراد، وعن الأصمعي: استحد الرجل، إذا أحد شفرته بحديدة وغيرها، وحد بصره إليه يحده وأحده، الأولى عن اللحياني، كلاهما حدقه إليه ورماه به، ورجل حديد الناظر، على المثل، لا يتهم بريبة فيكون عليه غضاضة فيها فيكون كما قال تعالى ينظرون من طرف خفي والحداد الخمار، قال الأعشى يصف الخمر والخمار.
فقمنا ولما يصح ديكنا إلى جونة عند حدادها فإنه سمى الخمار حدادا، وذلك لمنعه إياها وحفظه لها وإمساكه لها وإمساكه لها حتى يبذل له ثمنها الذي يرضيه. وحد الإنسان: منع من الظفر. وقوله تعالى فبصرك اليوم حديد أي رأيك اليوم نافذ. وحد الله عنا شر فلان حدا: كفه وصرفه، ويدعى على الرجل فيقال: اللهم احدده، أي لا توفقه للإصابة. وقال أبو زيد: تحدد بهم، أي تحرش. والحداد: ثياب المأتم السود. ويقال: حددا أن يكون كذا، كقولك: معاذ الله، وقد حدد الله ذلك عنا. وفي الأمثال الحديد بالحديد يفلح. وبنو حديدة قبيلة من الأنصار. والحديدة، مصغرا: قرية على ساحل بحر اليمن، سمعت بها الحديث. وأقام حد الربيع: فصله، وهو مجاز. وفي عبد القيس حداد بن ظالم بن ذهل، وعبد الملك بن شداد الحديدي شيخ لعفان بن مسلم، وأبو بكر ابن أحمد بن عثمان بن أبي الحديد وآل بيته بدمشق. وأبو علي الحداد الأصبهاني وآل بيته مشهورون.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.878 harfحَدَّ
حَدَّ U ( n. ac. حَدّ 1 ),
a. Marked out the limits or boundaries of; defined.
b. Prevented, restrained.
c. [ acc. & 'Ala ), Forbade ( a thing ) to.
d. [ acc. & 'An ], Distinguished from.
e. Sharpened, ground.
f. I ( n. ac. حَدّ 1 , حِدَّة 2t ), Was sharp, pointed; was keen, penetrating.
g. [ 'Ala ], Was enraged, exasperated against; stormed at.
h. I , U ( n. ac. حَدّ 1 ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok83.076 harfحدد
1.BAB
حَدَّ - يَحُدُّ - حَدّ - حُدُوْد - حَادّ - حِداد - حَدِيْد - الحَدِيْد
حَدَّ - يَحُدُ + الشيء + كائناً أو شيئاً: يشكل له حداً وحدوداً مانعة: يقع الشيء على الموضع الفاصل الطرفي عن الكائن أو الشيء الآخر فيفصله ويميزه عنه
حَدّ: على وزن " فـَعـْل": اسم فعل " حَدَّ - يَحُدُّ ": وهو كذلك اسم مكان أو آلة منه: الشيء أوالموضع الفاصل
Sîgalar(13)
- حُدُودَSınırlar(فُعُولَ)×6
- حُدُودُSınırlar(فُعُولُ)×6
- الْحَدِيدَDemir(الْفَعِيلَ)×2
- يُحَادُّونَKarşılıklı sınır koyarlar(يُفَاعِلُونَ)×2
- الْحَدِيدِDemir(الْفَعِيلِ)×1
- حَادَّKarşılıklı sınır koydu(فَاعَلَ)×1
- حَدِيدًاDemir(فَعِيلًا)×1
- حَدِيدٌKeskin(فَعِيلٌ)×1
- حَدِيدٍDemir(فَعِيلٍ)×1
- حُدُودَهُOnun sınırları(فُعُولَهُ)×1
Mücavir kökler45 mücavir (190 toplam)
- رسل
9 ortak ayet · Saçak demektir
- طلق
3 ortak ayet · “Dalk” sansar demektir
- أله
15 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- خلد
4 ortak ayet · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
- حلل
3 ortak ayet · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
- صوم
2 ortak ayet · “Sume” damga demektir
- هون
2 ortak ayet · Düzlük demektir
- بين
6 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- عدو
3 ortak ayet · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
- جنح
2 ortak ayet · Kanat demektir
- دخل
3 ortak ayet · Dahl: Kuytu yer demektir
- تحت
2 ortak ayet · Ayağın alt tarafı demektir
Geçtiği ayetler(20)
… مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا …
SınırlarBoşanma iki defadır. Ya iyilikle tutmak, ya da güzellikle salmaktır. Onlara verdiğinizden birşeyi geri almanız sizlere helal değildir. Meğer erkekle kadın Allah’ın hududunu ikame edemeyeceklerinden korkmuş olalar. Eğer siz de, onların Allah’ın hududunu ikame edemeyeceklerinden korkarsanız, o halde fidye vermelerinde bir vebal yoktur. Bunlar Allah’ın hudududur. Onları aşmyın. Kim Allah’ın hududunu aşarsa, işte onlar zalimlerin kendileridir.
… أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ …
SınırlarBoşanma iki defadır. Ya iyilikle tutmak, ya da güzellikle salmaktır. Onlara verdiğinizden birşeyi geri almanız sizlere helal değildir. Meğer erkekle kadın Allah’ın hududunu ikame edemeyeceklerinden korkmuş olalar. Eğer siz de, onların Allah’ın hududunu ikame edemeyeceklerinden korkarsanız, o halde fidye vermelerinde bir vebal yoktur. Bunlar Allah’ın hudududur. Onları aşmyın. Kim Allah’ın hududunu aşarsa, işte onlar zalimlerin kendileridir.
… بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ
SınırlarBoşanma iki defadır. Ya iyilikle tutmak, ya da güzellikle salmaktır. Onlara verdiğinizden birşeyi geri almanız sizlere helal değildir. Meğer erkekle kadın Allah’ın hududunu ikame edemeyeceklerinden korkmuş olalar. Eğer siz de, onların Allah’ın hududunu ikame edemeyeceklerinden korkarsanız, o halde fidye vermelerinde bir vebal yoktur. Bunlar Allah’ın hudududur. Onları aşmyın. Kim Allah’ın hududunu aşarsa, işte onlar zalimlerin kendileridir.
… جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ
SınırlarŞayet erkek eşini bir daha boşarsa; artık ondan sonra kadın, başka bir kocaya nikahlanıp varıncaya kadar ona helal olmaz. Şayet bu koca da onu boşar ve onlar Allah’ın hududunu ikame edeceklerini zannederlerse; tekrar birbirlerine dönmelerinde her ikisi için de bir günah yoktur. Bunlar Allah’ın hudududur. Bunları, bilen bir kavim için açıklıyor.
الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
SınırlarBedeviler; küfür ve nifak bakımından daha yaman ve Allah’ın peygamberine indirdiğinin hududunu bilmemeye daha müsaittirler. Ve Allah; Alim’dir, Hakim’dir.
… يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ …
SınırlarEy Peygamber; kadınları boşayacağınız zaman, onları iddetleri içinde boşayın. İddeti de sayın. Rabbınız olan Allah’tan korkun. Apaçık bir hayasızlık yapmaları hali bir yana, onları evlerinden çıkarmayın, kendileri de çıkmasınlar. Bunlar Allah’ın hudududur. Kim, Allah’ın hududunu aşarsa; şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Bilmezsin belki Allah, bunun ardından bir durum peyda ediverir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حدد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Müzâaf |
| Bağlamsal Yakın Kökler | منع, فصل, حجز |
| Zıt Kök | عدو |
| Çekirdek Özet 1 | İki şeyin birbirine karışmasını ve tecavüzü önleyen ayırıcı sınır çizgisi, keskin engel ve nihayet |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradenin belirlediği kırmızı çizgiler (hudûdullah), çiğnenemez hükümler ve bunlara karşı cephe alma (muhâdde) |
| Çekirdek Özet 3 | Meşruiyet alanını koruyan normatif çerçeve, düzeni muhafaza eden caydırıcı kuvvet ve haddi aşmanın doğurduğu yaptırım |
| Kritik Hata Riski | Hudûd kavramını yalnızca fıkhi ceza maddelerine indirgeyip varoluşsal ve ahlaki sınırları ıskalamak; hadîd kelimesini sınırlayıcı ve koruyucu güç boyutundan kopararak salt mekanik bir maden saymak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حد | Bir hattın belirginleşmesi, kabarıp sivrilmesi veya iki alanı birbirinden ayıracak şekilde öne çıkması; nitekim aynı çekirdeği paylaşan köklerden حدب belirgin bir tümsekleşme ve kabarma ile ayrışmayı, حدث bir durumun sınır çizerek yeni bir vakıa halinde belirmesini, حدق ise göz veya bahçe gibi bir alanın etrafını kuşatan sınır hattını ifade eder. | د | Aynı harfin yinelenmesiyle (idğam ve taz'îf) sınır ve ayrım fikri pekişmiş; soyut ayrım çizgisi aşılması zor, sert, kesici ve mutlak bir engele, bizzat bir duvara, kılıç keskinliğine ve bükülmez demire dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Dış müdahaleyi durduran, iki alanı kesin biçimde birbirinden ayıran ve içeride olanı korumaya alan engel hattı. |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir alandan diğer alana geçişin denetlendiği, eşiğin kontrol edildiği ve durdurmanın yapıldığı geçit noktası. |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Kapı imgesinin yinelenmesiyle geçiş üzerindeki denetimin çift taraflı tahkim edilmesi; eşiğin mutlak bir sınıra dönüşmesi. |
| حدد | Çit ile çevrili korunaklı alanın giriş eşiklerinin kilitlenmesi; iki alan arasına aşılmaz, keskin ve geçiş vermeyen bir durdurucu hat çekilmesi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İki tarla veya mülk arasına dikilerek tecavüzü ve karışmayı önleyen sınır taşı; kılıcın ve bıçağın keskin ağzı; sertliği ve dayanıklılığıyla engelleme sağlayan demir madeni. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden el-Accâc'ın recezinde kök, bir gücün önünde durulmaz nüfuzunu veya engelleyici sertliğini ifade etmek üzere şu şekilde yer alır: أُمْ كَيْفَ حَدَّ مُضَرَ القَطِيمُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem şairlerinden el-Kümeyt, mahrumiyeti ve engellenmeyi kovma anlamında kökü sığınma ifadesi olarak şöyle kullanmıştır: حَدَداً أَنْ يَكُونَ سَيْبُكَ فِينَا / زَرِماً أَوْ يَجِيئَنَا مَمْصُوراً . Ayrıca erken dönem Arapçasında vefat eden eşi için ziyneti terk edip yas tutan, nefsine sınır koyan kadına مُحِدّ denilmiştir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Asāsü’l-Belāġa.
Sami etimolojik katman
Proto-Sami dilinde *ḥ-d-d kökü keskin olmak, sivrilmek, sınır çekmek ve sertleşmek anlam çekirdeğine dayanır. Kuzeybatı Sami dillerinde kök somut kesicilik ve uç/sivrilik üzerinde yoğunlaşmıştır. İbranicede חָדַד (ḥādad) fiili keskin olmak, bilenmek anlamına gelirken, חַד (ḥad) ismi sivri, keskin uç ve kenar demektir. Süryanicede ܚܕ (ḥadd) kökü keskinleşmek ve bilemek anlamlarını korur. Doğu Sami kolunda yer alan Akadcada edēdu fiili sivrilmek, keskinleşmek ve uç vermek anlamında düzenli ses denkliğiyle karşımıza çıkar. Arapçada حدد kökü bu ilksel somut keskinlik ve sertlik matrisini iki ana istikamette geliştirmiştir: Birincisi kılıcın keskin ağzı, demir madeni (el-hadîd) ve keskin bakış/dil gibi nüfuz edici sertlik; ikincisi ise iki şeyin arasını geometrik, hukuki ve ahlaki olarak kesin biçimde ayıran, teması ve tecavüzü "kesen" ayırıcı sınır (hadd) ve engel (men') fikridir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حدد | Keskinleşmek, bilemek, ayırmak, engellemek, sınır koymak; hadd (sınır/ceza), hadîd (demir) ve hiddet (keskinlik/öfke) türevleri | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥādad, Süryanice ḥadd, Akadca edēdu | Keskin olmak, bilenmek, sivrilmek ve sınır çizgisi oluşturmak anlamında ortak Sami mirası | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme ve sertlik kökleri | Berberice ve Mısır dilinde kesme ve ayırma bildiren birincil köklerle muhtemel tipolojik paralellikler | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisānü’l-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حدد | Anlamlı | Sınır koymak, engellemek, keskinleşmek | İki şey arasına ayırıcı hat çekmek, kılıcı bilemek, sert demir madeni | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| دحد | Anlamlı | İtilip kovulmak, kısa boylu ve toplu olmak | Bir şeyi yerinden sürüp uzaklaştırmak veya yere yakın, basık ve toparlak olmak | Kur'an'da geçmez; engelleme ve uzaklaştırma yönüyle zayıf anlam bağı taşır. |
| ددح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîbü'l-Luğa'da mühmel kaydedilmiştir; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حدد | Merkez | Sınır, ayırma ve engelleme | İki şey arasına tecavüzü önleyen, dokunulmaz ve keskin bir ayırıcı hat koymak | Hak alanlarını belirler, çiğnenmesi yaptırım gerektirir. |
| منع | Komşu | Fiili engelleme ve koruma | Bir eylemin yapılmasını doğrudan durdurmak; geometrik veya hukuki sınır çizgisi şart değildir | Failin bir nesneye veya fiile ulaşmasını doğrudan alıkoyar. |
| فصل | Komşu | İki unsuru birbirinden ayırma | Bir bütünü parçalara bölmek veya aralık bırakmak; hadd gibi yasaklayıcı ve cezai bir hat zorunlu değildir | Hüküm veya mekan ayrımı oluşturur, mutlaka dokunulmaz sınır içermez. |
| حجز | Komşu | Araya fiziki perde koyma | İki varlık arasına somut bir engel (hâciz) yerleştirmek; haddin taşıdığı keskinlik ve kural boyutu ikincildir | Temas ve akışı durduran somut perde veya seti öne çıkarır. |
| عدو | Zıt | Haddi aşma, tecavüz ve haksızlık | Belirlenmiş meşru sınırı çiğneyerek öteye geçmek, başkasının alanını ihlal etmek | Sınırın (hadd) korunması ilkesinin doğrudan ihlalidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حدد | Sınır koymak, engellemek, keskin olmak | Ayırıcı hat, demir, dokunulmaz kırmızı çizgi ve sertlik anlamlarını tek gövdede birleştirir | Kesin |
| Latince | limes, finis, terminus | Sınır, nihayet, işaret taşı | Limes savunma ve ayrım sınırını, finis nihayeti, terminus sınır taşını karşılar; demir ve keskinlik boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | boundary, limit, frontier | Sınır, kısıt, eşik | Normatif ve mekânsal sınır anlamını verir; kökün demir ve keskinlik çekirdeğini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Grenze, Begrenzung, Schranke | Sınır, sınırlama, bariyer | Hukuki ve mekânsal ayrımı güçlü ifade eder; nesnel sertlik ve kesicilik anlamını karşılamaz | Güçlü |
| Fransızca | limite, borne, frontière | Sınır, sınır taşı, hudut | Borne kelimesi sınır taşını birebir karşılar; kökün türevlerindeki ceza ve keskinlik boyutunu kapsamaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حُدُودَ / حُدُودَهُ / لِحُدُودِ | İlahi emir ve yasaklar, ahlaki ve hukuki kırmızı çizgiler | Aile hukuku, evlilik, talak, oruç kuralları ve miras paylaşımları bağlamında çiğnenmemesi emredilen hükümler; Bakara 2:187, Bakara 2:230, Nisâ 4:14, Tevbe 9:112, Talâk 65:1 |
| الْحَدِيدَ / حَدِيدٌ / حَدِيدًا | Demir madeni, caydırıcı güç ve inşa vasıtası | Teknolojik tahkimat, zırh imali, nizamı koruyan kuvvet ve azap vasıtası bağlamında; İsrâ 17:50, Kehf 18:96, Hac 22:21, Sebe 34:10, Hadîd 57:25 |
| حِدَادٍ | Keskin, incitici, sert (dil) | Zayıf karakterli kimselerin ve münafıkların müminleri sözle hırpalayıp yaralaması bağlamında; Ahzâb 33:19 |
| حَدِيدٌ | Keskin, perdesiz ve nüfuz edici (göz / basiret) | Ahirette hakikatin bütün çıplaklığıyla kavranması ve yanılsama perdesinin kalkması bağlamında; Kâf 50:22 |
| يُحَادُّونَ / حَادَّ / يُحَادِدِ | Karşı sınır çekmek, cephe almak ve hasım olmak | Allah ve Resûlünün koyduğu egemenlik sınırına karşı kendi sınırını koyup düşmanlık üretme bağlamında; Tevbe 9:63, Mücâdele 58:5, Mücâdele 58:20, Mücâdele 58:22 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Muhâdde (ilahi iradeye karşı sınır çekme) ve teklif sınırları | Allah ve Resûlüne muhâdde edenlerin imandan çıkış derecesi; ilahi teklifin insan iradesini sınırlayan ontolojik çerçevesi | İsyankârın ilahi nizama karşı alternatif bir egemenlik alanı ve sınır dayatması |
| Fıkıh | Hadd ve Hudûdullah (şer'i cezalar ve hüküm sınırları) | Şer'an miktarı nassla belirlenmiş cezaların (hadd) ta'zirden farkı; kamu düzenini koruyan sınırların af kabul etmezliği | Suçun tekrarını ve başkalarının hakkına tecavüzü kesin olarak engelleyen yasal yaptırım |
| Tefsir | Ahkâm ayetlerindeki "hudûdullah" tamlaması ve Hadîd Suresi | Helal-haram sınırlarının dengelenmesi; demirin (hadîd) indirilmesi ile adaletin ikamesi arasındaki tamamlayıcı ilişki | Hukukun çiğnenemez normatif çerçevesi ile bu çerçeveyi koruyan caydırıcı otorite |
| Hadis | Hadd uygulamaları ve Kur'an'ın anlamsal sınırları | Şüphelerle hadlerin düşürülmesi ilkesi; her harfin bir haddi (anlamsal kapsamı) olduğunu bildiren rivayetler | Haksız cezalandırmayı önleyen ihtiyat prensibi ve nassın anlamsal çerçevesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet, helal-haram dengesi | Şeriat ve ilahi sınırlar | Meşruiyet dairesini belirleme | Dinin sınırları insana keyfi kısıtlama değil, fıtratını koruyacak güvenli varoluş alanı açar. | Kesin |
| İlmi | Mantık, usul ve metodoloji | El-Hadd (öz tanım) | Kavram kargaşasını önleme | Bir kavramın mahiyetini diğerlerinden kesin olarak ayıran, efradını câmi ağyârını mâni tanım. | Güçlü |
| Siyasi | Egemenlik, hukuk ve savunma | Hudutlar ve caydırıcı güç (hadîd) | Kamu düzenini sağlama | Kitap ve mizan ile belirlenen adaletin, demir ile temsil edilen caydırıcı güçle muhafaza edilmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, ticaret ve sözleşmeler | Mülkiyet sınırı ve akdi hadler | Gasbı ve haksız kazancı engelleme | Mülkiyet haklarının sınır taşlarıyla güvenceye alınması; miras, faiz ve zekat sınırlarının ihlal edilmemesi. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınır koşulları (boundary conditions) ve Limit | Matematik ve fizikte bir diferansiyel denklemin veya dinamik sistemin davranışını hapseden, tanımlayan ve çözümü mümkün kılan aşılmaz uç değerler. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif sınır ve toplumsal tabakalaşma eşiği | Hukukta suç ve ceza arasındaki meşruiyet çizgisi; sosyolojide bir grubun kimliğini, iç dayanışmasını ve dışarıya karşı varlığını koruyan kurumsal sınırlar. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Hudûd kavramını sadece ceza hukukundaki el kesme, celde gibi bedensel cezalara indirgemek; hadîd kelimesini ise ilahi adaleti koruyan caydırıcı güç bağlamından koparıp salt sanayi madeni olarak görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da hudûd, cezalardan önce aile, evlilik, miras, oruç ve temel ahlaki ilişkileri kuşatan koruyucu sınırlardır. Hadîd ise hakkı ve nizamı ayakta tutan sertlik, mukavemet, teknolojik kabiliyet ve caydırıcılıktır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın bir yasaklar ve cezalar manzumesi gibi algılanması; sınır kavramının insan onurunu, hakkını ve mülkiyetini koruyan ontolojik emniyet sübabı olduğunun gözden kaçırılması; siyaset ve güç teorisinde adaletsiz güç veya güçsüz adalet yanılgısına düşülmesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık, hukuk, ahlak ve siyasetin kaostan kurtulup düzene kavuşmasının "sınır" (hadd) bilinciyle mümkün olduğunu; ilahi teklifin esasının sınırları korumak (hıfz-ı hudûd) ve sınırı aşmamak (adem-i teaddî) olduğunu temellendirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile ve miras hukukunu bildiren hüküm ayetlerinde (Bakara 2:187, 2:230; Nisâ 4:13-14; Talâk 65:1); ilahi otoriteye karşı cepheleşmeyi anlatan muhâdde ayetlerinde (Mücâdele 58:5, 58:20); adalet-güç dengesini kuran nizam ayetlerinde (Hadîd 57:25). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İlahi emirlerin bireysel özgürlükleri keyfi biçimde kısıtladığı zannını yıkar; sınırların varlığı kaostan koruyan kurucu hatlar olduğunu, gücün (demir) ise mutlak bir zorbalık aracı değil, mizan ve adaletin koruyucu kalkanı olması gerektiğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİki parsel arasına dikilen ayırıcı sınır taşı; kılıcın ve bıçağın keskin kenarı; bükülmez, mukavim ve aşılmaz demir madeni.
- Soyut anlamEylemlerin, kavramların ve hukuki alanların meşruiyet hududu; hakikate nüfuz eden keskin algı ve basiret; ilahi otoriteye karşı zıt bir sınır çekip hasım olma durumu.
- Sistematik karşılıkAdalet ve nizama zemin teşkil eden meşruiyet çerçevesi; sınır ihlallerini önleyen ve nizamı muhafaza eden caydırıcı kuvvet.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde evrensel eylem ve varlık uzayını, meşruiyet ölçütünü, ilahi emir ve yasaklarla belirlenmiş meşru eylem alanını (helal dairesi) temsil eder. kümenin sınırını, yani nasslarla çizilmiş kırmızı çizgileri (hudûdullah) simgeler. fonksiyonu eylemin doğurduğu yaptırım ve ihlal durumudur. Eylem meşru alanın içinde kaldığı sürece () ceza ve ihlal sıfırdır (). Eylem sınırın dışına taştığında (), devreye giren değeri, sınırı koruyan caydırıcı kuvveti, şer'i hadd cezasını ve demirin (hadîd) temsil ettiği müeyyideyi simgeler. Sınırın () varlığı, eylemlerin keyfiyetten arınıp ölçülü ve korunaklı bir nizamda cereyan etmesini sağlar.