حرد
ح - ر - د
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Biçmek
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.612 harfباب الحاء والدال والراء معهما
د ح ر، ح د ر، ر د ح، ح ر د، د ر ح مستعملات
دحر:
دَحَرْتُه أدحَرُه دَحْراً أي بعَّدتُه ونَحَّيْتُه.
ومَلُوماً مَدْحُوراً أي: مطروداً.
حدر:
الحَدْر: ما تحدِرُه من عُلْوٍ إلى سُفْل، والمُطاوعة مه الأنْحدار، وحَدَرْتُ السَّفينة في الماء حُدوراً. والحَدور اسم مُنحَدَر الماء في انحطاط صبَبَه، وكذلك الحَدور في سَفْح جَبَل.
وحَدَرْتُ القرِاءةَ حَدْراً، وحَدَرَتْ عيَنْي
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.222 harfحَرَدَ يَحْرِدُ بالكسر حَرْداً: قَصَدَ. تقول: حَرَدْتُ حَرْدَكَ، أي قصدتُ قصدك. وقوله تعالى: "وغَدَوْا على حَرْدٍ قادِرين"، أي على قَصْدٍ، وقيل: على منعٍ. من قولهم حارَدَتِ الإبلُ حِراداً، أي قَلَّت ألبانها. والحَرود من النوق: القَليلة الدَّرِّ. وحارَدَتِ السَنَة: قَلَّ مَطَرُها وحَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً، أي تَنَحَّي عن قومه، ونزل منفرداً ولم يخالِطْهم. وقال أبو زيد: رجل حَريدٌ من قوم حُرَداء. وقد
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.635 harfح د ر
حدر ، حرد ، دحر ، درح ، ردح : مستعملات .
دحر : قال الليث : الدَّحْرُ : تَبْعِيدُك الشيءَ عن الشيء ، يقال : اللَّهم ادْحَرْ عنا الشيْطان أي اطرده ونَحِّه .
وقال الله : ( قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَّدْحُورًا ) ( الأعراف : 18 ) قالوا : مَطروداً .
وقال الفرَّاء في قول الله جلَّ وعزَّ : ( الْمَلإِ الاَعْلَى وَيُقْذَفُونَ مِن كُلِّ ) ( الصافات : 8 ، 9 ) قرأ الناسُ بضم الدال ونَصْبها ، فمن
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR17.928 harf(باب الحاء والراء وما يثلثهما)
(حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له.
(حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR408 harf- الحرد: المنع من حدة وغضب، قال عز وجل: ﴿وغدوا على حرد قادرين﴾ [القلم/25]، أي: على امتناع من أن يتناولوه قادرين على ذلك، ونزل فلان حريدا، أي ممتنعا من مخالطة القوم، وهو حريد المحل. وحاردت السنة: منعت قطرها، والناقة: منعت درها، وحرد: غضب، وحرده كذا، وبعير أحرد: في إحدى يديه حرد (في اللسان: وبعير أحرد: يخبط بيديه إذا مشى خلفه، وقيل: الحرد: أن ييبس عصب إحدى اليدين من العقال وهو فصيل)، والحردية:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR561 harfح ر د
حرد عليه: غضب وهو حرد عليه وحارد.
وأسد حارد وأسود حوارد.
قال الفرزدق: لعلك يوماً أن تريني كأنّما بنـي حوالي الأسود الحوارد وفلـان فريـد حريـد وحـل حريـداً: متنحياً عن القوم وكوكب حريد.
ولأحردن حردك أي قصدك.
وبيت محرد: مسنم كالكوخ.
وحاردت الناقة: قل لبنها وناقة محارد وحرود.
قال قيس ابن عيزارة: فحبسن في هزم الضريع فكلها حدباء دامية اليدين حرود ومن المجاز:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.771 harfالحَرْدُ: الجِد والقصد. حَرَدَ يَحْرِد، بالكسر، حَرْداً: قصد. وفي التنزيل: وغدوا على حرد قادرين؛ والحَرْدُ: المنع، وقد فسرت الآية على هذا، وحَرَّد الشيءَ: منعه؛ قال:
كأَن فِداءها، إِذا حَرَّدوُه
أَطافوا حولَه. سلَكٌ يتيم
ويروى: جَرَّدوه أَي نقوه من التبن. ابن الأَعرابي: الحَرْدُ: القصد، والحَرْدُ: المنع، والحَرْدُ الغيظ والغضب، قال: ويجوز أَن يكون هذا كله معنى قوله: وغدوا على حرد قادرين؛ قال:
الحَرْدُ: الجِد والقصد. حَرَدَ يَحْرِد، بالكسر، حَرْداً: قصد. وفي التنزيل: وغدوا على حرد قادرين؛ والحَرْدُ: المنع، وقد فسرت الآية على هذا، وحَرَّد الشيءَ: منعه؛ قال: كأَن فِداءها، إِذا حَرَّدوُه أَطافوا حولَه. سلَكٌ يتيم ويروى: جَرَّدوه أَي نقوه من التبن. ابن الأَعرابي: الحَرْدُ: القصد، والحَرْدُ: المنع، والحَرْدُ الغيظ والغضب، قال: ويجوز أَن يكون هذا كله معنى قوله: وغدوا على حرد قادرين؛ قال: وروي في بعض التفسير أَن قريتهم كان اسمها حَرْدَ؛ وقال الفراء: وغدوا على حرد، يريد على حَدٍّ وقُدْرة في أَنفسهم. وتقول للرجل: قد أَقبلتُ قِبَلَكَ وقصدت قصدك وحَرَدْتُ حَرْدَكَ؛ قال وأَنشدت: وجاء سيْل كان من أَمر آللهْ، يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّهْ يريد: يقصد قصدها. قال وقال غيره: وغدوا على حرد قادرين، قال: منعوا وهم قادرون أَي واجدون، نصب قادرين على الحال. وقال الأَزهري في كتاب الليث: وغدوا على حرد، قال: على جدّ من أَمرهم، قال: وهكذا وجدته مقيداً والصواب على حَدٍّ أَي على منع؛ قال: هكذا قاله الفراء. ورجل حَرْدانُ: متنحٍّ معتزل، وحَرِدٌ من قوم حِرادٍ وحَريدٌ من قوم حُرَداءَ. وامرأَة حَريدَةٌ، ولم يقولوا حَرْدَى. وحيّ حَريد: منفرد معتزل من جماعة القبيلة ولا يخالطهم في ارتحاله وحلوله، إِما من عزتهم وإِما من ذلتهم وقلتهم. وقالوا: كل قليل في كثير: حَريدٌ؛ قال جرير: نَبني على سَنَنِ العَدُوِّ بيوتنا، لا نستجير، ولا نَحُلُّ حَريدٍا يعني إِنَّا لا ننزل في قوم من ضعف وذلة لما نحن عليه من القوة والكثرة. وقد حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً، الصحاح: حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً أَي تنحى وتحوّل عن قومه ونزل منفرداً لم يخالطهم؛ قال الأَعشى يصف رجلاً شديد الغيرة على امرأَته، فهو يبعد بها إِذا تزل الحيُّ قريباً من ناحيته: إِذا نزل الحيُّ حَلَّ الجَحِيشُ حَرِيدَ المَحَلِّ، غَويّاً غَيُورا والجَحِيش: المتنحي عن الناس أَيضاً. وقد حَرَدَ يَحْرِدُ حُروداً إِذا ترك قومه وتحوّل عنهم. وفي حديث صعصعة: فرفع لي بيت حَريدٌ أَي منتبذ متنح عن الناس، من قولهم: تحرّد الجمل إِذا تنحى عن الإِبل فلم يبرك، وهو حريد فريد. وكَوْكَبٌ حريدٌ: طلع منفرداً، وفي الصحاح: معتزل عن الكواكب، والفعل كالفعل والمصدر كالمصدر؛ قال ذو الرمة: يعتسفان الليلَ ذا السُّدودِ، أَمّاً بكل كوكب حَرِيدِ ورجل حَريد: فَريد وحيدٌ. والمُنحَرِد: المنفرد، في لغة هذيل؛ قال أَبو ذؤيب: كأَنه كوكب في الجوّ منحرد ورواه أَبو عمرو بالجيم وفسره منفرد، وقال: هو سهيل؛ ومنه التحريد في الشعر ولذلك عُدَّ عيباً لأَنه بُعْدٌ وخلاف للنظير، وحَمرِدَ عليه حَرْداً: كلاهما غضب؛ قال ابن سيده: فأَما سيبويه فقال حَرِدَ حَرْداً. ورجل حَرِدٌ وحارد: غضبان. الأَزهري: الحِرْدُ جَزْمٌ، والحَرَدُ لغتان. يقال: حَرِدَ الرجل، فهو حَرِدٌ إِذا اغتاظ فتحرش بالذي غاظه وهَمَّ به، فهو حارد؛ وأَنشد: أُسودُ شَرًى لاقتْ أُسُودَ خَفِيَّةٍ، تَساقَيْن سُمّاً، كلُّهُنَّ حَوارِدُ قال أَبو العباس، وقال أَبو زيد والأَصمعي وأَبو عبيدة: الذي سمعنا من العرب الفصحاء في الغضب حَرِدَ يَحْرَدُ حَرَداً، بتحريك الراء؛ قال أَبو العباس: وسأَلت ابن الأَعرابي عنها فقال: صحيحة، إِلا أَن المفضَّل أَخبر أَن من العرب من يقول حَرِدَ حَرَداً وحَرْداً، والتسكين أَكثر والأُخرى فصيحة؛ قال: وقلما يلحن الناس في اللغة. الجوهري: الحَرَدُ الغضب؛ وقال أَبو نصر أَحمد بن حاتم صاحب الأَصمعي: هو مخفف؛ وأَنشد للأَعرج المغني: إِذا جياد الخيل جاءت تَرْدِي، مملوءةً من غَضَبٍ وحَرْدِ وقال الآخر: يَلُوكُ من حَرْدٍ عليَّ الأُرَّمَا قال ابن السكيت: وقد يحرك فيقال منه حَرِدَ، بالكسر، فهو حارد وحَرْدَانُ؛ ومنه قيل: أَسد حارد وليوث حوارد؛ قال ابن بري: الذي ذكره سيبويه حَرِدَ يَحْرَدُ حَرْداً، بسكون الراء، إِذا غضب. قال: وكذلك ذكره الأَصمعي وابن دريد وعلي بن حمزة؛ قال: وشاهده قول الأَشهب بن رميلة: أُسُودُ شرًى لاقتْ أُسُودَ خَفِيَّةٍ، تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِماءَ الأَساوِدِ وحارَدَتِ الإِبل حِراداً أَي انقطعت أَلبانها أَو قلَّت؛ أَنشد ثعلب: سَيَرْوِي عقيلاً رجْلُ ظَبْيٍ وعُلْبةٌ، تَمَطَّتْ به، مَصْلُوبَةٌ لم تُحارِدِ مصلوبة: موسومة. وناقة مُحارِدٌ ومُحارِدَة: بَيِّنَةُ الحِرادِ؛ واستعاره بعضهم للنساء فقال: وبِتْنَ على الأَعْضادِ مُرْتَفِقاتِها؛ وحارَدْنَ إِلاَّ مَا شَرِبْنَ الحَمائما يقول: انقطعت أَلبانهنّ إِلا أَن يشربن الحميم وهو الماء يُسَخِّنَّه فيشربنه، وإِنما يُسَخِّنَّه لأَنهنّ إِذا شربنه بارداً على غير مأْكول عَقَر أَجوافهن. وناقة مُحارِدٌ، بغير هاء: شديدة الحِراد؛ وقال الكميت: وحَارَدَتِ النُّكْدُ الجِلادُ، ولم يكن، لعُقْبَةِ قِدرِ المُسْتَعيرينَ، مُعْقِبُ النكد: التي ماتت أَولادها. والجلاد: الغلاظ الجلود، القصار الشعور، الشداد الفصوص، وهي أَقوى وأَصبر وأَقل لبناً من الخُورِ، والخُورُ أَغزر وأَضعف. والحارد: القليلة اللَّبن من النُّوق. والحَرُودُ من النوق: القليلة الدرِّ. وحاردت السنة: قلّ ماؤها ومطرها، وقد استعير في الآنية إِذا نَفِدَ شرابها؛ قال: ولنا باطيةٌ مملوءةٌ، جَونَةٌ يتعها بِرْزِينُها فإِذا ما حارَدَتْ أَو بَكَأَتْ، فُتّ عن حاجِبِ أُخرى طهينُها البرزي: إِناء يتخذ من قشر طَلْعِ الفُحَّالِ يشرب به. والحَرَدُ: داء في القوائم إِذا مشى البعيرُ نفَض قوائمه فضرب بهن الأَرض كثيراً؛ وقيل: هو داء يأْخذ الإِبل من العِقالِ في اليدين دون الرجلين. بعير أَحْرَدُ وقد حَرِدَ حَرَداً، بالتحريك لا غير؛ وبعير أَحْرَدُ: يخبط بيديه إِذا مِشى خلفه؛ وقيل: الحَرَدُ أَن ييبس عَصَبُ احدى اليدين من العِقال وهو فصيل، فإِذا مَشى ضرب بهما صدرَه؛ وقيل: الأَحْرَدُ الذي إِذا مشى رفع قوائمه رفعاً شديداً ووضعها مكانها من شدة قَطافَتِه، يكون في الدواب وغيرها، والحَرَدُ مصدره. الأَزهري: الحَرَدُ في البعير حادث ليس بخلقة. وقال ابن شميل: الحَرَدُ أَن تنقطع عَصَبَةُ ذراع البعير فَتَسترخي يده فلا يزال يخفق بها أَبداً، وإِنما تنقطع العصبة من ظاهر الذراع فتراها إِذا مشى البعير كأَنها تَمُدُّ مَدّاً من شدة ارتفاعها من الأَرض ورخاوتها، والحَرَدُ ابنما يكون في اليد، والأَحْرَدُ يُلَقِّفُ؛ قال: وتلقيقه شدّة رفعه يده كأَنما يَمُدّ مدّاً كما يَمُدُّ دَقَّاقُ الأَرز خشبته التي يدُق بها، فذلك التلقيف. يقال: جمل أَحْرَدُ وناقة حَرْداءُ؛ وأَنشد: إِذا ما دُعيتمْ لِلطِّعانِ أَجَبْتُمُ، كما لَقَّفَتْ زُبٌّ شآمِيَةٌ حُرْدُ الجوهري: بعير أَحرد وناقة حرداء، وذلك أَن يسترخي عصب إِحدى يديه من عِقال أَو يكون خلقة حتى كأَنه ينفضها إِذا مشى؛ قال الأَعشى: وأَذْرَتْ برجليها النَّفيَّ، وراجَعَتْ يَداها خِنافاً لَيِّناً غيرَ أَحْردِ ورجل أَحرد إِذا ثقلت عليه الدرع فلم يستطع الانبساطَ في المشي، وقد حَرِدَ حَرَداً؛ وأَنشد الأَزهري: إِذا ما مشى في درعه غيرَ أَحْرَدِ والمُحَرَّدُ من كل شيء: المُعَوَّجُ. وتَحْرِيد الشيء: تعويجه كهيئة الطاق. وحَبْلٌ مُحَرَّد إِذا ضُفِرَ فصارت له حروف لاعوجاجه. وحَرَّدَ حبله: أَدرج فَتْلَه فجاء مستديراً، حكاه أَبو حنيفة. وقال مرة: حبل حَرِدٌ من الحَرَدِ غير مُستوي القُوَى. قال الأَزهري: سمعت العرب تقول للحبل إِذا اشتدت غارةُ قُواه حتى تتعقد وتتراكب: جاء بحبل فيه حُرُودٌ، وقد حرّد حبله. والحُرْدِيُّ والحُرْدِيَّةُ: حياصة الحظيرة التي تُشَدُّ على حائط القصب عَرْضاً؛ قال ابن دريد: هي نبطية وقد حَرَّده تحريداً، والجمع الحَراديُّ. الأَزهري: حَرَّدَ الرجُلُ إِذا أَوى إِلى كوخ. ابن الأَعرابي: يقال لخشب السقف الرَّوافِدُ، ويقال لما يلقى عليها من أَطيان القصب حَرادِيُّ. وغُرْفَةٌ مُحَرَّدَةٌ: فيها حراديّ القصب عَرْضاً. وبيت مُحَزّد: مسنَّم، وهو الذي يقال له بالفارسية كُوخ، والحُرْدِيُّ من القصب، نَبَطِيٌّ معرَّب، ولا يقال الهُرْدِيُّ. وحَرِدَ الوَتَرُ حَرَداً، فهو حَرِدٌ إِذا كان بعضُ قُواه أَطولَ من بعض. والمُحَرَّدُ من الأَوتار: الحَصَدُ الذي يظهر بعض قواه على بعض وهو المُعَجَّرُ. والحِرْدُ: قطعة من السَّنام؛ قال الأَزهري: لم أَسمع بهذا لغير الليث وهو خطأٌ إِنما الحِرْدُ المعى. حكى الزهري: أَن بَريداً من بعض الملوك جاء يسأَله عن رجل معه ما مع المرأَة كيف يُوَرَّثُ؟ قال: من حيث يخرج الماء الدافق؛ فقال في ذلك قائلهم:ومُهِمَّةٍ أَعيا القضاةَ قضاؤها، تَذَرُ الفقيهَ يَشُكُّ مِثلَ الجاهل عَجَّلْتَ قبل حنيذها بِشِوائها، وقطعتَ مُحْرَدَها بِحُكْمٍ فاصل المحرَدُ: المُقَطَّعُ. يقال: حردت من سَنام البعير حَرْداً إِذا قطعت منه قطعة؛ أَراد أَنك عجلت الفتوى فيها ولم تستأْن في الجواب، فشبهه برجل نزل به ضيف فعجل قراه بما قطع له من كَبِد الذبيحة ولحمها، ولم يحبسه على الحنيذ والشواء؛ وتعجيل القرى عندهم محمود وصاحبه ممدوح. والحِرْدُ، بالكسر: مَبْعَرُ البعير والناقة، والجمع حُرود. وأَحرادُ الإِبل: أَمعاؤها، وخليق أَن يكون واحدها حِرْداً لواحد الحُرود التي هي مباعرها لأَن المباعر والأَمعاء متقاربة؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: ثم غَدَتْ تَنْبِضُ أَحرادُها، إِنْ مُتَغَنَّاةً وإِنْ حادِيَهْ تنبض: تضطرب. متغناة: متغنية وهذا كقولهم الناصاة في الناصية، والقاراة في القارية. الأَصمعي: الحُرود مباعر الإِبل، واحدها حِرْدٌ وحِرْدَة، بكسر الحاء. قال شمر وقال ابن الأَعرابي: الحُرود الأَمعاء؛ قال وأَقرأَنا لابن الرِّقَاع: بُنِيَتْ على كَرِشٍ، كأَنَّ حُرودَها مُقُطٌ مُطَوَّاةٌ، أُمِرَّ قُواها ورجل حُرْدِيٌّ: واسع الأَمعاء. وقال يونس: سمعت أَعرابيّاً يسأَل يقول: مَن يتصدّق على المسكين الحَرِد؟ أَي المحتاج. وتحرّد الأَديمُ: أَلقى ما عليه من الشعر. وقَطاً حُرْدٌ: سِراعٌ؛ قال الأَزهري: هذا خطأٌ والقطا الحُرْدُ القصارُ الأَرجل وهي موصوفة بذلك؛ قال: ومن هذا قيل للبخيل أَحْرَدُ اليدين أَي فيهما انقباض عن العطاء؛ قال: ومن هذا قول من قال في قوله تعالى: وغدوا على حَرْدٍ قادرين، أَي على منع وبخل. والحَريد: السمك المُقَدَّد؛ عن كراع. وأَحراد، بفتح الهمزة وسكون الحاء ودال مهملة: بئر قديمة بمكة لها ذكر في الحديث. أَبو عبيدة: حرداء، على فعلاء ممدودة، بنو نهشل بن الحرث لقب لقبوا به: ومنه قول الفرزدق: لَعَمْرُ أَبيك الخيْرِ، ما زَعْمُ نَهْشَل وأَحْرادها، أَن قد مُنُوا بِعَسِير (* قوله «لعمر أبيك إلخ» كذا بالأصل والذي في شرح القاموس: لعمر أبيك الخير ما زعم نهشل * عليّ ولا حردانها بكبير وقد علمت يوم القبيبات نهشل * وأحرادها أن قد منوا بعسير) فجمعهم على الأَحراد كما ترى.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR348 harf* ح ر د * * حَرَد * قصد وبابه ضرب وقوله تعالى ﴿وغدوا على حرد قادرين﴾ أي على قصد وقيل على منع و * الحَرَدُ * بالتحريك الغضب قال أبو نصر صاحب الأصمعي هو مخفف فعلى هذا بابه فهِم وقال بن السكيت وقد يُحرك فعلى هذا بابه طرِب وهو * حَارِدٌ * و * حَردَانُ * و * الحُرْدِيُّ * من القصب بوزن الكُردي نبطي معّرب والجمع * حَرَادِيُّ * بالفتح ولا يقال الهُردي
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.659 harfحرده يحرده، بالكسر، حردا: قصده ومنعه، كلاهما عن ابن الأعرابي، وقد فسر بهما قوله تعالى: وغدوا على حرد قادرين : كحرده تحريدا، قال:
كأن فداءها إذ حردوه أطافوا حوله سلك يتيم وقال الفراء: تقول للرجل: قد أقبلت قبلك، وقصدت قصدك، وحردت حردك. وحرده: ثقبه،ورجل حرد، كعدل، وحارد، وحرد، ككتف، وحريد، ومتحرد، وحردان من قوم حراد، بالكسر، جمع حرد ككتف، وحرداء، جمع حريد بمعتزل
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR13.114 harfحَرَدَ
1 حَرَدَ حرد , (S, A, Msb, K,) aor. حَرِدَ , (S, K,) inf. n. حَرْدٌ, (S, Msb,) He tended, repaired, betook himself, or directed himself or his course or aim, to or towards; made for or towards; aimed at; sought, pursued, desired, or intended; (him, or it; IAar, K;) syn. قَصَدَ. (IAar, S, A, Msb, K.) Agreeably with this explanation, some render the words of the Kur [lxviii. 25], وَغَدَوْا
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR949 harfحَرَدَ
حَرَدَ I ( n. ac. حَرْد 1 ),
a. Intended, purposed.
b. Prevented, withheld.
c. ( n. ac. حُرُوْد 27 ) [ 'An ], Withdrew, separated from.
حَرِدَ
حَرِدَ A ( n. ac. حَرَد 4 )
a. [ 'Ala ], Was angry with.
b. Was rancorous, spiteful; sulked; pouted.
حَرَّدَ
حَرَّدَ II ,
a. Prevented, withheld.
b. Plaited.
حَاْرَدَ
حَاْرَدَ III ,
a. Yielded a scanty supply.
اِنْحَرَدَ
اِنْحَرَدَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR28.893 harfحرد
حَرَدَ - يَحْرِدُ - حَرْد
حَرَد َ - يَحْرِد ُ + كائن + عن أمر: يأبى تمامه ويستنكف عنه غيظاَ وغضباً أو مكارهة: يستنكف عن فعل شيء كان يريد فعله، وذلك بسبب غضب أو استفزاز من آخر أو مكارهة له
حَرْد: على وزن "فـَعـْل" اسم فعل " حَرَد َ - يَحْرِد ُ": الاستنكاف عن فعل شيء بسبب غضب أو استفزاز أو مكارهة
﴿وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ﴾:
Sîgalar(1)
Geçtiği ayetler(1)
وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ
BiçmekGüçleri yetermiş gibi erkenden gittiler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حرد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | منع, قصد, غضب |
| Zıt Kök | بذل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kıskançlıkla tutarak başkalarından esirgeme, tecrit etme ve sert bir öfkeyle kesin yöneliş |
| Çekirdek Özet 2 | Kendi mülkünü başkalarından yalıtarak men etme ve bencil bir kararlılıkla haksız tasarrufa girişme |
| Çekirdek Özet 3 | Nimeti ve payı toplumdan tecrit edip tekelleştirme iradesinin ontolojik iflası |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir niyet veya salt öfke sayarak, içinde barındırdığı bilinçli dışlama ve men etme boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حر | Isınma, daralma, tutuşma, keskinleşme ve hareket kabiliyetinde kısıtlanma; bu çekirdek حرب kökünde şiddetli çatışmaya, حرث kökünde toprağı yarıp sürmeye, حرج kökünde daralma ve sıkışmaya, حرص kökünde şiddetli hırs ve tutkuya işaret eder | د | Kapı, sınır, kesme ve durdurma niteliği taşıyan ses unsuru eklenerek; içteki hararet ve öfkenin dışa dönük kesin bir engelleme, tecrit etme, sınırlama ve başkasını men etme fiiline kilitlenmesini sağlamıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı dışarıya kapatma, etrafını kuşatma, engelleme ve ayırma |
| ر | İnsan başı | Bilinç, yöneliş, öncelik, kararlılık ve zihinsel odaklanma |
| د | Kapı | Geçişi engelleme, sınırı kapatma, kilitleme veya durdurma |
| حرد | Çit çekerek başı kapıya dikme | Zihinsel bir odaklanma ve öfkeyle sınırları kapatıp başkalarının geçişini ve pay almasını kesin olarak engelleme hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin ön ayağındaki sinirin çekilip büzülmesi sebebiyle ayağını yere sertçe vurarak kasıntılı yürümesi; sütün veya yağmurun kesilip çekilmesi; kamıştan örülen çitle bir alanın dışarıya kapatılması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tırımmâh bir beytinde غضب ve hınç manasını şu şekilde kaydeder: وابن سَلْمى على حَرْدٍ / Şair Ebû Züeyb el-Hüzelî veya muhadram şair Ferazdak ise yırtıcı hayvanların öfkesini ve hıncını betimlerken şu ifadeyi kullanır: كأنّما بَنِيَّ حوالَيَّ الليُوثُ الحوارِدُ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-A'râbî ve Zeccâc gibi erken dönem dilcileri kökün engelleme ve yönelme boyutunu aktarır. Bir hedefe kararlılıkla yönelmeyi ifade etmek üzere şu kadim söz nakledilir: يَحْرُدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلّهْ / Cerîr ise kabilesinin kimseden himaye dilenmeksizin tek başına ayrı konaklamasını şu mısra ile dile getirir: لا نستجير ولا نحلُّ حَرِيدا |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça حرد kökü, merkezi Sami dillerinde öfke, daralma, tecrit olma ve engelleme ekseninde gelişen fonosemantik bir yapıya sahiptir. İbranicede h-r-d kökü titreme, şiddetli kaygı, dehşet duyma ve panikle geri çekilme anlam alanını kurar (İbranice hārad חָרַד fiili titremek, dehşete kapılmak demektir). Süryanicede h-r-d kökü benzer şekilde gerilme, öfkelenme veya dehşetle sarsılma çağrışımları taşır. Arapçada ise kök, içsel gerilim ve öfke boyutunu korumakla birlikte bedensel/fiziksel bir kısıtlanmaya (sinir büzüşmesi, devenin kaskatı kesilmesi), sosyal bir tecride (topluluktan ayrılıp tek başına konaklama) ve nihayetinde başkalarını mülkten/gelirden mahrum bırakma kastına (men etme) doğru özelleşmiştir. Dolayısıyla Sami dillerindeki ortak duygusal gerilim ve çekilme matrisi, Arapçada aktif bir dışlama, engelleme ve katı bir kasıt halini almıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حرد kökünün قصد (yöneliş), غضب (hınç/öfke) ve منع/تنحي (engelleme/tecrit) sacayağı | Devenin adalesindeki gerilme ve sütün çekilmesi gibi bedensel/tabii hadiselerden hareketle niyetin katılaşması ve yoksulu dışlama eylemine evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice hārad (titremek, dehşete kapılmak, gerilmek), Süryanice gerilim ve hiddet kökleri | Duygusal bir sarsıntı ve kasılma durumunun Arapçada nesnel bir engelleme ve kastetme davranışına genişlemesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda kökün düzenli ve spekülasyondan uzak bir soydaşı tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حرد | Anlamlı | Men etme, yönelme, öfke | Hedef kök; başkasını dışlayarak kesin bir kararla mülküne yönelme | Kur'an'da geçer |
| حدر | Anlamlı | Aşağı indirme, yuvarlama | Bir şeyi yukarıdan aşağıya akıtma, gözyaşının dökülmesi veya süratle iniş | Kur'an'da geçmez |
| رحد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| ردح | Anlamlı | Genişleme, yayılma, ağırlık | Bir nesnenin tabanının geniş ve ağır olması, ağır yük veya geniş çadır | Kur'an'da geçmez |
| دحر | Anlamlı | Kovma, uzaklaştırma, hor görme | Birini güç kullanarak bulunduğu yerden şiddetle sürüp defetme | Kur'an'da geçer |
| درح | Anlamlı | İhtiyarlık sebebiyle güçsüz adımlarla yürüme | Yaşlılık veya zayıflıktan dolayı kısıtlı ve kısa adımlarla ilerleme | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حرد | Merkez | Men etme ve öfkeyle yönelme | Başkasına pay vermemek kastıyla, hınç ve tecrit iradesiyle kesin bir eyleme girişme | Kararlılık, dışlama ve cimriliğin birleşik halidir |
| منع | Komşu | Engelleme | Bir şeyin gerçekleşmesine veya birinin bir şeye ulaşmasına fiilen engel olma | حرد kökündeki içsel öfke ve zihinsel kilitlenme şart değildir |
| قصد | Komşu | Yönelme ve hedefleme | Bir hedefe doğru orta yolu bularak veya doğrudan ilerleme | حرد kökünde mevcut olan haksız esirgeme ve dışlama olumsuzluğunu içermez |
| غضب | Komşu | Öfkelenme | İntikam ve tepki duygusunun kabarması | حرد gibi mülkiyet sınırlarını kapatıp başkalarını menetme projesine dönüşmesi zorunlu değildir |
| بذل | Zıt | Karşılıksız verme ve açma | Elindekini esirgemeden başkalarına sunma, paylaştırma ve sınırları kaldırma | حرد kökünün içerdiği kapatma ve men etme tavrının tam zıddıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حرد | Men etme, hınçla yönelme | Niyeti başkalarını mahrum bırakacak şekilde katılaştırma ve sınır çekme eylemi | Kesin |
| Latince | Interdictio, obstinatio | Yasaklama, inatçı kararlılık | Interdictio hukuki men ve yoksun bırakmayı, obstinatio ise körü körüne kararlılığı karşılar; ancak hınç boyutunu tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Spiteful withholding, sullen resolve | Hınçla mahrum bırakma, inatçı azim | Başkasına yarar sağlamama gayesiyle sergilenen öfkeli ve bencil kararlılığı ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Missgünstiges Vorenthalten, verbitterter Entschluss | Hasetle esirgeme, öfkeli kararlılık | Bir hakkı veya nimeti başkasından kıskançlıkla esirgeme kastını karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Privation malveillante, résolution rancunière | Kötü niyetli mahrum etme, kinle azmetme | Kin ve öfkeyle birleşen dışlayıcı iradeyi karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَرْدٍ (İsim / Mastar) | Yoksulları bahçe ürününden menetme, haksız bir tecrit ve öfkeli bir kararlılık | Bahçe sahiplerinin (ashâb-ı cenne) sabah erkenden yoksullara hiçbir şey bırakmama kastıyla ve kendilerini buna muktedir görerek yola çıkışlarını anlatan bağlam (Kalem 68:25) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi takdir ve insan iradesi (kader ve istitaat) | İnsanın kendi gücüne güvenerek ilahi iradeyi (inşâallah demeyi) ve ahlaki sorumluluğu dışlayan kesin kastının ontolojik geçersizliği | İnsanın kendini mutlak muktedir sanarak bencil bir azme kilitlenmesi |
| Fıkıh | Zekât, infak ve mülkiyet hukuku | Yoksulun ürün üzerindeki hakkını (hasat günü hakkı) gasp etme kastıyla yapılan erken hasat hilesinin fıkhi ve ahlaki hükmü | Mülkü toplumun zayıflarından kaçırma ve men etme hilesi |
| Tefsir | Kalem Suresi 25. ayetin tefsiri | Ayetteki حَرْد lafzının منع (men etme), غضب (öfke), قصد (kararlılık) veya köy/bölge adı olup olmadığı tartışması | Müfessirlerin ekseriyetine göre yoksulları mahrum bırakma kastı ve katı bir kararlılık |
| Hadis | Bahçe sahipleri kıssası ve cimrilik ahlakı | Nimetin şükrünü eda etmeyip zayıfları dışlayanların akıbetine dair rivayetler ve cimrilikten sakındırma | Hırs ve hasetle mülkü tecrit etmenin bereketi yok edeceği uyarısı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Rab ve kul-toplum ilişkisi | Nimetin emanet oluşunu inkâr | Sorumluluğu reddetme | Nimeti vereni ve nimet üzerindeki muhtaç haklarını dışlayarak mutlak mülkiyet iddiasına girişme | Kesin |
| İlmi | İrade ve nedensellik kurgusu | Kör teleoloji ve tek taraflı planlama | Yanılsama üretme | Sistemin dış etkenlerini ve ilahi müdahaleyi yok sayarak kendi planını mutlaklaştırma yanılgısı | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal tabakalaşma ve iktidar | Seçkinci dışlama ve tecrit | Sosyal bağı koparma | İktidar ve kaynak sahiplerinin toplumun alt katmanlarını kamusal paylaşımdan bütünüyle tasfiye etme tavrı | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak dağılımı ve hasat ekonomisi | Tekelcilik ve haksız esirgeme | Paylaşımı engelleme | Zenginliği dar bir zümrede tutup yoksulun meşru payını gasp ederek serbest dolaşımı tıkama | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yalıtılmış kapalı sistem (entropik kilitlenme) | Dış çevreyle madde ve enerji alışverişini tamamen kesen bir sistemin kendi içinde kaçınılmaz olarak düzensizliğe ve yıkıma sürüklenmesi gibi, mülkün dışa kapatılması da bereketi sıfırlar | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal dışlama ve sınıfsal gettolaşma | Egemen sınıfın zenginliği kendi tekelinde tutarak alt sınıflarla olan ahlaki ve hukuki bağı koparması; bu tecridin toplumsal sözleşmeyi feshedip krize yol açması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir niyet veya basit bir öfke patlaması gibi görerek, ekonomik ve ahlaki bir gasbı ifade eden çok katmanlı tecrit boyutunu atlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حرد lafzı; bilinçli bir cimrilik, zayıflara karşı duyulan hınç, kendi sınırlarını dış dünyaya kapatma arzusu ve ilahi denetimi hiçe sayan kibirli bir kararlılığın bileşimidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bahçe sahiplerinin suçunu salt erkenden yola çıkmak veya alelade bir öfke sanmak; mülkiyetin toplumsal ve ilahi boyutunu reddeden yapısal zulmü kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın infak ahlakını ve mülkiyet felsefesini zıddı üzerinden en berrak şekilde somutlaştıran kavramlardan biridir; cimriliğin yalnızca malı tutmak değil, başkasına karşı öfke dolu bir dışlama eylemi olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kalem Suresi'ndeki bahçe sahipleri kıssasında (Kalem 68:17-33) ve Kur'an'ın mülkte yoksulun hakkı olduğunu bildiren zekât ve infak bağlamlarındaki ilahi uyarılarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi emeği veya mülkü üzerinde dilediği gibi mutlak tasarruf hakkına sahip olduğu, zayıflara pay vermemenin rasyonel bir iktisadi tedbir sayılabileceği yönündeki bencil yanılgıyı tashih eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının adalesini kasarak dış dünyaya kapanması, sütün/yağmurun kesilmesi, bir arazinin çitle çevrilip başkalarına kapatılması.
- Soyut anlamNimeti toplumdan ve muhtaçlardan esirgemek amacıyla öfke ve inatla bilenmiş dışlayıcı bir kararlılık gütmek.
- Sistematik karşılıkMülkü dolaşımdan çekerek yalıtılmış bir tekel haline getirme iradesinin ahlaki, fıkhi ve ontolojik çöküşü.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde mevcut mülk ve nimetler kümesini, bu mülkten elde edilen ürünü temsil eder. mülk sahiplerinin öfke ve katı kararlılıkla şekillenen niyet fonksiyonunu, ise ürünün muhtaç ve yoksullar kümesi ile paylaşılma durumunu simgeler. Mülk sahipleri paylaşımı dışlayarak () mülkü bencil bir kararla tecrit ettiklerinde elde tutulmak istenen sonuç kümesi , ilahi müdahale anı olan zamanına ulaşıldığında sıfırlanmakta () ve bahçe kül haline gelmektedir. Formül, dışlayıcı tecrit iradesinin mutlak yok oluşla neticelendiğini sembolize eder.