حرص
ح - ر - ص
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 5 sîga
- 13 sözlük
Haris elbisedeki yırtık demektir. Haris olmak yırtınmak demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Haris elbisedeki yırtık demektir. Haris olmak yırtınmak demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.660 harfباب الحاء والصاد والارء معهما
ح ص ر، ص ح ر، ص ر ح، ح ر ص، مستعملات فقط
حصر:
حَصِرَ حَصَراً: أي عَيَّ فلم يَقْدِر على الكلام. وحَصِرَ صدْرُ المء: أي ضاق عن أمرٍ حَصَراً. والحُصْرُ: اعتِقالُ البَطْن حُصِرَ، وبه حُصْرٌ، وهو مَحْصُور. والحِصار: مَوضع يُحْصَر فيه المَرءُ، حَصَروه حَصْراً، وحاصَرُوه، قال رؤبة:
مِدْحةَ مَحْصُورٍ تَشَكَّى الحَصْرا دَجْرانَ لم يَشرَبْ هناك الخَمْرا
دَجران: أيْ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR275 harfالحِرْصُ: الجَشَعُ. وقد حَرَصَ على الشيء يَحْرِصُ بالكسر، فهو حَريصٌ.
والحَرْصُ: الشَقُّ. والحارِصَةُ: الشَجَّةُ التي تشقُّ الجلد قليلاً. وكذلك الحَرْصَةُ. وحَرَصَ القَصَّرُ الثوبَ يَحْرِصُهُ، أي خَرَقه بالدقّ. والحَريصةُ والحارِصةُ: السحابةُ التي تَقْشِرُ وجهَ الأرض بمطرها.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR13.140 harfح ص ر
حصر ، حرص ، صرح ، صحر ، رصح : مستعملة .
حصر : قال الليث : الحَصَرُ : ضرْبٌ من العِيّ ، تقول : حَصِرَ فلانٌ فلم يقدر على الكلام ، وإذا ضَاقَ صدرُ المرء من أَمْرٍ قيل : حَصِرَ صَدْرُ المرء عن أمره يحصَر حَصَراً . قال الله : ( إِلاَّ ? لَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى ? قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِّيثَ ? قٌ أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَن يُقَ ? تِلُونَكُمْ ) ( النِّساء : 90 ) معناه :
ح ص ر حصر ، حرص ، صرح ، صحر ، رصح : مستعملة . حصر : قال الليث : الحَصَرُ : ضرْبٌ من العِيّ ، تقول : حَصِرَ فلانٌ فلم يقدر على الكلام ، وإذا ضَاقَ صدرُ المرء من أَمْرٍ قيل : حَصِرَ صَدْرُ المرء عن أمره يحصَر حَصَراً . قال الله : ( إِلاَّ ? لَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى ? قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِّيثَ ? قٌ أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَن يُقَ ? تِلُونَكُمْ ) ( النِّساء : 90 ) معناه : ضَاقَت صُدُورَهُم عن قتالكم وقتال قومهم . وقال الفرّاء في قوله : ( أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ ) ( النِّساء : 90 ) . العرب تقول : أتاني فلانٌ ذَهَبَ عَقْلُه يريدون قَدْ ذَهَب عَقْلُه . قال : وسمع الكِسَائيُّ رجلاً يقول : فأصبحتُ نظرتُ إلى ذات التَّنَانِير . وقال الزَّجَّاجُ : جعل الفرّاء قوله حَصِرَت حَالاً ولا تكون حَالاً إلا بِقَدْ . قال : وقال بعضهم : حَصِرَت صُدُورُهم خَبَرٌ بعد خبر كأنه قال : أو جَاءُوكُم ، ثم أخبر بَعْدُ ، فقال : حصرت صُدُورُهم أن يقاتلوكم . وقال أحمد بن يحيى : إذا أضمرتَ قد قَرُبَتْ من الحال وصارت كالاسم ، وبها قرأ من قرأ : ( حَصِرَةً صُدُورُهُم ) . وقال أبو زيد : ولا يكون جَاءَني القَوْمُ ضاقت صدورهم إلا أن تصله بواو أو بقد ، كأنك قلت : جاءني القَوْمُ وضَاقَت صُدُورُهم . وقال غيره : كلّ من ضاق صَدْرُه بأمر فقد حَصِرَ ، ومنه قول لبيد : جرداءَ يَحْصَرُ دُونَها جُرَّامها يصف نخلةً طَالَتْ فحَصِرَ صَدْرُ صَارِمِ ثمرها حين نظر إلى أعاليها ، وضاق صَدْرُه أن رَقِيَ إليها لطولها . وقال الليث : الْحَصرُ : اعتقال البَطْن ، وصاحبه محصور . أبو عُبَيد عن الأصمعي واليزيدي : الحُصْرُ : من الغَائِط ، والأُسْرُ : من البَوْلِ . قال أبو عُبَيد : وقال الكسائي : حُصِرَ بغائطه ، وأُحْصِرَ . وقال ابن بُزُرْج : يقال : للذي به الْحُصرِ محصور ، وقد حُصِرَ عليه بَوْلُه يُحْصَر حَصْراً أَشَدَّ الحَصْر ، وقد أخذه الحُصْرُ وأخذه الأُسْرُ شيء واحدٌ ، وهو أن يَمْسِك ببوله فلا يَبُول ، قال : ويقولون : حُصِرَ عليه بَولُه وخَلاَؤُه ، ورجل حَصِرٌ بالعَطَاء . قال : ويقال : قومٌ مُحْصَرون إذا حُوصِرُوا في حِصْنٍ وكذلك هم مُحْصَرُون في الحَجِّ . قال الله جلّ وعزّ : ( فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ ) ( البَقَرَة : 196 ) قال : ورجل حَصُورٌ إذا حُصِرَ عن النساء فلا يَسْتَطِيعُهنّ . وقال الليث : الحِصَارُ : الموضع الذي يُحْصَر فيه الإنسان ، تقول : حَصَرُوه حَصْراً ، وحاصَرُوه وكذلك قال رؤبة : مِدْحَة مَحْصورٍ تَشَكَّى الحَصْرا قال : يعني بالمحصور : المحبوس ، قال : والإحْصَارُ : أن يُحْصَر الحاجُّ عن بلوغ المَنَاسِكِ بمرض أو نحوه . قال : والحَصور : الذي لا أرَبَ له في النساء : والحَصورُ كالهَيُوب : المُحْجِمُ عن الشيء ، وأنشد : لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوّار وقال غيرُه : أراد الحَصور البخيل هاهنا ، وقال الفرّاء : العرب تقول للذي يمنعه خوف أو مرض من الوصول إلى إتمام حَجِّه أو عُمْرته وكل مالم يكن مقهوراً كالحَبْس والسِّجْنِ وأشباه ذلك . يقال في المرض : قد أُحْصِر ، وفي الحبس إذ حَبَسه سلطان أو قاهِرٌ مانع قد حُصِر ، فهذا فَرْقٌ بينهما ، ولو نويْتَ بقهر السلطان أنها عِلَّة مانِعةٌ ، ولم تذهب إلى فعل الفاعل جاز لك أن تقول : قد أُحْصِر الرجلُ ، ولو قُلْت في أُحْصِر من الوجَع والمرض إن المرض حَصَره . أو الخَوْف جاز أن يقول : حُصر ، قال : وقوله عَزَّ وَجَلٌ ) وَسَيِّدًا وَحَصُورًا ) ( آل عِمرَان : 39 ) يقال : إنه المُحْصَر عن النساء لأنها عِلّة ، وليس بمحبوس فعلى هذا فابْنِ . وأخْبَرني المنذري عن ابن فَهْم عن محمد بن سلاّم عن يونس أنه قال : إذا رُدَّ الرجل عن وجه يريده فقد أُحْصِر . أبو عُبَيد عن أبي عُبَيْدة : حُصِر الرجلُ في الحَبْس ، وأُحْصِرَ في السفر من مَرَضٍ أو انقطاع به . وقال ابن السكيت : يقال : أحَصَرَهُ المرضُ إذا منعه من السفر أو من حاجة يُريدُها ، وحَصَرَه العدُوّ إذا ضَيّق عليه فحُصِر أي ضاقَ صدرُه ، وقال أبو إسحاق النحويّ : الرِّواية عن أهل اللغة أن يُقال للَّذي يَمْنعُه الخوْف والمرض أُحْصِر ، قال : ويقال للمحبوس حُصِر ، قال : وإنما كان ذلك كذلك : لأن الرجل إذا امتنع من التصرف فقد حَصَر نفْسه ، فكأَن المرض أحْبَسه أي جعله يَحْبس نَفْسَه ، وقولك : حَصَرْتُه إنَّما هو حَبَسْتُه لا لأَنَّه حبَس نفسه فلا يجوز فيه أُحْصِر ، قلت : وقد صحَّت الرواية عن ابن عباس أنه قال : لاحَصْر إلا حصْر العدو فجعله بغير ألف جائزاً بمعنى قول الله جلّ وعزّ : ( فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا ? سْتَيْسَرَ مِنَ ? لْهَدْىِ ) ( البَقَرَة : 196 ) وقال الله جلّ وعزّ : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) . قال أبو الحسن الأخْفَشُ : حصيراً أي مَحْبِساً ومَحْصِرا ، قال : ويقال للملك حَصِيرٌ لأنه محجوب . والحَصيرُ : الجَنْبُ . قال : والحصيرُ : البساط الصغير من النبات . وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم في قول الله جلّ وعزّ : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) ، قال : الحَصيرُ المَحْبِسُ : ثم ذَكَرَ نَحْواً من تفسير الأخفش . الحرّاني عن ابن السكيت قال : الحَصيرُ : المَحْبِس ، ويقال : رجل حَصُور وحصيرٌ إذا كان ضَيِّقاً ، حكاهما لنا أبو عمرو ، قال : ويقال : قد حَصَرْتُ القومَ في مدينة بغير ألف ، وقد أحْصَرهُ المرضُ أي منعه من السفر ، قال : والحَصُور : الذي لا يأتي النِّسَاء ، وقال الليث في قوله عز وجلّ : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) يُفَسَّر على وجهين على أنهم يحصرون فيها . قال : وحَصِيرُ الأرض : وجْهُهَا . قال : والحَصِيرُ : سَفِيفَةٌ من بَرْدِيَ أَو أَسَل . وقال القُتَيْبِيّ في تفسير قوله : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) من حَصَرْتُه أي حَبَسْتُه ، فعيل بمعنى فاعل . وقال الزجاج : حصيراً معناه حبْساً من حَصَرتُه أي حَبَسْتُه فهو محصور ، وهذا حصيرُه أي مَحْبسه . قال : والْحَصيرُ : المنسوج : سُمِّي حصيراً لأنه حُصِرَت طاقاتُه بعضُها مع بعض ، وقال : والْجَنبُ يقال له الحصير ، لأن بعض الأضلاع مَحْصورٌ مع بعض . أبو عُبَيْد عن أبي عمرو قال : الحَصيرُ : الْجَنبُ . قال : وقال الأصمعي : الحَصِير : ما بين العِرْق الذي يظهر في جَنْب البعير والفرس معترضاً فما فوقه إلى مُنْقَطَعِ الْجَنْب . فهو الحَصير . وقال شَمِر : الحَصيرُ : لحم ما بين الكَتِف إلى الخاصِرة . أبو عُبَيد عن الكسائي : الحصور : الناقة الضّيِّقَةُ الإحليل ، وقد حَصُرت وأَحصَرَت . قال : وقال الأصمعي : الحِصَارُ : حَقِيبَة تُلْقى على البعير ويرفع مؤخرها فيجعل كآخرة الرَّحْل ، ويُحْشَى مُقَدَّمُها فيكون كقادمة الرَّحل ، يقال منه : قد احتَصَرْتُ البعير احتِصاراً . وأما قول الهذلي : وقالوا تَرَكْنا القومَ قد حَصَروا به ولا غَرْوَ أن قَدْ كَانَ ثَمّ لَحِيمُ قال معنى حَصَروا به أي أَحَاطُوا به . وقال أبو سعيد : امرأةٌ حَصْراء أي رَتْقَاء . وقال الزَّجاج في قوله : ( وَسَيِّدًا وَحَصُورًا ) ( آل عِمرَان : 39 ) أَي لا يأتي النساء ، وقيل له حَصُور : لأنه حُصِرَ عما يكون من الرجال . قال : والحَصُورُ : الذي لا ينفق على الندامى ، وهم مِمَّن يُفَضِّلون الحَصور الذي يكتم السرّ في نفسه وهو الحَصِر ، وقال جرير : ولقد تَسقَّطَني الوُشَاةُ فَصَادَفُوا حَصِراً بِسِرِّك يا أُمَيْمَ ضَنِينَا وأخبرني المنذري عن أبي العباس أنه قال : أصل الحَصْر والإحصار : المَنْعُ ، قال : وأَحصَرَه المرض ، وحُصِر في الحبْس أقوى من أُحصِر ، لأن القرآنَ جَاءَ بِهَا ، قال : وأحصَرْت الجَمل وحصَّرْتُه وَحَصَرْتُه : جعَلْتُ له حِصَاراً وهو كِسَاء يُجعَلُ حول سَنَامه . قال : وقال ابن الأعرابي : أرض مَحْصُورَةٌ وَمَنْصورة ومَضْبُوطَة أي مَمْطُورَةٌ . وقال شَمِر : يقال للناقة : إنها لَحَصِرة الشُّخْب نَشِبَةُ الدَّرِّ . والحَصَرُ : نَشَبُ الدِّرَّة في العروق من خُبْثِ النَّفْس وكَرَاهَة الدِّرَّة . ويقال للحِصار مِحْصَرَة للكساء حوْلَ السَّنَام . صحر : قال الليث : الصحراء : الفَضَاءُ الواسع وأَصْحَرَ القومُ إذا بَرَزُوا إلى فَضَاءٍ لا يُوَارِيهم شيءٌ وجمعها الصَّحارَى والصَّحَارِي ، ولا يجمع على الصُّحْر لأنه ليس بنَعْت . وحمارٌ أَصْحَرُ اللون ، وجمعه صُحْرٌ . والصُّحْرَةُ : اسم اللَّوْنِ ، والصَّحَر المَصْدَر ، وهو لون غُبْرَة فيه حُمْرَةٌ خفيفةٌ إلى بياض قليل ، وقال ذو الرُّمَّة : صُحْرَ السَّرَابِيل في أحشائِهَا قَبَبُ قال : ورجل أَصْحَرُ ، وامرأة صَحْراءُ : في لونهما صُفْرَة . ويقال للنبات إذا أخذت فيه الصُّفْرَةُ غير الخالصة قد اصحارَّ النبات ثم يهيجُ بَعْدُ فيَصْفَرُّ . أبو عُبَيد عن الأصمعي قال : الأصْحَرُ نحوُ الأصْبَح ، والأنْثَى صَحْرَاء . أبو عُبَيد عن أبي زَيْد : لَقِيتُه صَحْرَةَ بَحْرَةَ إذا لم يكن بَيْنَك وبينه شَيءٌ ، وقيل : لَمْ يُجْريا لأنهما إسمان جعلا إسماً واحداً . وقال الليث : الصَّحِيرُ من صَوْت الحَمِير أشَدُّ من الصَّهيل في الخَيْل ، يقال : صَحَرَ يَصْحَرُ صَحِيراً . ابن السِّكّيت عن أبي عمرو : الصَّحِيرَةُ : لَبَنٌ حليبٌ يُغْلَى ، ثم يُصَبُّ عليه السَّمنُ فَيُشْرَبُ . وقال الكِلاَبيُّ : الصَّحيرةُ : اللبَنُ الحليبُ يُسَخَّنُ ، ثم يُذَرُّ عليه الدقيق ويُتَحَسَّى . وقال غَنِيَّةُ : الصَّحيرَةُ : الحَليب يَصْحَر ، وهو أن يُلْقَى فيه الرَّضْفُ أو يجعلَ في القِدْر فيُغْلَى به فَوْرٌ واحدٌ حتى يحتَرِق . قال : والاحْتِراقُ : قَبّلَ الغَلْي . وقالت أُمُّ سَلَمَة لعائشةَ : سكَّنَ الله عُقَيْرَاكِ فلا تُصْحِريه ، معناه لا تُبْرِزيه إلى الصَّحْراء . وقال الأصمعي : الصّحْرَةُ : جَوْبَةٌ تَنْفَتِقُ بينَ جِبَال . وروى عنه أبو عُبَيد : الصُّحْرةُ تَنْجَابُ في الحَرَّة تكون أيضاً ليّنة تُطِيفُ بها حجارة . وقال أبو ذَؤَيْب : أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ وقال ابن شُمَيْل : الصحراء من الأرض : مِثْلُ ظهر الدَّابة الأجْرَد ، ليس بها شَجَرٌ ولا إكامٌ ولا جبال مَلْسَاء ، يقال صَحْرَاءُ بَيِّنَةُ الصَّحَر والصُّحْرَة . وقال شَمِر : يقال : أصْحَر المكانُ أي اتَّسَع ، وأصحَرَ الرجلُ : نَزَلَ الصَّحْرَاء . وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كُفِّنَ في ثَوْبَيْنِ صُحَارِيِّيْن . صرح : أبو الْهَيْثَم عن نُصَيْر : يقال للناقة التي لا تُرَغِّي أي لا يكون للبنها رغْوَةٌ مِصْرَاحٌ يَشْفَتِرُّ شُخْبُهَا ولا يُرَغِّى أبداً . أبو عُبَيْد : الصَّرْحُ : كلّ بناء عال مرتفع ، وجمعه صُرُوحٌ . وقال أبو ذُؤَيْب : تَحْسِبُ آرامَهُنَّ الصُّرُوحا وقال الزَّجّاج في قوله جلّ وعزّ : ( كَ ? فِرِينَ قِيلَ لَهَا ? دْخُلِى ? لصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَن سَاقَيْهَا قَالَ ) ( النَّمل : 44 ) قال : الصَّرْحُ في اللغة : القَصْرُ ، والصَّحْنُ ، يقال : هذه صَرْحَةُ الدَّار وقارِعَتُها أي ساحَتُها . وقال بعض المفسّرين : الصَّرْحُ : بلاط اتُّخِذَ لها من قَوَارِيرَ . وقال الليث : الصَّرْحُ : بيت واحد يُبْنَى مُنْفَرِداً ضَخْماً طويلاً في السماء وجمعه صُرُوح . قال : والصَّريحُ : المَحْضُ الخالِصُ من كل شيء ، ويقال للّبن والبَوْل صَريح إذا لم يكن فيه رُغوة . وقال أبو النَّجم : يَسُوفُ من أَبْوَالِها الصَّرِيحَا قال : والصَّرِيح من الرِّجال والخيل : المحضُ ، ويجمعُ الرجالُ على الصُّرَحاء والخيل على الصَّرَائح . قُلْتُ : والصَّرِيح : فَحْلٌ من خَيل العرب معروف ، ومنه قول طُفَيْل : عَناجِيجُ من آلِ الصّريح وأَعْوَجٍ مَغَاوِيرُ فِيها للأرِيبِ مُعَقِّب وصَرِيحُ النُّصْحِ : مَحْضُه . أبو العباس عن ابن الأعرابي : صَرَحَ الشيءَ وصَرّحَه وأَصْرَحَه إذا بَيَّنَهُ وأَظْهَرَه ، وقال الهُذَلي : وكَرّمَ ماءً صَرِيحاً أي خالصاً ، وأراد بالتكريم التكثير ، وهي لغة هُذَلِيَّة . ويقال : صَرّحَ فلان ما في نفسه تَصْريحا إذا أَبْدَاه ، وصَرّحَتِ الخمرُ تَصْريحاً إذا ذهب منها الزّبَدُ وقال الأعشى : كُمَيْتاً تكَشَّفُ عن حُمْرَةٍ إذا صَرّحَتْ بَعْدَ إزبَادِهَا ويقال : جاء بالكُفْر صُرَاحاً أي جِهَاراً قلت : كأنه أراد صَرِيحاً . أبو عُبَيْد عن الفرّاء : لَقِيتُه مُصارحَةً ومُقَارَحَةً ، وصِرَاحاً وكِفَاحاً بمعنى واحد ، وذلك إذا لَقِيتُه مُوَاجَهَةً . ويقال : صَرّحَتِ السنَةُ إذا ظهَرَتْ جُدُوبَتُها ، وقال سَلامةُ بن جَنْدل : قومٌ إذا صَرّحَتْ كَحْلٌ بُيُوتَهُم مَأْوَى الضُّيُوفِ ومأْوى كلِّ قُرْضُوب ومن أمثال العرب : صَرّحَتْ بِجِدّانٍ وجِلْدَانٍ إذا أَبْدَى الرجُلُ أَقْصَى ما يُرِيدُه . والصَّرِيحُ : الخالِصُ ، والصَّرَحُ مِثْلُه . وأنشد ابن السِّكّيت قولَه : تعلو السيوفُ بأَيْدِيهم جَمَاجِمَهُم كما يُفَلَّق مَرْوُ الأمْعَزِ القَرَح ويومٌ مصرِّحٌ : لا سَحَاب فيه ولا رِيح ، وقال الطِّرِمَّاحُ : إذا امْتَلَّ يهوِي قلتَ ظِلُّ طَخَاءَة ذرا الرِّيحُ في أعقاب يوم مُصَرِّحِ أي ذراه الريح في يوم مُصْحٍ . الليث : خَمْرٌ صُرَاح وصُرَاحِيَةٌ ، وكأسُ صُرَاح : غير ممزوجة ، وجاء بالكفر صُراحاً أي خالصاً جهاراً . شمر عن ابن شميل : الصَّرْحَةُ من الأرض : ما استوى وظهر ، يقال : هم في صَرْحَةِ المِرْبَدِ ، وصرْحَةِ الدار ، وهو ما استوى وظهر ، وإن لم يظهر فهو صرحة بعد أن يكون مُسْتَوِياً حَسَناً . قال : وهي الصحراء فيما زعم أبو أَسْلَم ، وأنشد : كأنها حين فاض الماءُ واخْتَلَفَتْ فَتْخَاءُ لاحَ لها بالصرْحة الذّيبُ حرص : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الحَرْصَةُ والشَّقْفَة والرَّعْلَةُ والسَّلعَة : الشَّجَّةُ . الليث : حَرَصَ يحْرِصُ حِرْصاً ، وقول العرب : حَرِيصٌ عليك معناه حَرِيصٌ على نفعك . وقوم حُرَصاء وحِرَاصٌ . قلت : اللغة العالية حَرَصَ يحرِص ، وأمَّا حَرِصَ يَحْرَص فلغة رديئة والقراء مجمعون على : ( :ُ :ِوَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ ) ( يُوسُف : 103 ) . وقال الليث : الْحَرْصةُ مِثل العَرْصة إلا أن الحَرْصة مُستقَر وسط كل شيء ، والعَرْصةُ : الدار ، قلت : لم أسمع حَرْصة بمعنى العَرصة لغير الليث : وأما الصرحةُ فمعروفة . أبو عُبَيد عن الأصمعي وغيره قال : أول الشِّجَاج الحارصة ، وهي التي تحرِصُ الجلد أي تَشُقّه قليلا ، ومنه قيل : حَرَصَ القَصّارُ الثوبَ إذا شَقَّه ، وقد يقال لها : الحَرْصةُ . وقال ابن السكيت : قال الأصمعي : الحريصةُ : سحابة تَقْشِر وجه الأرض وتُؤثر فيه من شدة وَقْعها ونحو ذلك روى أبو عُبَيد عنه ، وأصل الحَرْصُ : القشر ، وبه سُمِّيَت الشَّجّة حارِصة ، وقيل للشرِه حريص ، لأنه يَقْشِر بحرصه وَجُوه الناس يسألهم . والحِرْصِيانُ فِعْليَانٌ من الحَرْصِ وهو القَشْرُ . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : يقال لباطن جِلْدِ الفيل حِرْصيان ، وقيل في قول الله جلّ وعزّ : ( خَلْقٍ فِى ظُلُمَ ? تٍ ) ( الزُّمَر : 6 ) هي الحِرْصيان والغِرْس والبطن ، قال : والحِرْصِيان : باطن جلد البطن ، والغِرْسُ : ما يكون فيه الولد . وقال في قول الطرمَّاح : وقد ضُمِّرتْ حتى انْطَوَى ذو ثَلاثِها إلى أَبْهَرَي دَرْمَاء شَعْبِ السَّنَاسِن قال : ذو ثلاثها أراد الحِرْصِيان والغِرْسَ والبَطن . وقال ابن السكيت : الحرصِيَانُ : جِلدةٌ حمراءُ بين الجلد الأعلى واللحم تُقْشَرُ بعد السَّلْخ ، والجمع الحِرْصِيَانَات ، وذو ثَلاَثها عَنَى به بطنها ، والثلاثُ : الحِرْصِيانُ ، والرَّحِم ، والسابِيَاءُ . قلت : الحرصِيان فِعْلِيَانٌ من الْحَرْصِ ، وعلى مثاله حِذْريان وصِلِّيَان . رصح : أهمله الليث . وروى ابن الفرج عن أبي سعيد الضَّريرِ أنه قال : الأرْصَح والأرصَعُ والأزَلُّ . واحد . قال : وقال ذلك أبو عَمْرو ، ويقال : الرَّصَعُ : قُرْبُ ما بين الوَرِكَيْن ، وكذلك الرَّصَح والرَّسَحُ والزَّللُ .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR17.928 harf(باب الحاء والراء وما يثلثهما)
(حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له.
(حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR407 harf- الحرص: فرط الشره، وفرط الإرادة. قال عز وجل: ﴿إن تحرص على هداهم﴾ [النحل/37]، أي: تفرط إرادتك في هدايتهم، وقال تعالى: ﴿ولتجدنهم أحرص على حياة﴾ [البقرة/96]، وقال تعالى: ﴿ولتجدنهم أحرص الناس على حياةؤ﴾ [البقرة/96]، وقال تعالى: ﴿وما أكثر الناس ولو حرصت بمؤمنين﴾ [يوسف/103]، وأصل ذلك من: حرص القصار الثوب، أي: قشره بدقة، والحارصة: شجة تقشر الجلد، والحارصة والحريصة: سحابة تقشر الأرض بمطرها (انظر: المجمل
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR338 harfح ر ص
حرص على الشيء وهو حريص من قوم حراص وما أحرصك على الدنيا! والحرص شؤم ولا حرس الله من حرص.
وحرص القصّار الثوب: شقه وبثوبك حرصة.
وأصابته حارصة وهي من الشجاج التي شقت الجلد.
وحمار محرص: مكدح.
وانهلـت الحارصـة والحريصـة وهـي ظلم البطاح بها انهلال حريصة فصفا النطاف بها بعيـد المقلـع ورأيت العرب حريصه على قع الحريصه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.430 harfالحِرْصُ: شدّةُ الإِرادة والشَّرَه إِلى المطلوب. وقال الجوهري: الحِرْصُ الجَشَعُ، وقد حَرَصَ عليه يَحْرِصُ ويَحْرُصُ حِرْصاً وحَرْصاً وحَرِصَ حَرَصاً؛ وقول أَبي ذؤيب:
ولقد حَرَِِصْت بأَن أُدافعَ عنهمُ،
فإِذا المَنيّةُ أَقْبَلَتْ لا تُدْفَعُ
عدَّاه بالباء لأَنه في معنى هَمَمْتُ، والمعروف حَرَصْتُ عليه. الأَزهري: قول العرب حَرِيصٌ عليك معناه حَرِيصٌ على نَفْعِك، قال: واللغة العالية حَرَصَ يَحْرِصُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR180 harf* ح ر ص * * الحِرْصُ * الجشع وقد * حَرَصَ * على الشيء يحرص بالكسر * حِرْصا * فهو حريص و * الحَرْصُ * الشق و * الحارِصَةُ * الشجة التي تشق الجلد قليلا وكذا * الحَرْصةُ * بوزن الضربة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.073 harfالحرص، بالكسر: الجشع؛ وهو شدة الإرادة والشره إلى المطلوب، وقد حرص عليه كضرب وسمع، ومن الأخيرة قراءة الحسن والنخعي وأبي حيوة وأبي البرهسم إن تحرص على هداهم بفتح الراء، كما نقله الصاغاني، قال شيخنا: وبقي عليه: حرص كنصر، ذكره ابن القطاع وصاحب الاقتطاف، وتركه المصنف قصورا، ومن الغريب قول القرطبي: إن حرص كضرب ضعيفة، مع أنها وردت في القرآن العظيم الجامع، انتهى. قلت: قال الأزهري: واللغة العالية حرص
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.905 harfحَرَصَهُ
1 حَرَصَهُ حرص حرصه حرصة , aor. [ حَرِصَ and] حَرُصَ , (TK,) inf. n. حَرْصٌ, (T, S, K, &c.,) He rent it; or clave it: (T, S, K, &c.:) and he, or it, stripped off, scraped off, rubbed off, abraded, or otherwise removed, its superficial part, peel, rind, or the like: (T, K, &c.:) the former, (Az,) or the latter, (Az, Er-Rلghib, B,) is the primary signification. (TA.) You say, حَرَصَ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR438 harfحَرَصَ
حَرَصَ U ( n. ac. حَرْص 1 ),
a. Rent, tore ( cloth ).
حَرَصَ
حَرَصَ I ( n. ac. حِرْص 2 ) حَرِصَ A ( n. ac. حَرَص 4 )
a. [ 'Ala ], Craved for, coveted.
حَرَّصَ
حَرَّصَ II
a. [ 'Ala ], Made eager, desirous.
اِحْتَرَصَ
اِحْتَرَصَ VIII ,
a. Craved, longed for.
حِرْص
حِرْص 2 ,
a. Eagerness, avidity; craving; cupidity.
حَرِيْص
حَرِيْص 25 , ( pl. حِرَاْص 23 , حُرَصَآءُ 43 , حَرَاْئِصُ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR12.707 harfحرص
حَرَصَ - يَحْرِصُ - حَرِيْص - أَحْرَص
حَرَصَ - يَحْرِصُ + كائن + على كائن أو شيء أو أمر: يريد تحقيقه بشدة مع حذرالفشل: يتوخى الدقة والحذر في قيامه بفعل ما، وذلك رغبة منه في إتمامه بشكل صحيح وسليم، لأنه يمثل له أمراً مهماً وممتعاً
حَرِيْص: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " حَرَصَ - يَحْرِصُ ": الذي " يَحْرِصُ " بشدة
أَحْرَص: اسم
Mücavir kökler37 mücavir (50 toplam)
- زحزح
1 ortak ayet · Onu uzaklaştıran
- ميل
1 ortak ayet · Eyik ağaç anlamındadır
- عنت
1 ortak ayet · Sıkıntıya düştünüz
- علق
1 ortak ayet · Sülük demektir
- رأف
1 ortak ayet · Riyf : Sulak, suya yakın, bol verimli, bitkili yer demektir
- ألف
1 ortak ayet · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
- سنه
1 ortak ayet · Seneler
- عمر
1 ortak ayet · “U’mare” katlı bina demektir
- عدل
1 ortak ayet · Denk tutuyorlar
- ودد
1 ortak ayet · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
- رحم
2 ortak ayet · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
- أنس
2 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
Geçtiği ayetler(5)
وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ …
Daha hırslıAnd olsun ki; onları, insanlardan şirk koşanlardan daha çok hayata düşkün bulacaksın. Onlardan herbiri bin yıl ömür verilmesini ister. Halbuki çok yaşatılması onu azabtan uzaklaştıracak değildir. Allah onların ne yaptığını hakkıyla görendir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حرص |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طمع, شح, رغب |
| Zıt Kök | زهد |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin yüzeyini yarmak, elbiseyi yırtmak, deriyi hafifçe sıyırmak ve yerdeki otu kazırcasına tüketmek |
| Çekirdek Özet 2 | Bir hedefe ulaşmak, bir şeyi korumak veya elde etmek için sınırları zorlayırcasına yırtınmak ve aşırı tutkuyla yönelmek |
| Çekirdek Özet 3 | İradenin itici gücü olan yönelişin mutlaklaştırılması durumunda hırsa; hak ve hayır ekseninde yoğunlaştığında ise nebevî ihtimama dönüşen sınır zorlayıcı motivasyon |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca ahlaki bir yergi olan kör hırs veya açgözlülük ile sınırlayıp Peygamber’in hidayet ve ümmeti için çırpınışını ifade eden kurucu anlamını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حر | Yakıcılık, hararet, sürtünme, zorlama, keskinleşme ve aşındırıcı şiddet barındıran hareket (örneğin حرر, حرق, حرف, حرث) | ص | Sıkıştırma, odaklama ve kuşatma niteliği taşıyan harfin eklenmesiyle hararet ve sürtünme hareketi nesnenin yüzeyini yaran, sıyıran ve odaklanan sınır tanımaz bir tutkuya ve yırtınmaya dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı kuşatma, sınır çekme, engelleme veya koruma altına alma |
| ر | İnsan başı | Bilinç, başlangıç, öne atılma, yöneliş ve tepe noktası |
| ص | Olta, bitki | Yakalama, peşine düşme, sımsıkı kavrama ve kıstırma |
| حرص | Çit ile çevrili korunaklı bir sınıra başını ve iradesini dayayarak arzulanan nesneyi sımsıkı yakalamak için engeli yırtıp aşma hareketi | Somut planda deriyi veya bezi yırtıp sıyıran kuvvet; soyut planda ise engelleri hiçe sayarak hedefe kilitlenen, kendini yırtarcasına ortaya konan sınır tanımaz arzu ve çaba |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çamaşırcının tokmaklarken kumaşı zedelemesi ve yırtması; deriyi hafifçe yaran ilk kademe yara; yerin yüzeyindeki otları kökünden kazırcasına sıyıran şiddetli yağmur veya otlakta hiçbir şey bırakmayan hayvan otlayışı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî beytinde ölümü savuşturmak için kendini yırtarcasına çabalamayı bu kökle ifade etmiştir: ولقد حرصت بأن أدافع عنهم / فإذا المنية أقبلت لا تدفع |
| Erken Arapça kullanım | Hukuki ve tıbbi yaralama tasniflerinde deriyi yarıp kanatmayan ilk çizik için حارصة nitelemesi; hayvanların meradaki her şeyi sıyırıp tüketmesi durumunda حُرِصَ المرعى denilmesi |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Batı Sami dil grubunda kök, kesme, çizme, oyma ve karar kılma temel dairesi etrafında şekillenir. İbranicede חָרַץ (ḥāraṣ) fiili nesneleri keskinleştirmek, yarmak, çentik açmak anlamlarının yanı sıra zihinsel olarak kesin karar vermek, hüküm altına almak işlevini üstlenir. Süryanicede ܚܪܨ (ḥraṣ) kökü kuşanmak, sıkı bağlamak, gayret göstermek ve bir işe azimle girişmek çağrışımlarına sahiptir. Kökün ortak Sami katmanındaki ilksel fiziksel tabanı, bir yüzeyin mekanik olarak çizilmesi, yarılması ve sıyrılmasıdır. Arapça, bu fiziksel yarma ve kumaşı hırpalama (yırtınma) hareketini içselleştirerek, insanın bir gaye veya arzu uğruna kendisini ve sınırlarını zorlamasını, nesneye aşırı yapışmasını ve aşırı irade sergilemesini ifade eden zihinsel ve ahlaki bir merkeze evriltmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yarma ve sıyırmadan aşırı iradeye geçiş | Kumaşın tokmakla yırtılması veya derinin sıyrılması anlamındaki fiziksel hareket, hedefe ulaşmak için yırtınma ve doymak bilmez arzu (ceşa‘) manasına aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חָרַץ ve Süryanice ܚܪܨ | İbranicede yarma, kesme ve kesin karar alma; Süryanicede sıkı bağlanma ve gayret gösterme ortak bir kararlılık ve keskinlik çekirdeğini belgeler | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme ve sıyırma kökleri | Çeşitli Afro-Asyatik kollarda sert bir aletle kazıma ve yüzeyi sıyırma eylemlerini bildiren ikili ses öbekleriyle paralellik kurulabilmektedir | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حرص | Anlamlı | Yırtmak, sıyırmak, aşırı arzulamak | Giysiyi yırtmak, deriyi çizmek, bir hedefe ulaşmak için yırtınmak ve aşırı tutku duymak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حصر | Anlamlı | Kuşatmak, daraltmak, engellemek | Bir şeyi çepeçevre sarıp hareket alanını kısıtlamak, içine kapanmak | Ortak harf grubu; Kur'an'da geçer |
| رحص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerce mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| رصح | Anlamlı | Zayıflamak, etsiz kalmak | Kalçanın veya bedenin etsiz, basık ve zayıf olması durumu | Tehzîb'de müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| صحر | Anlamlı | Açığa çıkmak, kızıllık, düzlük | Geniş, bitkisiz, açık ve düz arazi; açıklıkta görünür olma hali | Kur'an'da geçmez |
| صرح | Anlamlı | Açık olmak, parlamak, yükselmek | Katışıksız, duru ve belirgin olmak; yüksek köşk ve saray | Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حرص | Merkez | Aşırı yöneliş, yırtınma, tutku | Hedefe ulaşmak için fiziksel ve ruhsal sınırları zorlayırcasına çaba gösterme ve aşırı arzu duyma | Hem dünyevi düşkünlüğü hem de nebevî şefkatli çırpınışı kapsayan kök |
| طمع | Komşu | Beklenti, ümitli arzu | Elde edilmesi mümkün veya muhtemel görünen bir menfaate karşı zihnen ümit besleme | حرص fiili bir yırtınma ve iç tazyik iken, طمع dışarıdan gelecek nesneye odaklı beklentidir |
| شح | Komşu | Bencillik, sahiplenme tutkusu | Eldekini vermeme cimriliği ile başkasındakini hırsla istemenin nefiste birleşmiş katı hali | حرص hedef yönelimli aşırı çabayı, شح ise nefsin bencil mülkiyet tutkusunu niteler |
| رغب | Komşu | İstek, yönelim, meyil | Bir şeye doğru geniş bir arzuyla yönelme veya ondan yüz çevirme | حرص daha baskıcı, yırtıcı ve zorlayıcı bir şiddet taşır; رغب ise iradi yöneliştir |
| زهد | Zıt | Yüz çevirme, azla yetinme | Değer vermeyip terk etme, dünyevi nesneye karşı kayıtsız kalma ve arzusuzluk | حرص kökünün gerektirdiği aşırı odaklanma ve yırtınmanın doğrudan zıddıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حرص | Şiddetli arzu, yırtınma, aşırı istek | Hem açgözlülüğü hem de sınır tanımaz himmet ve şefkati karşılayan çift yönlü semantik alan | Kesin |
| Latince | Cupiditas, aviditas, zelus | Aşırı tutku, açgözlülük, adanmışlık | Cupiditas kör arzuyu, aviditas doymak bilmezliği karşılarken zelus gayret ve bağlılık boyutunu yansıtır | Güçlü |
| İngilizce | Greed, covetousness, earnest desire | Hırs, açgözlülük, derin kaygı ve gayret | Greed olumsuz hırsı karşılarken earnest desire veya solicitousness nebevî himmet boyutunu açıklar | Kesin |
| Almanca | Habgier, Eifer, brennendes Verlangen | Açgözlülük, gayret, yakıcı arzu | Habgier negatif dünyevi hırsı, Eifer ise gayret ve fedakarane adanmışlığı yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Avidité, convoitise, sollicitude | Açgözlülük, tamah, ihtimamlı düşkünlük | Convoitise tutkulu istemeyi, sollicitude ise başkası için çırpınan nebevî ihtimamı karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَحْرَصَ | Dünyevi varoluşa ve yaşama doymak bilmez açgözlülükle yapışma | Hayata en düşkün toplulukların ölümden kaçış psikolojisini ve dünyayı tek gaye edinmelerini bildiren bağlam (Bakara 2:96) |
| تَحْرِصْ | İnsanların hidayete ermesi için Peygamber’in kendini tüketircesine yırtınması ve çırpınışı | Resul’ün inkârcıların kurtuluşu yolunda gösterdiği sınır tanımaz cehdi ve ilahi sınırın hatırlatılması (Nahl 16:37) |
| حَرَصْتَ | Ne kadar yırtınılırsa yırtınılsın insanların çoğunun iman etmeyeceğine dair beşeri sınır | Tebliğcinin aşırı gayretine rağmen toplum çoğunluğunun tercihinin değişmeyeceğini vurgulayan bağlam (Yûsuf 12:103) |
| حَرَصْتُمْ | Hukuki ve ahlaki mükemmelliği yakalamak için ne kadar çabalanırsa çabalansın güç yetirilemeyecek mutlak eşitlik | Çok eşlilikte kalbî adaletin ve tam dengenin beşeri gayretin ötesinde olduğunu belirten fıkhi bağlam (Nisâ 4:129) |
| حَرِيصٌ | Müminlerin dünya ve ahiret esenliği üzerine titreyen, onlar için çırpınan nebevî düşkünlük | Resulullah’ın müminlere karşı taşıdığı derin şefkati, sorumluluğu ve koruyucu ihtimamı öven bağlam (Tevbe 9:128) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade, hidayet ve kader ilişkisi | Peygamber’in aşırı arzusuna rağmen kalplerin hidayet bulmayışında ilahi meşiet ve kulun kesb yetkisinin sınırları | İnsani çabanın ve yırtınmanın ontolojik neticeyi tek başına belirleyemeyeceği gerçeği |
| Fıkıh | Aile hukuku ve ceza hukuku | Eşler arasında adaleti sağlama çabasının azami sınırı ve yaralama diyetlerinde ilk kademe sıyrık (hârisa) | Kusursuz adaletin beşeri iradeyi aşan boyutu ile fiziksel zedelenmenin asgari başlangıcı |
| Tefsir | Nebevî ahlak ve tebliğ psikolojisi | Resul’ün muhataplarının kurtuluşu için kendini helak edercesine gösterdiği olağanüstü ihtimam | Hırsın olumsuz anlamından sıyrılarak nebevî dert edinme ve tebliğ aşkı olarak tanımlanması |
| Hadis | Ahlak ve zühd rivayetleri | Âdemoğlunun mal ve uzun ömür konusundaki doymak bilmez hırsı ile ilim ve hayra duyulan hırsın mukayesesi | Nefsin doyurulamaz tutkusu ile tükenmeyen manevi öğrenme arzusunun ayrışması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Nebevî tebliğ ve davet | Yırtınırcasına ihtimam | Tevhidin ve hidayetin yayılması için gösterilen sınır tanımaz adanmışlık | İmanın toplumsallaşmasında peygamberi harekete geçiren içsel ve tükenmez motor güç | Kesin |
| İlmi | Hakikati arama ve metodoloji | Zihinsel kilitlenme ve cehd | Bilgiye ulaşmak için tüm bilişsel engelleri aşma ve derinleşme arzusu | Araştırmacının hakikat arayışında gösterdiği yüksek motivasyon ve tecessüs | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve yönetici sorumluluğu | Toplumsal adalet gayreti ve iktidar şehveti | Yöneticinin halkının esenliği üzerine titremesi veya tam aksine koltuğa açgözlülükle yapışması | İki uçlu bir mekanizma olarak hem kamu maslahatını koruma azmi hem de tahakküm hırsı | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, sermaye ve piyasa davranışı | Doyumsuz sermaye birikimi dürtüsü | Tüketim ve biriktirme arzusunun ahlaki frenleri parçalayarak piyasayı sömürüye açması | Emeğin ve piyasa dengesinin aşırı kâr ve biriktirme tutkusuyla tahrip edilmesi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimptotik yakınsama ve aşırı gerilim limiti | Bir eğrinin bir sınıra sonsuz bir çabayla durmaksızın yaklaşması fakat sistemsel kısıt sebebiyle o sınıra asla tam olarak dokunamaması (Nisâ 4:129 ayetindeki adalet sınırına benzer şekilde) | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Obsesif teleolojik motivasyon | Bireyin veya grubun belirli bir hedefe ulaşmak adına tüm içsel enerjisini o noktaya odaklayarak diğer tüm çevresel uyaranları ve kendi beden sınırlarını tüketmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü bütünüyle bencilce bir açgözlülük, kapitalist birikim hırsı veya kınanmış bir karakter zaafı olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün dünyevi düşkünlük için yerici bir tarzda kullanılmasının yanında, Peygamber’in ümmetine karşı beslediği eşsiz şefkat, ihtimam ve kurtarıcı çırpınışını (Tevbe 9:128) ifade eden zirve ahlakı da içermesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Peygamber’in tebliğdeki ısrarını ve insanlık için duyduğu derin hüznü basit bir zorlama veya psikolojik baskı zannedip nebevî risaletin şefkat eksenli rahmet dinamiğini ıskalamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsandaki yönelim ve motivasyon potansiyelinin çift kutuplu doğasını gösterir; iradenin süfli bir dünyaya kilitlendiğinde insanı canavarlaştıran, ulvi bir amaca bağlandığında ise peygamberi bir şefkat abidesine dönüştüren dönüştürücü kuvveti açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber’in tebliğ psikolojisini ve muhatapları karşısındaki içsel çırpınışını anlatan ayetlerde (Yûsuf 12:103, Nahl 16:37, Tevbe 9:128), inkârcıların varoluşsal açmazını sunan metinlerde (Bakara 2:96) ve aile hukukundaki adalet sınırlarını çizen hükümlerde (Nisâ 4:129). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin hedeflerine karşı kayıtsız ve gevşek olmasını salık veren pasif zühd anlayışını yıkar; hayır, ıslah ve adalet yolunda azami çabanın ve yırtınmanın nebevî bir sünnet olduğunu kanıtlar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKumaşın tokmaklanarak yırtılması, derinin hafifçe sıyrılıp açılması ve otlağın kökünden kazınırcasına tüketilerek yüzeyin tahrip edilmesi.
- Soyut anlamBir amaca, nesneye veya insana yönelik olarak sınırları zorlayan, kendini paralar ve yırtarcasına ortaya konan sınır tanımaz irade, şiddetli arzu ve düşkünlük.
- Sistematik karşılıkİnsanın varoluşsal itici gücünün yöneldiği nesneye göre biçimlenmesi; dünyevi meta ekseninde tahripkâr bir doyumsuzluk, ilahi rıza ve insanlığın kurtuluşu ekseninde ise koruyucu ve fedakâr bir nebevî ihtimam olması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde öznenin ortaya koyduğu azami çaba, enerji ve yırtınmayı temsil eder. Bu cehd sonsuza doğru tırmandığında yönelim fonksiyonu ideal hedef seviyesi olan sınırına doğru yakınsar. Ancak sistemin doğasındaki beşeri ve ontolojik kısıtlar sebebiyle ulaşılan reel netice , ideal hedef ile mutlak biçimde örtüşemez ve aradaki fark daima sıfırdan farklı kalır; bu durum öznenin ne kadar yırtınırsa yırtınsın mutlak eşitliği veya herkesin hidayetini tek başına temin edemeyeceğini modeller.