حسر
ح - س - ر
KÖK- 12 geçiş
- 12 ayet
- 10 sîga
- 12 sözlük
Hasir(ha,sin) : Susuz kalmış, çorak yer demektir. Bir şeyi arzulamak anlamında kullanılmaktadır. “Hasre" harap olmuş yer demektir. Mastar olarak yıkılmak parçalanmak, çökmek anlamlarında kullanılmaktadır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hasir(ha,sin) : Susuz kalmış, çorak yer demektir. Bir şeyi arzulamak anlamında kullanılmaktadır. “Hasre" harap olmuş yer demektir. Mastar olarak yıkılmak parçalanmak, çökmek anlamlarında kullanılmaktadır.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR779 harfحَسَرْتُ كُمِّي عن ذراعي أًحْسِرُهُ حَسْراً: كشفت. والحاسِرُ: الذي لا مِغْفَرَ له ولا دِرع. والانْحِسارُ: الانكشاف. والمِحْسَرَةُ: المِكْنَسَةُ. وحسَرَ البعيرُ يَحْسِرُ حُسوراً: أعيا. واسْتَحْسَرَ وتَحَسَّرَ مثلُه. وحَسَرْتُهُ أنا حَسْراً، يتعدَّى ولا يتعدَّى، وأَحْسَرْتُهُ أيضاً، فهو حَسيرٌ، والجمع حَسْرى. وحَسَرَ بصرُه يَحْسِرُ حُسوراً، أي كَلَّ وانقطع نظَره من طولٍ مَدىً وما أشبهَ ذلك، فهو
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR21.335 harfح س ر
حسر ، حرس ، سحر ، سرح ، رسح : مستعملة .
حسر : قال الليث : الْحَسْرُ : كَشْطُكَ الشَّيءَ عن الشيءِ . يقال : حَسَرَ عن ذِراعيه ، وحَسَرَ البَيْضَة عن رأسه ، وحَسَرَت الرِّيحُ السّحابَ حَسْراً . وانْحَسَرَ الشيءُ إذا طاوَع . وقد يجيء في الشِّعر حَسَرَ لازماً مثل انْحَسَر .
وقال الليث : حَسَرَ البَحرُ عن الساحل إذا نَضِبَ عنه حتى بدا ما تحت الماء من الأرض ، ولا يُقالُ : انحسَرَ البَحْرُ .
وقال
ح س ر حسر ، حرس ، سحر ، سرح ، رسح : مستعملة . حسر : قال الليث : الْحَسْرُ : كَشْطُكَ الشَّيءَ عن الشيءِ . يقال : حَسَرَ عن ذِراعيه ، وحَسَرَ البَيْضَة عن رأسه ، وحَسَرَت الرِّيحُ السّحابَ حَسْراً . وانْحَسَرَ الشيءُ إذا طاوَع . وقد يجيء في الشِّعر حَسَرَ لازماً مثل انْحَسَر . وقال الليث : حَسَرَ البَحرُ عن الساحل إذا نَضِبَ عنه حتى بدا ما تحت الماء من الأرض ، ولا يُقالُ : انحسَرَ البَحْرُ . وقال ابن السَّكِّيت : حَسَرَ الماءُ ونَضَبَ وجَزَرَ بمعنى واحد ، وأنشد أبو عُبَيد في الحُسُورِ بمعنى الانكشافِ : إذا ما القَلاَسِي والعَمائمُ أُخْنِسَتْ فَفِيهن عن صُلْعِ الرِّجال حُسُور وقال الليث : الحَسْرُ والحُسُور : الإعياء ، تقول حَسَرَت الدَّابَّةُ والعَيْنُ ، وحَسَرَها بُعْدُ الشيء الذي حَدَّقَتْ نحوه ، وقال رؤبة : يَحْسُرُ طَرْفَ عَيْنِه فَضَاؤُه وقال الفَرَّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( كَرَّتَيْنِ يَنقَلِبْ إِلَيْكَ البَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ ) ( المُلك : 4 ) يريد ينقلب صاغِراً وهو حَسِيرٌ أي كليلٌ كما تَحْسِرُ الإبِل إذا قُوِّمَتْ عن هُزَال وَكَلال ، وهي الحَسْرَى ، واحدها حَسِيرٌ ، وكذلك قوله عزّ وجلّ : ( وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُوراً ) ( الإسرَاء : 29 ) . قال : نَهَاه أن يُعْطِيَ كُلَّ ما عنده حتى يَبْقَى مَحْسُوراً لا شيء عنده . قال : والعَرَبُ تقول : حَسَرْتُ الدَّابَّة إذا سَيّرْتَها حتى يَنْقَطِع سَيْرُها ، وأما البَصَرُ فإنه يَحْسُرُ عند أقصى بُلُوغ النظر . وقال أبو الهَيْثَم : حُسِرَت الدَّابَّةُ حَسْراً إذا أُتْعِبَتْ حتى تَبْقَى ، واستحسرت إذا أَعْيَتْ ، قال الله تعالى : ( وَلاَ يَسْتَحْسِرُونَ ) ( الأنبيَاء : 19 ) وفي الحديث : ( الحسير لا يعقر ) لا يجوز للغَازِي إذا حُسِرَت دابَّتُه وقَوَّمَتْ أن يَعْقِرها مخافَةَ أن يأخذها العَدُوُّ ، ولكن يُسَيِّبُها . وقال غيره : يقال للرّجَّالة في الحرب الحُسَّر ، وذلك أنهم يَحْسِرونَ عن أَيْدِيهم وأَرْجُلِهم . وقال بعضهم : سُمُّوا حُسَّرا لأنه لا دُرُوعَ عليهم ولا بَيْض ، والحَاسِرُ : الذي لا بَيْضَةَ على رأسِه ، وقال الأعْشى : يصف الدَّارعَ والحاسِر : تَعْصِفُ بالدَّارِع والحَاسِرِ وفي فتح مكة أن أبا عُبَيدة كان يومئذٍ على الحُسَّر وهم الرَّجَّالَة ، ويقال للذين لا دروع لهم . وقال أبو إسحاق في قول الله عزّ وجلّ : ( هُمْ خَامِدُونَ ياحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِّن رَّسُولٍ ) ( يس : 30 ) هذا أَصْعَب مسألة في القرآن إذا قال القائل : ما الفائدة في مُناداة الحَسْرة ، والحَسْرةُ مِمَّا لا تُجِيب ، قال : والفائدة في مناداتها كالفائدة في مُناداة ما يعقل ، لأن النِّداءَ بابُ تنبيه . إذا قلت : يا زَيْدُ ، فإن لم تكن دعوته لتخاطبه بغير النداء فلا معنى للكلام ، إنما تقول : يا زيد لتنبهه بالنداء ، ثم تقول له : فعلت كذا ، ألا تَرَى أنك إذا قلت لمن هو مقبل عليك : يا زيدُ ، ما أَحسنَ ما صَنَعْتَ فهو أوكَدُ من أن تقول له : ما أحسنَ ما صنعت بغير نداء ، وكذلك إذا قلت للمخاطب : أَنَا أعجَبُ مما فعلت ، فقد أفدته أنك مُتَعَجِّب ، ولو قلت : واعَجَبَاهُ ممَّا فَعَلْت ، ويا عجباه أتفعل كذا كان دُعَاؤُك العَجَب أبلغ في الفائدة ، والمعنى يا عَجَبَا أَقْبِلْ فإنه من أَوْقَاتِك ، وإنما النداء تنبيه للمتعَجَّب منه لا للعَجَب ، والحَسْرَةُ أَشَدُّ الندم حتى يبقى النَادِمُ كالحَسِيرِ من الدوَابِّ الذي لا مَنْفَعَة فيه . وقال الله جلّ وعزّ : ( مَن يَشَآءُ فَلاَ تَذْهَبْ نَفْسُكَ ) ( فَاطِر : 8 ) . وهذا نَهْيٌ معناه الخبر ، المَعْنَى : أَفَمَنْ زُيِّنَ له سوء عمله فأضله الله ذَهَبَتْ نَفْسُك عليهم حَسْرةً وتَحسُّراً ، ويقال حَسِر فلان يحسَر حَسْرَةً وحَسَراً إذا اشتدت ندامتُه على أمرٍ فاته ، وقال المَرَّار : ما أَنَا اليومَ على شيْء خَلاَ يا ابْنَةَ القَيْن تَوَلَّى بِحَسِرْ وقال الليث : الطيرُ تتحَسَّر إذا خَرَجَتْ من الرِّيش العَتِيقِ إلى الحديث ، وحَسّرها إبَّان التَّحْسِير ثَقَّلَه : لأنه فُعِلَ في مُهْلَة . قلت : والبَّازِي يُكَرِّز للتَّحْسِير ، وكذلك سائر الجوارح تَتَحَسّر . وتَحَسَّر الوَبَرُ عن البَعِير والشَّعَر عن الحمار إذا سَقَطَ . ومنه قوله : تَحَسَّرَتْ عِقَّةٌ عنه فأَنْسَلَها واجْتَابَ أُخرى جديداً بعد ما ابْتَقَلاَ وقال الليث : الجارية تَتحَسَّر إذا صَارَ لحمُها في مواضعه ، وكذلك البَعيرُ . وقال لبيد : فإذا تَغَالَي لَحمُها وتَحَسَّرَتْ وتَقَطَّعَتْ بعد الكَلاَلِ خِدَامُها قلت : وتحسُّرُ لحم البعير أن يكون الربيعُ سَمَّنه حتى كثُر شحمه وتَمَكَ سَنَامه ، فإذا رُكِبَ أَيّاماً فذهب رَهَلُ لحمه ، واشْتَدَّ ما تَزَيَّم منه في مواضعه فقد تَحسّر . ورجل حاسِرٌ : لا عِمامَةَ على رأسه ، وامرأةٌ حاسِرٌ بغير هاء إذا حَسَرَتْ عنهَا ثِيابها ، ورجُلٌ حاسِرٌ : لا دِرْعَ عليه ولا بيضة على رأْسِه . وقال الليثُ : الحَسَارُ : ضَرْبٌ من النَّباتِ يُسلِّح الإبِلَ . ورجُلٌ مُحَسَّر : مُحَقَّرٌ مُؤْذًى . وفي الحديث ( يخرج في آخر الزّمان رجُلٌ يُسَمَّى أمِيرَ العُصَبِ ، أَصْحَابُه مُحَسَّرُون مُحَقَّرُون مُقْصَوْن عن أبواب السلطان ، يأتونه من كل أَوْبِ كأنهم قَزَعُ الخَريفِ يُوَرِّثُهُم الله مَشارِقَ الأرْضِ ومَغَارِبها ) . أبو زيد فَحْلٌ حاسرٌ وفادِرٌ وجَافِرٌ إذا أَلْقَح شَوْلَه فَعَدَلَ عنها وتَركها . وفي الحديث : ( ادعوا الله ولا تستحسروا ) . قال النَّضْرُ : معناه لا تَمَلُّوا . قال الشَّيْخُ : رُوِي هذا الحرف : فَحْلٌ جاسرٌ بالجيم أي فادِر ، وأظنه الصواب ، وقول العَجَّاج : كَجَمَلِ البَحْرِ إذا خَاضَ جَسَرْ غَوَارِبَ اليَمِّ إذا اليَمُّ هَدَر . حتى يُقَال حَاسِرٌ وما انْحَسَرَ يعني اليَمّ ، يقال : حاسِرٌ إذا جَزَر ، وقد حَسَر البَحْرُ وجَزَر واحد . وقوله : إذا خَاضَ جَسَر بالجيم أي اجترأ وخاض مُعْظَمَ البحر ، ولم تَهُلْه اللُّجَحُ . الحَسَارُ من العُشْبِ ينبت في الرِّياض ، الواحِدَةُ حَسَارَة . ورِجْلُ الغُرَاب : نَبْتٌ آخر ، ودم الغزال : نبت آخر : والتأويلُ : عُشْب آخر . سحر : قال الليث : السِّحْرُ : عمل يُقْرَبُ فيه إلى الشيطان وبمَعُونَةٍ منه ، كل ذلك الأمْرِ كَيْنُونَتُه السِّحْر ، ومن السِّحْر الأخْذَةُ التي تأْخُذُ العَيْنَ حتى تَظُنَّ أنَّ الأمرَ كما تَرى وليس الأصْلُ على ما تَرَى . وفي الحديث أنّ قيسَ بنَ عَاصمٍ المِنْقَرِيَّ والزِّبرقان بن بدر وعمرو بن الأصمِّ قَدِمُوا على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فسأل النبيُّ عَمْراً عن الزِّبْرِقَان فأَثْنَى عليه خيراً ، فلم يَرْضَ الزّبرِقَانُ بذلك ، وقال : والله يا رسول الله إنه ليعلم أَنّي أفضل مِمَّا قال ، ولكنه حَسَدَ مكانِي منك ، فأَثْنَى عليه عَمْرو شَرّاً ، ثم قال : والله ما كَذَبْتُ عليه في الأُولى ولا في الآخرة ، ولكنه أرضاني فقلت بالرِّضا ، ثم أَسْخَطَني فقلت بالسُّخْطِ ، فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إنّ من البَيَان لسِحْراً ) : / / قال أبو عُبَيد : كأنّ المعنى والله أعلم أنه يَبْلُغُ من بَيَانِه أَنَّه يَمْدَحُ الإنسانَ فيَصْدُقُ فيه حتى يَصْرِفَ القلوب إلى
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.397 harf(باب الحاء والسين وما يثلهما)
(حسف) الحاء والسين والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتقشَّر عن شيء ويسقط. فمن ذلك الحُسَافة، وهو ما سَقَط من التمر والثَّمَر. ويقال انحسف الشّيءُ، إذا تفتَّت في يدك. وأمَا الحَسيفَة، وهي العداوة، فجائزٌ أن يكون من هذا الباب. والذي عندي أنها من باب الإبدال، وأنّ الأصل الحسيكة؛ فأُبدلت الكاف فاءً. وقد ذكرت الحسيكة وقياسُها بعد هذا الباب. ويقال الحَسَفُ الشَّوك، وهو من
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR998 harf- الحسر: كشف الملبس عما عليه، يقال: حسرت عن الذراع، والحاسر: من لا درع عليه ولا مغفر، والمحسرة: المكنسة، وفلان كريم المحسر، كناية عن المختبر، وناقة حسير: انحسر عنها اللحم والقوة، ونوق حسرى، والحاسر: المعيا لانكشاف قواه، ويقال للمعيا حاسر ومحسور، أما الحاسر فتصورا أنه قد حسر بنفسه قواه، وأما المحسور فتصورا أن التعب قد حسره، وقوله عز وجل: ﴿ينقلب إليك البصر خاسئا وهو حسير﴾ [الملك/4]، يصح أن يكون
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR880 harfح س ر
حسر عن ذراعيه كشف وحسر عمامته عن رأسه وحسر كمّه عن ذراعه وحسرت المرأة درعهـا عـن جسدهـا وكذلـك كل شيء كشف فقد حسر.
وامرأة حسنة المحاسر.
وانحسر عنه الظلام وتحسر.
وتحسر الوبر عن الإبل والريش عن الطير وحسرت الطير: أسقطت ريشها.
ورجـل حاسـر: مكشـوف الـرأس.
وحسـرت على كذا وتحسرت عليه ويا حسرتا عليه وحسرني فلان.
وحسرت الدابة فهي حسير ودواب حسرى وحسرت الدابة بنفسها حسوراً
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.993 harfالحَسْرُ: كَشْطُكََ الشيء عن الشيء.
حَسَرَ الشيءَ عن الشيء يَحْسُرُه ويَحْسِرُه حَسْراً وحُسُوراً فانْحَسَرَ: كَشَطَهُ، وقد يجيء في الشعر حَسَرَ لازماً مثل انْحَسَر على المضارعة. والحاسِرُ: خلاف الدَّارِع. والحاسِرُ: الذي لا بيضة على رأْسه؛ قال الأَعشى:
في فَيْلَقٍ جَأْواءَ مَلْمُومَةٍ،
تَقْذِفُ بالدَّارِعِ والحاسِرِ
ويروى: تَعْصِفُ؛ والجمع حُسَّرٌ، وجمع بعض الشعراء حُسَّراً على حُسَّرِينَ؛ أَنشد
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR619 harf* ح س ر * * حَسَرَ * كُمّه عن ذراعه كشفه وبابه ضرب و * الانْحِسارُ * الانكشاف و * حَسَر * البعير أعيا و * حَسَرهُ * غيره و * استَحْسَر * أيضا أعيا قلت ومنه قوله تعالى ﴿ملوما محسورا﴾ وقوله ﴿ولا يستحسرون﴾ و * حَسَ * بصره كَلّ وانقطع نظره من طول مدى وما أشبه ذلك فهو * حَسِيرٌ * و * مَحْسور * أيضا وبابه جلس و * الحَسْرةُ * أشد التلهف على الشيء الفائت تقول * حَسِرَ * على الشيء من باب طرب و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.202 harfحسره يحسره، بالضم، ويحسره، بالكسر، حسرا، بفتح فسكون: كشفه. والحسر أيضا: كشطك الشيء، حسر الشيء عن الشيء يحسره، ويحسره، حسرا وحسورا: كشطه، فانحسر، قد يجيء في الشعر حسر لازما مثل انحسر، على المضارعة. يقال: حسر الشيء حسورا، بالضم، أي انكشف. وفي الصحاح: الانحسار: الانكشاف. حسرت كمى عن ذراعي أحسره حسرا: كشفت.
وفي الأساس: حسر كمه عن ذراعه: كشف، وعمامته عن رأسه، والمرأة درعها عن جسدها. وكل شيء
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR10.892 harfحَسَرَهُ
1 حَسَرَهُ حسر حسره حسرة , aor. حَسُرَ (S, Msb, K) and حَسِرَ , (Mgh, Msb, K,) inf. n. حَسْرٌ (S, Msb, K) and حُسُورٌ, (TA,) He removed it, put it off, took it off, or stripped if off, (Mgh, K, TA,) عَنْ شَىْءٍ from a thing which it covered or concealed. (TA.) حُسِرَ is said of anything as meaning It was removed, put off, taken off, or stripped off, from a thing which it covered or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.111 harfحَسَرَ
حَسَرَ I , U ( n. ac. حَسْر 1 , حُسُوْر 27 ),
a. Uncovered, bared, stripped.
b. Was fatigued, weary, jaded, exhausted.
حَسِرَ
حَسِرَ A ( n. ac. حَسَر 4 ),
a. see supra (b) & see V (a) .
حَسَّرَ
حَسَّرَ II ,
a. Vexed, ill-treated, grieved.
b. Moulted ( bird ).
أَحْسَرَ
أَحْسَرَ IV ,
a. Exhausted, overdrove ( cattle ).
تَحَسَّرَ
تَحَسَّرَ V
a. [ 'Ala ], Sighed, grieved for,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR53.820 harfحسر
1.BAB
حَسَرَ - يَحْسُرُ - حَسِيْر - اسْتَحْسَرَ - يَسْتَحْسِرُ
حَسَرَ - يَحْسُرُ + كائن أو شيء أو أمر + عن كائن أو شيء أو أمر: يبطؤ ويكل ويعيا ويقصر عن القيام بالفعل أو بلوغ الغاية المطلوبة
حَسِيْر: على وزن "فـَعيل": اسم فاعل مبالغة بمعنى مفعول من " حَسَرَ - يَحْسُرُ ": قاصر عن بلوغ المطلوب
اسْتَحْسَرَ - يَسْتَحْسِرُ + كائن + عن فعل:
Sîgalar(10)
- حَسَرَاتٍHasretler(فَعَلَاتٍ)×2
- حَسْرَةًHasret(فَعْلَةً)×2
- الْحَسْرَةِHasret(الْفَعْلَةِ)×1
- حَسِيرٌBitkin(فَعِيلٌ)×1
- لَحَسْرَةٌHasret(لَفَعْلَةٌ)×1
- مَحْسُورًاAçıkta kalan(مَفْعُولًا)×1
- يَاحَسْرَةًEy hasret(يَافَعْلَةً)×1
- يَاحَسْرَتَاEy hasretim(يَافَعْلَتَا)×1
- يَاحَسْرَتَنَاEy bizim hasretimiz(يَافَعْلَتَنَا)×1
- يَسْتَحْسِرُونَBitkinleşirler(يَسْتَفْعِلُونَ)×1
Mücavir kökler70 mücavir (96 toplam)
- كرر
2 ortak ayet · Kalın katmerli örülmüş urgan demektir
- فرط
2 ortak ayet · Fert (tı) Topluluktan ayrılan kişidir
- غزز
1 ortak ayet · Akına çıkanlar
- خسأ
1 ortak ayet · Hasi : Buruşmuş, kırışmış elbise demektir
- عنق
1 ortak ayet · Onların boyunları
- لوم
1 ortak ayet · Dilin arka tarafı, dil kemiği demektir
- بغت
1 ortak ayet · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir
- غلل
1 ortak ayet · Ğille, İç gömlek demektir
- وزر
1 ortak ayet · Kemiksiz et parçası demektir
- عمل
3 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- بصر
2 ortak ayet · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
- صنع
1 ortak ayet · İmal ederler
Geçtiği ayetler(12)
… مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ
HasretlerUyanlar dediler ki: Bizim için dönüş olsaydı da bizden uzaklaştıkları gibi, biz de onlardan uzaklaşsaydık. Böylece onların bütün yaptıklarını Allah hasretler halinde kendilerine gösterecektir ve onlar ateşten çıkacak değildirler.
أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَصْنَعُونَ
HasretlerKötü işi kendisine süslendirilip de onu güzel gören bir midir? Muhakkak ki Allah, dilediğini saptırır, dilediğini de hidayete erdirir. Öuleyse onlara yanarak kendini harab etme. Şüphesiz ki Allah, onların yaptıklarını bilendir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حسر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ندم, اسف, لهف, عيي |
| Zıt Kök | ستر |
| Çekirdek Özet 1 | Örtüyü, zırhı veya giysiyi sıyırıp açığa çıkarma; süpürüp soyma; takatin tamamen tükenip zafiyetin açıkta kalması |
| Çekirdek Özet 2 | Kişinin kaçırdığı imkânlar karşısında korumasız, dermansız ve çıplak kalarak yaşadığı onarılmaz iç tükeniş ve pişmanlık |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın örtüsünden veya enerjisinden soyularak mutlak sınırına varması, savunmasız ve bitkin halde gerçeğe toslaması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «özlem» veya «iç çekme» sayıp ardındaki çıplak kalma, dermansızlık ve telafisizlik dinamiklerini gözden kaçırma |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حس | Algı alanına çıkarma, hissetme, kazıyıp yok etme veya kökten ayıklama; حسس, حسم, حسن, حسب köklerinde olduğu gibi bir durumun örtüsünü kaldırıp belirgin kılma ve sonuca bağlama | ر | Çekirdeğin taşıdığı açığa çıkarma ve kazıma hareketine süreklilik, akış ve yayılma katarak örtünün sıyrılması, dermanın büsbütün tükenip takatsizliğin ortada kalması anlamını pekiştirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırlandırılmış, korunmuş veya örtü altında tutulan güvenli alanı temsil eder |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Varlığı ayakta tutan desteği, zırhı veya dayanma noktasını gösterir |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Varlığın üst kısmını, seyrini, hareketin vardığı nihai uç noktayı simgeler |
| حسر | Koruyucu çitin ve dayanağın sıyrılarak varlığın üstünden kalkması; örtüsüz ve takatsiz kalıp açıkta bırakılma hareketi | Koruyucu çit ve dayanağın sıyrılmasıyla varlığın üst katmanının bütünüyle açılması, zırhsız kalması ve tüm dermanını tüketerek durması hareketini bütünleştirir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin üzerindeki örtüyü, giysiyi veya tozu sıyırıp açığa çıkarmak; savaşçının zırhını ve miğferini çıkarıp korumasız (hâsir) kalması; bineğin gücünün tükenip dermansız (hasîr) düşmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde savaş ordusunu tasvir ederken zırhlı ve zırhsız/korumasız savaşçıları şöyle anar: في فَيْلَقٍ جَأْواءَ مَلْمُومَةٍ / تَقْذِفُ بالدَّارِعِ والحاسِرِ |
| Erken Arapça kullanım | Bir kadının başörtüsünü veya elbisesini üzerinden sıyırması için حَسَرَتِ المرأَةُ ثَوْبَهَا veya kolunu açması için حَسَرَ عَنْ ذِرَاعَيْهِ denilir; evi süpürüp temizlemeye ve süpürgeye de örtüyü ve çöpü sıyırdığı için مِحْسَرَة adı verilir |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde حسر kökü, üzerindeki katmanı sıyırma, örtüyü kazıma, dermanı tüketerek çıplak ve korumasız kalma semantik dairesiyle örtüşür. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında kökün doğrudan ses denkliği gösteren türevleri çoğunlukla eksilme, zayıflama, yetersiz kalma ve mahrum bırakılma (İbranice חסר h-s-r «eksik olmak, yoksun kalmak, tükenmek») anlam eksenine oturur. Arapçada kök, hem bu yoksunluk ve derman tükenişini korumuş hem de fiziksel düzlemde giysinin, zırhın veya süprüntünün sıyrılıp altındakinin apaçık ortaya çıkması biçimindeki somut açma hareketini merkezde tutmuştur. Bu iki hat birleşerek kişinin tüm manevi ve ameli kalkanlarından soyulup telafisiz bir eksiklik ve çıplaklık içinde kalması anlamındaki hasret kavramını meydana getirmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Örtüyü, zırhı sıyırma ve gücün tükenmesi | Kolun sıyrılması, zırhsız kalma ve yürümekten yorulup çöken deve (hasîr) somut çekirdeğinden türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice חסר (h-s-r) | Varlığın eksilmesi, dermanın çekilmesi, mahrumiyet ve açıkta kalma ile birebir ses ve anlam paralelliği gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök katmanı | Kabuğun veya koruyucu katmanın dökülüp eksilmesine dayanan arkaik biçimlenmelerle uyumludur | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حسر | Anlamlı | Örtüyü sıyırma, zırhsız kalma, takatsizlik | Hedef köktür; dermanın ve örtünün tükenip açıkta kalınmasını anlatır | Kur'an'da geçer |
| حرس | Anlamlı | Gözetleme, koruma, bekleme | Sınırları muhafaza etme ve açık vermeme hareketidir; korumanın kalkmasını anlatan hedef kökün karşıt işlevli kardeşi gibidir | Kur'an'da geçer |
| سحر | Anlamlı | Hakikati örtme, aldatma, şafak vakti | Gerçeğin üzerini yanıltıcı bir perdeyle örtme; hedef kökün açığa çıkarma hareketinin zıddı yönde işler | Kur'an'da geçer |
| سرح | Anlamlı | Serbest bırakma, yayılma, salıverme | Bağları ve kayıtları çözüp varlığı serbest akışa bırakma hareketidir | Kur'an'da geçer |
| رحس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilişinde anlamlı bağımsız bir kök kaydı oluşmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| رسح | Anlamlı | Zayıflık, kalçada etsizlik ve çelimsizlik | Bedenin etinden ve diriliğinden soyulup kuru kalması halidir; hedef kökteki derman sıyrılmasıyla benzeşir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حسر | Merkez | Açığa çıkma, derman tükenişi, onarılmaz pişmanlık | Örtünün kalkması sonucu hiçbir korunak ve telafi imkânı kalmaksızın açıkta ve bitkin kalmayı ifade eder | Tüm zırh ve bahanelerin dökülmesiyle yaşanan içsel çöküştür |
| ندم | Komşu | Pişmanlık, geçmiş fiilden ötürü kederlenme | ندم yapılan hatanın ardından duyulan suçluluk hissidir; حسر kökündeki dermansız kalma ve çıplaklık şart değildir | Akli bir pişmanlık ve nedamet sürecini merkezine alır |
| اسف | Komşu | Derin keder, şiddetli üzüntü ve öfke | اسف içinde öfke ve reaksiyon barındıran yoğun bir kederdir; حسر ise direncin kırılıp elin kolun bağlanmasıdır | Duygusal patlama veya hüzünlü öfke tonu ağır basar |
| لهف | Komşu | Elden kaçana yanma, iç çekme | لهف kaçırılan fırsata duyulan arzu ve yakınmadır; حسر ise kaçan şeyin ardından takatin büsbütün tükenmesidir | Fırsatın ardından hayıflanma ve sızlanma öne çıkar |
| عيي | Komşu | Takatsizlik, acizlik, sözün veya gücün bitmesi | عيي bir işi başarmaktan aciz düşmektir; حسر kökünde ise tükenişle birlikte örtünün sıyrılıp açığa çıkması vardır | Fiziksel ve zihinsel iflası anlatır |
| ستر | Zıt | Örtme, gizleme, perdeleme | Varlığın üzerini koruyucu bir örtüyle kapatıp kusur ve zayıflıkları gizleme eylemidir; kökün mutlak zıddıdır | Açığa çıkarmanın karşıtı olarak saklama hareketidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حسر | Örtünün sıyrılması, derman tükenişi, hasret | Somut zırhsız kalış ile telafisiz manevi çöküntüyü bir arada taşır | Kesin |
| Latince | Denudare, fatigare, angor | Çıplak bırakmak, yormak, iç sıkıntısı | Denudare soyma yönünü, fatigare bitkinliği, angor ise boğucu kederi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Strip bare, exhaust, irremediable regret | Soyup açığa çıkarmak, tüketmek, onarılmaz pişmanlık | Regret tek başına iç kederi verir fakat kökteki dermanın soyulup çıplak kalma tabiatını tam kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Entblößen, erschöpfen, Verzweiflung | Açığa çıkarmak, tüketip yormak, çaresiz esef | Erschöpfen dermanın tükenişini, entblößen örtünün kalkmasını verir | Güçlü |
| Fransızca | Dénuder, épuiser, amertume / désolation | Çıplak bırakmak, tüketmek, onarılmaz acı | Dénuder ve épuiser fiziksel kök anlamına çok yakınken désolation boşluk hissini karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَسْرَةً / حَسَرَاتٍ / الْحَسْرَةِ | Onarılmaz pişmanlık, telafisiz iç tükenişi | Ahirette hakikatin örtüsü kalkınca amellerin boşa çıktığını görenlerin veya elçileri yalanlayanların durumu; Bakara 2:167, Âl-i İmrân 3:156, Meryem 19:39, Yâsîn 36:30 |
| حَسِيرٌ | Yorgunluktan dermanı kesilmiş, gerçeği aramaktan aciz düşmüş göz | İlahi yaratılışta kusur arayan gözün hiçbir noksan bulamayarak takatsiz geri dönmesi bağlamı; Mülk 67:4 |
| مَحْسُورًا | İmkânlarından bütünüyle soyulmuş, açıkta ve dermansız kalmış kimse | İnfakta aşırıya kaçıp elindekini savuran ve sonunda korumasız, muhtaç kalan kişi uyarısı; İsrâ 17:29 |
| يَسْتَحْسِرُونَ | İbadetten ve itaatten dolayı yorulmak, bıkkınlık ve dermansızlık göstermek | Meleklerin Allah katındaki kesintisiz ve takatsizlikten münezzeh kullukları bağlamı; Enbiyâ 21:19 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri, cehennem azabı ve adaletullah | Kafirlerin dünyada yaptıkları amellerin hasrete dönüşmesi ve bu manevi azabın bedeni azapla ilişkisi | Amelin hakikat perdesi sıyrılınca bizzat bir ızdırap kaynağına dönüşmesi |
| Fıkıh | İktisadi denge, infak ve mülkiyet tasarrufları | İsrâ 17:29 bağlamında kişinin ailesini ve kendini muhtaç (mahsûr) bırakacak derecede ölçüsüz saçıp savurmasının hükmü | Bütün kaynaklarını tüketip korumasız ve açıkta kalma tehlikesi |
| Tefsir | Kıyamet isimleri (Yevmü'l-Hasre) ve psikolojik tasvirler | Meryem 19:39 ve diğer ayetlerde hasretin sıradan üzüntüden farkı; ölümün boğazlanması ve telafi kapısının mutlak kapanışı | Geri dönüşsüzlük, telafisizlik ve örtülerin kalkmasıyla beliren çıplak acı |
| Hadis | Zamanın ve amellerin zayi edilmesi | Allah'ın anılmadığı meclislerin ve boşa harcanan ömrün kıyamet günü insan üzerine hasret olacağı uyarıları | Fırsat eldeyken fark edilmeyen ziyanın sonradan bütün çıplaklığıyla açığa çıkması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret muhasebesi | Hakikatin çıplaklaşması | Telafisizlik şoku | Aldatıcı dünya perdeleri kalktığında insanın hiçbir ameli kalkanının kalmaması hali | Kesin |
| İlmi | Araştırma ve idrak sınırı | İdrakin doyuma ulaşıp tükenmesi | Sınır tayini | Aklın ve duyuların mutlak nizam karşısında kusur bulmaktan aciz kalıp yorulması | Güçlü |
| Siyasi | Savunma ve kamu gücü | Zırhsızlık ve donanımsızlık hali | Güvenlik açığı | Bir yapının tüm koruyucu sistemlerinden soyunarak düşman karşısında savunmasız kalması | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak yönetimi ve harcama | İflas ve likidite tükenişi | Dengeleyici sınır | Ölçüsüz saçıp savurma neticesinde sermayesiz, korumasız ve açıkta (mahsûr) kalma riski | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik entropi ve enerji tükenişi | Bir sistemin kullanılabilir serbest enerjisini tüketerek artık hiçbir iş yapamaz, direnç gösteremez hale gelmesi (termodinamik yorgunluk) | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tükenmişlik sendromu ve telafisiz iflas | Kişinin veya kurumun bütün savunma mekanizmalarını, kaynaklarını tüketip dış etkilere karşı tamamen korumasız kalarak çökmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü modern Türkçedeki «özlem», «uzaktakini arzulama» veya sadece geçmişe dair sıradan bir «hayıflanma» manasına hapsetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; koruyucu örtünün kalkmasını, kişinin tüm manevi ve maddi kalkanlarından soyulup çırılçıplak kalmasını, takatin sıfırlanmasını ve telafisi imkânsız bir sonuca toslamayı bildirir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki hasret kavramı duygusal bir duygu durumu sanılır; oysa hasret, amellerin boşa çıkmasıyla koruyucu zırhın yok olması ve insanın mutlak çaresizlik içinde kendi çıplaklığıyla yüzleşmesidir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini ahiret ve sorumluluk bilinci üzerinden nasıl inşa ettiğini gösterir; kâfirin nihai akıbetinin sadece fiziki ceza değil, kalkanların kalkmasıyla gelen telafisiz iç tükeniş olduğunu açıklar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret pişmanlığını ve hesaplaşmayı tasvir eden ayetlerde, infakta itidal sınırını çizen emirlerde ve kâinatın kusursuzluğunu gözlemlemeye çağıran kozmolojik ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Pişmanlığın her zaman telafi edilebilir bir iç muhasebe olduğu zannını yıkar; belirli bir eşikten sonra örtünün kalktığını ve dermanın tükenmesiyle pişmanlığın ebedi bir azaba dönüştüğünü gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamÜzerindeki elbiseyi, zırhı veya örtüyü sıyırıp çıkarmak; yeri süpürüp temizlemek; yolculuk ve çaba neticesinde takatin tamamen çekilip bitkin düşmek.
- Soyut anlamİnsanın sığındığı tüm geçici dayanak ve perdelerin yırtılmasıyla, kaçırdığı hakikat karşısında hiçbir telafi gücü kalmaksızın çıplak ve dermansız kalması.
- Sistematik karşılıkBir sistemin koruma kalkanlarının ve potansiyel enerjisinin sıfırlanarak, geri döndürülemez bir tükeniş ve açıkta kalma durumuna uğraması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde hasret durumunu, varlığın elinde kalan iş yapabilme ve telafi enerjisini, varlığı koruyan örtü, zırh veya savunma kalkanını, ise kaçırılan hakikat ile gerçekleşen durum arasındaki telafisiz farkı temsil eder. Enerji sıfıra yaklaşırken () ve koruyucu örtü tamamen ortadan kalktığında (), kaçırılan imkânın doğurduğu tükeniş ve hasret () mutlak boyutuna ulaşır.