حسس
ح - س - س
KÖK- 6 geçiş
- 6 ayet
- 6 sîga
- 9 sözlük
Küçük taş kırıntısı anlamındadır. Üzerinde yürününce hissedilir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Küçük taş kırıntısı anlamındadır. Üzerinde yürününce hissedilir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.308 harfباب الحاء مع السين
ح س، س ح مستعملان
حس:
الحَسُّ: القَتْل الذَريعُ. والحَسُّ: إضرارُ البَرْد الأشياءَ، تقول: أصابتْهم حاسَّةٌ من البَرْد، وباتَ فلان بِحَسَّةِ سَوءٍ: أي بحالٍ سيِّئةٍ وشدَّةٍ. والحَسُّ: نَفْضُك التُرابَ عن الدابَّة بالمِحَسَّة وهي الفِرْجَون. ويقالُ: ما سَمِعْتُ له حِسّاً ولا جرِسْاً، فالحِسُّ من الحركة، والجْرسُ من الصَّوْت.
والحِسُّ: داءٌ يأخُذُ النُّفَساءَ في رَحِمها.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.158 harfالحِسُّ والحَسيسُ: الصوت الخفي. وقال الله تعالى: "لا يَسْمَعونَ حَسيسَها". والحِسُّ أيضاً: وجعٌ يأخذ النَفساء بعد الولادة. ويقال أيضاً: أَلْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ. معناه ألْحِقِ الشيء بالشيءِ، أي إذا جاءك شيءٌ من ناحية فافعلْ مثله. والحِسُّ أيضاً: مصدر قولك حَسَّ له، أي رَقَّ له. قال القَطامي:
أَخوكَ الذي لا تَملِكُ الحِسَّ نَفْسُـهُوتَرْفَضُّ عند المُحْفِضَاتِ الكَنائِفُ
والحِسُّ أيضاً: بردٌ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR572 harfح س س
أحسست منه مكراً وأحسست منه بمكر.
وما أحسسنـا منـه خبـراً وهـل تحـس مـن فلـان بخبـر.
وتعالـى اللـه أن يـدرك بحاسّـة مـن الحـواس.
ومـن أيـن حسسـت هذا الخبر.
واخرج فتحسس لنا.
وضرب فما قال حس.
وجيء به من حسك وبسك.
وأنشد يصف امرأة ويشكوها: كلّ شيء كنت قد جم - عت من حسي وبسي وصبحوهم فحسوهم: قتلوهم قتلاً ذريعاً " إذ تحسونهم بإذنه ".
والنفساء تشتكي حساً في رحمها أي
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok13.737 harfالحِسُّ والحَسِيسُ: الصوتُ الخَفِيُّ؛ قال اللَّه تعالى: لا يَسْمَعُون حَسِيسَها. والحِسُّ، بكسر الحاء: من أَحْسَسْتُ بالشيء. حسَّ بالشيء يَحُسُّ حَسّاً وحِسّاً وحَسِيساً وأَحَسَّ به وأَحَسَّه: شعر به؛ وأَما قولهم أَحَسْتُ بالشيء فعلى الحَذْفِ كراهية التقاء المثلين؛ قال سيبويه: وكذلك يفعل في كل بناء يُبْنى اللام من الفعل منه على السكون ولا تصل إِليه الحركة شبهوها بأَقَمْتُ. الأَزهري: ويقال هل
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR477 harf* ح س س * * الحِسُّ * و * الحَسِيسُ * الصوت الخفي ومنه قوله تعالى ﴿لا يسمعون حسيسها﴾ و * حَسُّوهم * استأصلوهم قتلا وبابه رد ومنه قوله تعالى ﴿إذ تحسونهم بإذنه﴾ و * المِحَسَّةُ * بكسر الميم الفرجون و * الحَوَاسُّ * المشاعر الخمس وهي السمع والبصر والشم والذوق واللمس و * أحَسَّ * الشيء وجد حسه قال الأخفش أحس معناه ظن ووجد ومنه قوله تعالى ﴿فلما أحس عيسى منهم الكفر﴾ و * حَسّانُ * اسم رجل إن جعلته
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.024 harfالحس: الجلبة، هكذا في النسخ، وصوابه الحيلة، وهو عن ابن الأعرابي، كما نقله الصاغاني وصاحب اللسان. الحس: القتل الذريع والاستئصال، حسهم يحسهم حسا: قتلهم قتلا ذريعا مستأصلا، وقوله تعالى: إذ تحسونهم بإذنه أي تقتلونهم قتلا شديدا، والاسم الحساس، عن ابن الأعرابي، وقال أبو إسحاق: معناه: تستأصلونهم قتلا، وقال الفراء: الحس: القتل والإناء ها هنا. من المجاز: الحس نفض التراب عن الدابة بالمحسة، بالكسر، اسم
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.095 harfحَسَّ
حَسَّ U ( n. ac. حَسّ 1 ),
a. Felt; perceived; knew.
b. Destroyed, annihilated; killed.
c. Curried, rubbed down ( animal ).
d. Placed upon the embers.
e. A ( n. ac. حَسّ 1 ) [ Bi ], Was certain, sure of.
حَسَّسَ
حَسَّسَ II ,
a. Caused to feel.
b. Woke; awoke.
أَحْسَسَ
أَحْسَسَ IV
a. [ acc. or Bi ], Felt; perceived, saw; knew.
تَحَسَّسَ
تَحَسَّسَ V ,
a. Listened to; sought
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR36.815 harfحسس
حَسَّ - يَحُسُّ
حَسَّ - يَحُسُّ + كائن + كائناً أو شيئاَ: يهلكه ويفنيه بالحرق أو القتل أو القطع، وخاصة قطع الاتصال بمصدر التغذية
﴿ولقد صدقكم الله وعده إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ﴾: تهلكوهم وتزيلوا أثرهم وتبطلوا جهدهم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التسبب بالموت بأنواعه المختلفة " وهي:
خَنَقَ - يَخْنُقُ، حَسَّ - يَحُسُّ، غَالَ -
حسس حَسَّ - يَحُسُّ حَسَّ - يَحُسُّ + كائن + كائناً أو شيئاَ: يهلكه ويفنيه بالحرق أو القتل أو القطع، وخاصة قطع الاتصال بمصدر التغذية ﴿ولقد صدقكم الله وعده إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ﴾: تهلكوهم وتزيلوا أثرهم وتبطلوا جهدهم واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التسبب بالموت بأنواعه المختلفة " وهي: خَنَقَ - يَخْنُقُ، حَسَّ - يَحُسُّ، غَالَ - يَغُوْلُ، وَقَذَ - يَقِذُ، بَخَعَ - يَبْخَعُ، صَعَقَ - يَصْعَقُ حَسَّ - يَحِسُّ + كائن + شيئاً: شعر به بوسائل الحس حَسَّ - يَحُسُّ + كائن + كائناً أو شيئاَ: يهلكه ويفنيه بالحرق أو القتل أو القطع حَسَّ - يَحُسَّ ﴿ولقد صدقكم الله وعده إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حتى إذا فشلتم وتنازعتم في الأمر وعصيتم من بعد ما أراكم ما تحبون منكم من يريد الدنيا ومنكم من يريد الآخرة ثم صرفكم عنهم ليبتليكم ولقد عفا عنكم والله ذو فضل على المؤمنين(152)﴾ آل عمران مختار الصحاح ● [حسس] ح س س: الحِسُّ و الحَسِيسُ الصوت الخفي ومنه قوله تعالى ﴿لا يسمعون حسيسها﴾ و حَسُّوهم استأصلوهم قتلا وبابه رد ومنه قوله تعالى ﴿إذ تحسونهم بإذنه﴾ و المِحَسَّةُ بكسر الميم الفرجون و الحَوَاسُّ المشاعر الخمس وهي السمع والبصر والشم والذوق واللمس و أحَسَّ الشيء وجد حسه قال الأخفش أحس معناه ظن ووجد ومنه قوله تعالى ﴿فلما أحس عيسى منهم الكفر﴾ و حَسّانُ اسم رجل إن جعلته فعلان من الحس لم تُجره وإن جعلته فعّالا من الحسن أجريته لأن النون حينئذ أصلية الراغب حس - الحاسة: القوة التي بها تدرك الأعراض الحسية، والحواس: المشاعر الخمس، يقال: حسست وحسيت وأحسست، فحسست يقال على وجهين: أحدهما: يقال: أصبته بحسي، نحو عنته ورعته، والثاني: أصبت حاسته، نحو: كبدته وفأدته، ولما كان ذلك قد يتولد منه القتل عبر به عن القتل، فقيل حسسته (انظر: البصائر 2/459)، أي: قتلته. قال تعالى: }إذ تحسونهم بإذنه{ [آل عمران/152]، والحسيس: القتيل، ومنه: جراد محسوس: إذا طبخ (في اللسان: وجراد محسوس: إذا مسته النار أو قتلته)، وقولهم: البرد محسة للنبت (أي: يحسه ويحرقه. انظر: اللسان (حس) ؛ والمجمل 1/212)، وانحست أسنانه: انفعال منه، فأما حسست فنحو علمت وفهمت، لكن لا يقال ذلك إلا فيما كان من جهة الحاسة، فأما حسيت فبقلب إحدى السينين ياء. وأما أحسسته فحقيقته: أدركته بحاستي، وأحست مثله، لكن حذفت إحدى السينين تخفيفا نحو: ظلت، وقوله تعالى: }فلما أحس عيسى منهم الكفر﴿[آل عمران/52]، فتنبيه أنه قد ظهر منهم الكفر ظهورا بان للحس فضلا عن الفهم، وكذا قوله تعالى:﴾فلما أحسوا بأسنا إذا هم منها يركضون﴿[الأنبياء/12]، وقوله تعالى:﴾هل تحس منهم من أحد﴿[مريم/98]، أي: هل تجد بحاستك أحد منهم؟ وعبر عن الحركة بالحسيس والحس، قال تعالى:﴾لا يسمعون حسيسها{ [الأنبياء/102]، والحساس: عبارة عن سوء الخلق (انظر: المجمل 1/212)، وجعل على بناء زكام وسعال. ملخص اللسان 1. وانْحَسَّت أَسنانُه: تساقطت وتَحاتَّتْ وتكسرت؛ 2. اقْتُصَّ من فلان فما تَحَسَّسَ أَي ما تَحَرَّك وما تَضَوَّر. 3. إِن البرد مَحَسَّة للنبات والكلإِ ، أَي يَحُسُّه ويحرقه. 4. وحَسَّهم يَحُسُّهم: وَطِئَهم وأَهانهم. 5. وتَحَسَّسَتْ أَوبارُ الإِبل: تَطَايَرَتْ وتفرّقت. 6. ليس بمقلوع ولا منحس أَي ليس بمحوّل عنه ولا مُنْقَطِع. 7. والحَسُّ والاحْتِساسُ في كل شيء: أَن لا يترك في المكان شيء. 8. تَحُسُّ أَي تُحْرِقُ وتُفْني، من الحاسَّة، وهي الآفة التي تصيب الزرع والكلأَ فتحرقه. 9. والحاسَّة: الجراد يَحُسُّ الأَرض أَي يأْكل نباتها. 10. وحَسَّ الدابة يَحُسُّها حَسّاً: نفض عنها التراب، 11. والحَسيسُ والحِسُّ: الحركة. 12. الحِسُّ من الحركة والحِسُّ: الرَّنَّةُ. 13. أَنه كان في مسجد الخَيْفِ فسمع حِسَّ حَيَّةٍ؛ أَي حركتها وصوت مشيها؛ 14. والحِسُّ والحَسِيسُ: الذي نسمعه مما يمرّ قريباً منك ولا تراه، 15. لا يَسْمَعُون حَسِيسَها أَي لا يسمعون حِسَّها وحركة تَلَهُّبِها. 16. وحِسُّ الحمَّى وحِساسُها: رَسُّها وأَولها عندما تُحَسُّ؛ 17. الحِسُّ مس الحُمَّى أَوّلَ ما تَبْدأُ، 18. حسَّ بالشيء يَحُسُّ حَسّاً وحِسّاً الحِسُّ والحَسِيسُ: الصوتُ الخَفِيُّ؛ 19. وحَسِيساً وأَحَسَّ به وأَحَسَّه: شعر به؛ 20. حَسْتُ بالشيء إِذا علمته وعرفته، 21. وحَواسُّ الإِنسان: المشاعر الخمس وهي الطعم والشم والبصر والسمع واللمس. 22. والحِسُّ: الجَلْدُ. 23. وتَحَسَّسَ الخبر: تطلَّبه وتبحَّثه. 24. تَحَسَّسْ فلاناً ومن فلان أَي تَبَحَّثْ، 25. التَحَسُّسُ شبه التسمع والتبصر؛ 26. وتَحَسَّسْتُ من الشيء أَي تَخَبَّرت خبره. 27. وحَسَّ منه خبراً وأَحَسَّ: رأَى. 28. أَحَسَّ علم ووجد. 29. والحَسُّ: القتل الذريع. 30. وحَسَسْناهم أَي استَأْصلناهم قَتْلاً. 31. وحَسَّهم يَحُسُّهم حَسّاً: قتلهم قتلاً ذريعاً مستأْصلاً. 32. إِذ تَحُسُّونهم بإِذنه؛ أَي تقتلونهم قتلاً شديداً، 33. وحُسُّوهم بالسيف حَسّاً؛ أَي استأْصلوهم قتلاً. 34. والحَسُّ: إِضْرار البرد بالأَشياء. 35. والمِحَسَّة: الفِرْجَوْنُ؛ 36. ادفنوني في ثيابي ولا تَحُسُّوا عني تراباً أَي لا تَنْفُضوه، 37. وحَسَسْتُ له أَحِسُّ وحَسِسْتُ حَِسّاً فيهما: رَقَقْتُ له. 38. الحَسُّ العَطْفُ والرِّقَّة 39. ويقال أَحْسَسْتُ الخبَرَ وأَحَسْتُه وحَسَيتُ وحَسْتُ إِذا عرفت منه طَرَفاً. 40. ما أَحْسَسْتُ بالخبر وما أَحَسْت وما حَسِيتُ ما حِسْتُ أَي لم أَعرف منه شيئا ً 41. من أَين حَسَيْتَ هذا الخبر؛ يريدون من أَين تَخَبَرْته. 42. وحَسِسْتُ بالخبر وأَحْسَسْتُ به أَي أَيقنت به. 43. الإِحْساسُ العلم بالحواسِّ، وهي مَشاعِرُ الإِنسان كالعين والأُذن والأَنف واللسان واليد، 44. وحَواسُّ الأَرض خمس: البَرْدُ والبَرَدُ والريح والجراد والمواشي. 45. والحِسُّ: وجع يصيب المرأَة بعد الولادة، 46. هل تحس منهم من أَحد، هل تُبْصِرُ هل تَرى؟ 47. والإِحْساسُ الوجود، 48. وهل أَحْسَسْت الخبر أَي هل عرفته وعلمته. 49. فنظرت هل أُحِسُّ سهمي فلم أَرَ شيئاً أَي نظرت فلم أَجده. 50. لا حَسَاسَ من ابني موقد النار، لا وجود، 51. ذهب فلان فلا حَساسَ به أَي لا يُحَسُّ به أَو لا يُحَسُّ مكانه. 52. إِن الشيطان حَسَّاس لَحَّاسٌ؛ أَي شديد الحسَّ والإَدراك. 53. من حَسِّه وعَسِّه أَي من حيث شاءَ. 54. وجئني من حَسِّك وبَسِّك؛ من حيث كان ولم يكن. 55. من حَِسِّي وبَِسِّي؛ أَي من كل جهة. 56. وحَسَّ: كلمة تقال عند الأَلم. 57. لآخُذَنَّ منك الشيء بِحَسٍّ أَو بِبَسٍّ أَي بمُشادَّة أَو رفق، 58. حَسّاً ولا بَسّاً، يعني التوجع. 59. وحَسِّ مثل أَوَّهْ، 60. وبات فلانٌ بِحَسَّةٍ سَيِّئة وحَسَّةِ سَوْءٍ أَي بحالة سَوْءٍ وشدّة، 61. مَرَّتْ بالقوم حَواسُّ أَي سِنُونَ شِدادٌ. 62. حَسَّهم القائد يَحُسُّهم حَسّاً إِذا قتلهم. 63. الحَسُّ القتل والحَسِيسُ؛ القتيل؛ 64. وقد تَرَدَّ
Mücavir kökler44 mücavir (65 toplam)
- ركز
1 ortak ayet · Rikz yığın demektir
- ركض
1 ortak ayet · Rekud (Dat) sert yay demektir
- فشل
1 ortak ayet · Yıldınız
- يأس
1 ortak ayet · Hayızdan kesilen kadın demektir
- حور
1 ortak ayet · Hale güneşin etrafında oluşmuş beyaz halkadır
- سمع
2 ortak ayet · İşiten
- شهو
1 ortak ayet · “Şeğefe” yağmur alan yüksek dağ demektir
- نزع
1 ortak ayet · Gerilmiş yay demektir
- عيسى
1 ortak ayet · İsa
- يوسف
1 ortak ayet · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
- صرف
1 ortak ayet · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
- عفو
1 ortak ayet · Affetti
Geçtiği ayetler(6)
فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ
Sezdiİsa, onların inkarlarını sezince; Allah uğrunda yardımcılarım kimlerdir? dedi. Havariler: Biziz Allah’ın yardımcıları, Allah’a iman ettik. Sen de şahid ol ki biz, muhakkak müslümanlarız, dediler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حسس |
| Yapı | Üçlü (mücerred sülâsî) |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شعر, درك, سمع, جسس |
| Zıt Kök | غفل |
| Çekirdek Özet 1 | Fiziksel temas, sürtünme, kazıma, hafif hışırtı ve doğrudan duyu organıyla algılama |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın, tehdidin veya hareketin en zayıf işaretini dahi doğrudan ve kesin biçimde fark etme |
| Çekirdek Özet 3 | Algılanan somut gerçekliğin inkâr edilemez bilgi ve eylem gerekçesine dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca içsel, sübjektif duygu sanıp nesnel, duyusal ve kökten yok edici fiziksel boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حس | Sürtünme, sert temas, kazıma, döküntü ve bu temastan doğan ince ses veya fiziksel etki; حسب, حسد, حسر, حسم, حسن | س | Çekirdekteki temas ve kazıma hareketini tekrarlayan bir sürtünmeye, deriden algılanan zayıf hışırtıya, kökten süpürüp yok etmeye veya duyusal dikkatle iz sürmeye özelleştirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir sınıra, kabuğa veya dış yüzeye çarpma, engelle karşılaşma |
| س | Diken, destek | Yüzeye batan, temas eden veya pürüz oluşturan keskin dokunuş |
| س | Diken, destek | Temasın, sürtünmenin ve batmanın yinelenmesi, süreklilik kazanması |
| حسس | Çit ve dikenlerin ardışık sürtünmesi | Yüzeyle doğrudan temas kurarak pürüzü, sürtünmeyi ve bundan doğan en ufak titreşimi deriden algılama hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bineğin üzerindeki tozu ve çamuru demir tarakla kazıyıp süpürmek (el-mihasse), soğuğun bitkiyi yakıp kökünden kurutması ve kılıçla düşmanı kökten biçip yok etmek (el-katlü'z-zerî') |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü'l-Kays ve çağdaşlarının beyitlerinde geçen soğuğun otları yakıp bitirmesi ve can yakıcı bir temasla acı feryat koparma bağlamı; ضَرَبَهُ فَمَا قَالَ حَسِّ deyimiyle acının doğrudan bedensel ifadesi |
| Erken Arapça kullanım | Bir hareketin en hafif hışırtısını veya ayak sesini işitmek; مَا سَمِعْتُ لَهُ حِسّاً وَلَا جِرْساً ifadesinde hareketten doğan hafif çıtırtı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde حسس kökü, fiziksel sürtünme, döküntü, küçük taş veya kabuk hissi ile doğrudan deriden ve duyudan gelen temas algısını temsil eden ortak bir semantik tabana dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kök, hem duyusal algıyı hem de ezilme, kazınma veya küçük parçalanma durumlarını ifade eden köklerle sesçil ve anlamsal örtüşme gösterir. Arapçada kökün kazandığı özgün yön, bir yandan en gizli ve zayıf fiziksel sesleri (hiss/hasîs) işitme veya sezme hassasiyetini kurarken, diğer yandan bu temasın şiddetlenmesi durumunda kökten kazıma, kılıçla biçme veya soğuğun bitkiyi kurutması gibi yok edici bir gücü aynı gövdede birleştirmesidir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kazıma, biçme, sürtünme ve ses çıkarma fiilleri | Temasın şiddetine göre kökten yok etme veya duyu organıyla algılama | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice duyumsama ve ezilme kökleri | Fiziksel uyarımın bedende uyandırdığı doğrudan tesir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir Afro-Asyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حسس | Anlamlı | Sürtünmek, duymak, kökten kazımak | Doğrudan temas ve duyusal algı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| سحس | Anlamlı | Dökmek, akıtmak, sıyırmak | Suyun veya yağmurun yeri süpürürcesine şiddetle akması | Kur'an'da geçmez; süpürme ve kazıma ortak çekirdeği |
| سسح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan diziliş (mühmel) |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حسس | Merkez | Doğrudan duyusal algı ve kökten müdahale | Nesneyle fiziki temas kurarak en zayıf izi veya sesi yakalama ya da kökten kazıma | Duyu organlarının doğrudan temasıyla gerçekleşen algı |
| شعر | Komşu | İnce idrak ve içsel hissetme | Kıl payı farkları ve gizli durumları akıl ve sezgiyle kavrama | Kılların ürpermesi gibi ince ve zihinsel boyutu baskın idrak |
| درك | Komşu | Ulaşma ve bütünüyle kavrama | Bir şeyin sınırlarına yetişip onu bütünüyle kuşatarak yakalama | Takip ve yetişme sonucu hasıl olan tam idrak |
| سمع | Komşu | İşitme | Kulak yoluyla ses dalgalarını algılama | Genel işitme eylemidir; en hafif hışırtıyı sezme zorunluluğu taşımaz |
| جسس | Komşu | Gizlice araştırma ve yoklama | Kusur veya gizli durumları elle dokunur gibi tecessüsle arama | Genellikle olumsuz ve mahremiyeti ihlal eden casusluk faaliyeti |
| غفل | Zıt | Dalgınlık ve habersizlik | Var olan açık işaretleri fark etmeyip uyarılara karşı duyarsız kalma | Algı kanallarının kapanması ve dikkatsizlik |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حسس | Algılamak, sezmek, kökten kazımak | Duyu yoluyla doğrudan fark etme veya varlığı bütünüyle ortadan kaldırma | Kesin |
| Latince | sentire, percipere | Hissetmek, algılamak | Bedensel ve zihinsel duyumlamayı karşılar; kökten biçme anlamını içermez | Güçlü |
| İngilizce | sense, perceive, extirpate | Algılamak, sezmek, kökünü kazımak | Algı boyutu sense ile, savaşta kökten yok etme boyutu extirpate ile karşılanır | Güçlü |
| Almanca | wahrnehmen, spüren, vertilgen | Farkına varmak, hissetmek, yok etmek | Algılama ve imha etme yönlerini ayrı sözcüklerle karşılar | Güçlü |
| Fransızca | sentir, percevoir, exterminer | Hissetmek, algılamak, imha etmek | Duyu organıyla yakalama ve toptan ortadan kaldırma veçheleri | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَحَسَّ / أَحَسُّوا | Açıkça sezmek, görmek, kesin olarak farkına varmak | Bir inkârın, azabın veya tehdidin somut belirtilerini kaçınılmaz biçimde hissetme; Âl-i İmrân 3:52, Enbiyâ 21:12 |
| تُحِسُّ | En ufak bir varlık veya kımıldanışını fark etmek | Helak edilen inkârcıların arkalarında hiçbir hayat izi veya nefes bırakmadığını anlatma; Meryem 19:98 |
| تَحُسُّونَهُمْ | Kökten biçip yok etmek, kılıçtan geçirmek | Savaş meydanında düşmanı süpürüp ortadan kaldırma bağlamı; Âl-i İmrân 3:152 |
| حَسِيسَهَا | Uğultu, hışırtı, alev çıtırtısı | Cehennem ateşinin en zayıf sesinden ve hareketinden dahi uzak tutulma nimeti; Enbiyâ 21:102 |
| فَتَحَسَّسُوا | Dikkatle iz sürmek, haber ve varlık aramak | Yitirilen bir canı veya haberi duyular yoluyla şefkat ve dikkatle takip etme; Yûsuf 12:87 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bilgi teorisi (epistemoloji) | Havâss-ı selîme (sağlam duyular) vasıtasıyla ulaşılan bilginin kesinliği ve Allah'ın duyularla idrak edilemeyeceği ilkesi | Bilginin ilk basamağı olan somut duyusal idrak |
| Fıkıh | Ceza hukuku ve casusluk | Tecessüs ile tahassüs arasındaki sınır; düşmanın haberini meşru yoldan araştırma | Delil toplama ve iz sürme faaliyeti |
| Tefsir | Âl-i İmrân 3:152 ve Yûsuf 12:87 tefsiri | Kökün kılıçla biçme (hiss) ve hayırlı haber araştırma (tahassüs) anlamlarının bağlamsal incelikleri | Ayetin anlamına göre yok etme veya dikkatle iz bulma |
| Hadis | Ahlak ve istihbarat rivayetleri | Müslümanların kusurlarını araştırmayı yasaklayan rivayetlerde tecessüs ve tahassüs lafızlarının tahlili | Gizli haber alma eyleminin ahlaki çerçevesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve sorumluluk bilinci | İdrak ve duyarlılık | İlahi işaretleri ve hakikatin ayak seslerini körelmemiş bir duyuyla fark etmek | İnkârın veya azabın ilk emarelerini yakalayarak tevbe ve intibaha yönelme | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve gözlem | Ampirik veri | Olguyu doğrudan deney ve gözlem yoluyla duyular düzeyinde tespit etmek | Bilimsel araştırmada spekülasyondan somut kanıta geçiş basamağı | Güçlü |
| Siyasi | Savunma ve egemenlik | İstihbarat ve tehdit tasfiyesi | Yaklaşan tehlikeyi erkenden haber almak veya yıkıcı düşman gücünü etkisiz kılmak | Devletin bekası için tehdit sinyallerini izleme ve gerektiğinde bertaraf etme | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa takibi | Piyasa duyarlılığı | İhtiyaç, talep ve kriz işaretlerini sahada erkenden tespit etmek | İktisadi aktörlerin sahadaki en ufak dalgalanmayı izleyip tedbir alması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sensör mekanizması ve sinyal algılama eşiği | Fiziksel bir uyarının (ısı, ışık, basınç) alıcı yüzeyde eşik değerini aşarak elektrik sinyaline dönüştürülmesi ve yok edici enerjinin absorbe edilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Algısal farkındalık ve proaktif kriz yönetimi | Toplumsal kımıldanışların, zihniyet değişimlerinin ve tehlikelerin erken belirtilerini okuyup toplumu felaketten koruma kapasitesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel bir duygu, içsel bir önsezi veya psikolojik bir his düzeyine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün nesnel bir duyu tecrübesi, en zayıf fiziksel sesleri işitme, iz sürme ve gerektiğinde düşmanı kökten biçip yok etme gibi son derece somut ve eylemsel alanları kuşatması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âl-i İmrân 3:152'deki açık askeri tasfiyeyi veya Enbiyâ 21:102'deki fiziksel ses boyutunu soyut bir duygu durumuna indirgeyerek ayetlerin lafzi ve hukuki zeminini kaybetmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve olayların yalnızca zihinsel çıkarımlarla değil, doğrudan duyusal tecrübeyle ve inkâr edilemez kanıtlarla sabit olduğunu; inkârcıların sonunun arkada çıtırtı bile bırakmayacak şekilde tam bir yok oluş olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârın ve azabın ilk emarelerinin fark edildiği sahnelerde, helak olan kavimlerin geride bıraktığı mutlak sessizlik tasvirlerinde ve Uhud savaşındaki güç dengesinin anlatıldığı ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini hakikatlerin maddeden ve duyulardan kopuk sırf batıni bir tecrübe olduğu zannını yıkar; aksine imanın ve azabın nesnel, duyulabilir ve dokunulabilir gerçekliklerle iç içe olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYüzeyle doğrudan temas ederek sürtünmek, döküntü veya tozları kazımak, hafif bir çıtırtı çıkarmak ve bu temasla varlığı bütünüyle ortadan kaldırmak.
- Soyut anlamBir durumun, uyarının veya tehdidin en zayıf belirtisini dahi doğrudan, kesin ve tereddütsüz bir duyusal idrakle yakalamak.
- Sistematik karşılıkFiziksel veya sosyal bir sistemin dış dünyadan gelen ilk sinyali hassas bir sensör gibi algılayarak derhal tepki vermesi ya da varlığını tehdit eden unsuru kökten tasfiye etmesi mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , anındaki algısal farkındalık veya tepki durumunu temsil eder. , zamana bağlı gelen zayıf fiziksel uyarım veya sinyal yoğunluğudur. , algılama eşiğini gösterir. , basamak fonksiyonu olup uyarım eşiği aşıldığında algının kesinleştiğini ifade eder. Denklemin sonundaki çarpanı ise kökün diğer kutbu olan yok etme ve kökten kazıma durumunu simgeler; varlık tasfiye edildiğinde ( anında Dirac delta devreye girdiğinde) geride hiçbir titreşim ve ses kalmadığını modeller.