حسس
ح - س - س
KÖK- 6 geçiş
- 6 ayet
- 6 sîga
- 9 sözlük
Küçük taş kırıntısı anlamındadır. Üzerinde yürününce hissedilir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Küçük taş kırıntısı anlamındadır. Üzerinde yürününce hissedilir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.308 harfباب الحاء مع السين
ح س، س ح مستعملان
حس:
الحَسُّ: القَتْل الذَريعُ. والحَسُّ: إضرارُ البَرْد الأشياءَ، تقول: أصابتْهم حاسَّةٌ من البَرْد، وباتَ فلان بِحَسَّةِ سَوءٍ: أي بحالٍ سيِّئةٍ وشدَّةٍ. والحَسُّ: نَفْضُك التُرابَ عن الدابَّة بالمِحَسَّة وهي الفِرْجَون. ويقالُ: ما سَمِعْتُ له حِسّاً ولا جرِسْاً، فالحِسُّ من الحركة، والجْرسُ من الصَّوْت.
والحِسُّ: داءٌ يأخُذُ النُّفَساءَ في رَحِمها.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.158 harfالحِسُّ والحَسيسُ: الصوت الخفي. وقال الله تعالى: "لا يَسْمَعونَ حَسيسَها". والحِسُّ أيضاً: وجعٌ يأخذ النَفساء بعد الولادة. ويقال أيضاً: أَلْحِقِ الحِسَّ بالإِسِّ. معناه ألْحِقِ الشيء بالشيءِ، أي إذا جاءك شيءٌ من ناحية فافعلْ مثله. والحِسُّ أيضاً: مصدر قولك حَسَّ له، أي رَقَّ له. قال القَطامي:
أَخوكَ الذي لا تَملِكُ الحِسَّ نَفْسُـهُوتَرْفَضُّ عند المُحْفِضَاتِ الكَنائِفُ
والحِسُّ أيضاً: بردٌ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR572 harfح س س
أحسست منه مكراً وأحسست منه بمكر.
وما أحسسنـا منـه خبـراً وهـل تحـس مـن فلـان بخبـر.
وتعالـى اللـه أن يـدرك بحاسّـة مـن الحـواس.
ومـن أيـن حسسـت هذا الخبر.
واخرج فتحسس لنا.
وضرب فما قال حس.
وجيء به من حسك وبسك.
وأنشد يصف امرأة ويشكوها: كلّ شيء كنت قد جم - عت من حسي وبسي وصبحوهم فحسوهم: قتلوهم قتلاً ذريعاً " إذ تحسونهم بإذنه ".
والنفساء تشتكي حساً في رحمها أي
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok13.737 harfالحِسُّ والحَسِيسُ: الصوتُ الخَفِيُّ؛ قال اللَّه تعالى: لا يَسْمَعُون حَسِيسَها. والحِسُّ، بكسر الحاء: من أَحْسَسْتُ بالشيء. حسَّ بالشيء يَحُسُّ حَسّاً وحِسّاً وحَسِيساً وأَحَسَّ به وأَحَسَّه: شعر به؛ وأَما قولهم أَحَسْتُ بالشيء فعلى الحَذْفِ كراهية التقاء المثلين؛ قال سيبويه: وكذلك يفعل في كل بناء يُبْنى اللام من الفعل منه على السكون ولا تصل إِليه الحركة شبهوها بأَقَمْتُ. الأَزهري: ويقال هل
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR477 harf* ح س س * * الحِسُّ * و * الحَسِيسُ * الصوت الخفي ومنه قوله تعالى ﴿لا يسمعون حسيسها﴾ و * حَسُّوهم * استأصلوهم قتلا وبابه رد ومنه قوله تعالى ﴿إذ تحسونهم بإذنه﴾ و * المِحَسَّةُ * بكسر الميم الفرجون و * الحَوَاسُّ * المشاعر الخمس وهي السمع والبصر والشم والذوق واللمس و * أحَسَّ * الشيء وجد حسه قال الأخفش أحس معناه ظن ووجد ومنه قوله تعالى ﴿فلما أحس عيسى منهم الكفر﴾ و * حَسّانُ * اسم رجل إن جعلته
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.024 harfالحس: الجلبة، هكذا في النسخ، وصوابه الحيلة، وهو عن ابن الأعرابي، كما نقله الصاغاني وصاحب اللسان. الحس: القتل الذريع والاستئصال، حسهم يحسهم حسا: قتلهم قتلا ذريعا مستأصلا، وقوله تعالى: إذ تحسونهم بإذنه أي تقتلونهم قتلا شديدا، والاسم الحساس، عن ابن الأعرابي، وقال أبو إسحاق: معناه: تستأصلونهم قتلا، وقال الفراء: الحس: القتل والإناء ها هنا. من المجاز: الحس نفض التراب عن الدابة بالمحسة، بالكسر، اسم
الحس: الجلبة، هكذا في النسخ، وصوابه الحيلة، وهو عن ابن الأعرابي، كما نقله الصاغاني وصاحب اللسان. الحس: القتل الذريع والاستئصال، حسهم يحسهم حسا: قتلهم قتلا ذريعا مستأصلا، وقوله تعالى: إذ تحسونهم بإذنه أي تقتلونهم قتلا شديدا، والاسم الحساس، عن ابن الأعرابي، وقال أبو إسحاق: معناه: تستأصلونهم قتلا، وقال الفراء: الحس: القتل والإناء ها هنا. من المجاز: الحس نفض التراب عن الدابة بالمحسة، بالكسر، اسم للفرجون، وقد حس الدابة يحسها، إذا نفض عنها التراب، وذلك إذا فرجنها بالمحسة، ومنه قول زيد بن صوحان يوم الجمل: ادفنوني في ثيابي ولا تحسوا عني ترابا، أي لا تنفضوه. الحس، بالكسر: الحركة، ومنه الحديث: أنه كان في مسجد الخيف فسمع حس حية ، أي حركتها، وصوت مشيها، ويقولون: ما سمع له حسا ولا جرسا، أي حركة ولا صوتا، وهو يصلح للإنسان وغيره، قال عبد مناف بن ربع الهذلي: وللقسي أزامـيل وغـمـغـمة حس الجنوب تسوق الماء والبردا الحس: أن يمر بك قريبا فتسمعه ولا تراه، وهو عام في الأشياء كلها، كالحسيس، كأمير، عن إبراهيم الحربي، ومنه قوله تعالى: لا يسمعون حسيسها أي حسها وحركة تلهبها، وقال يصف بازا: ترى الطير العتاق يظلن منه جنوحا إن سمعن له حسيسا
الحس والحسيس: الصوت الخفي. الحس: وجع يأخذ النفساء بعد الولادة، وقيل: وجع الولادة عندما تحسها، ويشهد للأول حديث سيدنا عمر رضي الله عنه: أنه مر بامرأة قد ولدت فدعا لها بشربة من سويق، وقال: اشربي هذا فإنه يقطع الحس. من المجاز: الحس: برد يحرق الكلأ، وهو اسم، وقد حسه يحسه حسا، والصاد لغة فيه، عن أبي حنيفة؛ أي أحرقه، يقال: إن البرد محسة للنبات والكلإ، أي يحسه ويحرقه. يقولون: ألحق الحس بالإس، أي الشيء بالشيء، أي إذا جاءك شيء من ناحية فافعل مثله، هكذا في الصحاح، وقد تقدم في أس نقلا عن ابن الأعرابي أنه رواه ألحقوا الحس بالأس ورواه بالفتح وقال: الحس هو الشر، والأس: الأصل، يقول: ألصق الشر بأصول من عاديت أو عاداك، ومثله لابن دريد. وبات فلان بحسة سوء وحسة سيئة، ويفتح، والكسر أقيس: أي بحالة سوء وشدة، قاله الليث، وقال الأزهري: والذي حفظناه من العرب وأهل اللغة: بات فلان بجيئة سوء، وتلة سوء، وبيئة سوء، ولم أسمع بحسة سوء لغير الليث. والحاسوس: الذي يتحسس الأخبار، مثل الجاسوس، بالجيم، أو هو في الخير، وبالجيم في الشر وقد تقدم في ج-س. قال ابن الأعرابي: الحاسوس المشؤوم من الرجال. الحاسوس: السنة الشديدة المحل، القليلة الخير، كالحسوس، كصبور، يقال: سنة حسوس: تأكل كل شيء، قال: إذا شكونا سنة حسوسـا تأكل بعد الخضرة اليبيسا والمحسة: الدبر، قيل: إنها لغة في المحشة. والحواس هي مشاعر الإنسان الخمس: السمع والبصر والشم والذوق واللمس، جمع حاسة، وهي الظاهرة، وأما الباطنة فخمس أيضا، كما نقله الحكماء، واختلفوا في محلها، ولذلك قال الشهاب في شرح الشفاء: على أنهم في إثباتها في مواضعها في حيص بيص. وحواس الأرض خمس: البرد بالفتح، والبرد، محركة، والريح، والجراد، والمواشي، هكذا ذكروه. وحسست له أحس، بالكسر، أي في المضارع: رققت له، بالقافين، قال ابن سيده: ووجدته في كتاب كراع بالفاء والقاف، والصحيح الأول، كحسست، بالكسر، لغة حكاها يعقوب، والفتح أفصح، حسا، بالفتح، وحسا، بالكسر، ويقال: الحس، بالفتح، مصدر البابين، وبالكسر الاسم، تقول العرب: إن العامري ليحس للسعدي، أي يرق له، وذلك لما بينهما من الرحم. قال يعقوب: قال أبو الجراح العقيلي: ما رأيت عقيليا إلا حسست له، وقال أبو زيد: حسست له، وذلك أن يكون بينهما رحم فيرق له، وقال أبو مالك: هو أن يشتكي له ويتوجع، وقال: أطت له مني حاسة رحم. وحسست الشيء أحسه حسا وحسا وحسيسا بمعنى أحسسته بمعنى: علمته وعرفته وشعرت به. حسست اللحم أحسه حسا: جعلته على الجمر، والاسم الحساس بالضم، ومنه قولهم: فعل ذلك قبل حساس الأيسار، ويقال: حس الرأس يحسه حسا، إذا جعله في النار، فكل ما تشيط أخذه بشفرة، وقيل الحساس: أن ينضج أعلاه ويترك داخله، وقيل: هو أن يقشر عنه الرماد بعد أن يخرج من الجمر. كحسحسته. وقال ابن الأعرابي: يقال: حسست النار وحششت، بمعنى. حسست النار: رددتها بالعصا على خبز الملة أو الشواء لينضج، ومن كلامهم: قالت الخبزة: لولا الحس ما باليت بالدس. وحسست به، بالكسر، وحسيت به وأحسيت، تبدل السين ياء، قال ابن سيده: وهذا كله من محول التضعيف، والاسم من كل ذلك الحس؛ أي أيقنت به، قال أبو زبيد: خلا أن العتاق من المطايا حسين به فهن إليه شوس
قال الجوهري: وأبو عبيدة يروي بيت أبي زبيد: أحسن به فهن إليه شوس وأصله أحسسن. وحسان. ككتان: علم مشتق من أحد هذه الأشياء، قال الجوهري: إن جعلته فعلان من الحس لم تجره، وإن جعلته فعالا من الحسن أجريته؛ لأن النون حينئذ أصلية. حسان: ة، بين واسط ودير العاقول، على شاطئ دجلة، وتعرف بقرية حسان، وقرية أم حسان، كذا في التكملة. حسان: ة قرب مكة، وتعرف بأرض حسان. قال الصاغاني: الحسحاس: السيف المبير. قال الجوهري: وربما سموا الرجل الجواد حسحاسا. وقال ابن فارس: هو الذي يطرد الجوع بسخائه. الحسحاس: علم، قال ابن سيده: رجل حسحاس: خفيف الحركة، وبه سمي الرجل. وبنو الحسحاس: قوم من العرب. وعبد بني الحسحاس: شاعر معروف اسمه سحيم. والحساس، بالضم: الهف، وهو سمك صغار، قاله الجوهري، وزاد غيره يعرف بالجريث، يجفف حتى لا يبقى فيه شيء من ماء، الواحدة حساسة. الحساس أيضا: كسار الحجر الصغار، قال يصف حجر المنجنيق: شظية من رفضه الحساس تعصف بالمستلئم التراس والحساس، كالجذاذ من الشيء، نقله الأزهري. وإذا طلبت شيئا فلم تجده قلت: حساس، كقطام، عن ابن الأعرابي. يقولون: أحسست بالشيء إحساسا وأحسيت به، يبدلون من السين ياء، أما قولهم: أحست بالشيء، بسين واحدة، فعلى الحذف كراهية التقاء المثلين، قال سيبويه: وكذلك يفعل في كل بناء يبنى اللام من الفعل منه على السكون، ولا تصل إليه الحركة، شبهوها بأقمت، وهو من شواذ التخفيف، أي ظننت ووجدت وأبصرت وعلمت، ويقال: أحست بالشيء، إذا علمته وعرفته، ويقال: أحسست الخبر وأحسته وحسيت وحست، إذا عرفت منه طرفا، وتقول: ما أحسست بالخبر، وما أحسست، وما حسيت، وما حست، أي لم أعرف منه شيئا. وقوله تعالى: فلما أحس عيسى منهم الكفر أي رأى، قاله اللحياني، وقوله تعالى: هل تحس منهم من أحد معناه هل تبصر، هل ترى، وقال الفراء: الإحساس: الوجود، تقول في الكلام: هل أحسست منهم من أحد، وقال الزجاج: معنى أحس: علم ووجد، في اللغة، ويقال: هل أحسست صاحبك? أي هل رأيته، وهل أحسست الخبر? أي هل عرفته وعلمته? ، وقال ابن الأثير: الإحساس: العلم بالحواس. أحسست الشيء: وجدت حسه، أي حركته، أو صوته. والتحسس: الاستماع لحديث القوم، عن الحربي، وقيل: هو شبه التسمع والتبصر، قاله أبو معاذ. قيل: هو طلب خبرهم في الخير، وبالجيم في الشر. وقال أبو عبيد: تحسست الخبر، وتحسيته، وقال شمر: تندسته مثله، وقال ابن الأعرابي: تبجست الخبر، وتحسسته بمعنى واحد. وتحسست من الشيء، أي تخبرت خبره، وبكل ما ذكر فسر قوله تعالى: يا بني اذهبوا فتحسسوا من يوسف وأخيه . والانحساس: الانقلاع والتساقط والتحات والتكسر، وهو مجاز، يقال: انحست أسنانه، إذا انقلعت وتكسرت، السين لغة في التاء، كما صرح به الأزهري، قال العجاج: إن أبا العباس أولى نـفـس بمعدن الملك الكريم الكرس فروعه وأصله الـمـرس ليس بمقلوع ولا منـحـس
أي ليس بمحول عنه ولا منقطع. وحسحس له: توجع وتشكى. وتحسحس للقيام، إذا تحرك. وتحسحست أوبار الإبل وتحسست: تحاتت وتطايرت وتفرقت. ولأخلفنه بحسحسه، أي ذهاب ماله حتى لا يبقى منه شيء، وهو مثل. يقال: ائت به من حسك وبسك، بفتحهما وبكسرهما، أي من حيث شئت، وكذا من حسك وعسك، كذا في التهذيب، وقيل: معناه من حيث كان ولم يكن، وقال الزجاج: تأويله: من حيث تدركه حاسة من حواسك، أو يدركه تصرف من تصرفك، وقيل: من كل جهة. والحسانيات: مياه بالبادية نقله الصاغاني. أم الخير فاطمة بنت أحمد بن عبد الله بن حسة، بالضم، الأصفهانية: محدثة، حدثت عن الحسن بن علي البغدادي، وعنها سعيد بن أبي الرجاء؛ وأبوها حدث عن ابن منده، ومات سنة 494 قاله الحافظ. ومما يستدرك عليه: حس الحمى وحساسها: رسها، وأولها عندما تحس، الأخيرة عن اللحياني، وقال الأزهري: الحس: مس الحمى أول ما تبدأ. وقال القراء: تقول: من أين حسيت هذا الخبر? يريدون من أين تخبرته. وحس منه خبرا وأحس كلاهما: رأى. وقال ابن الأعرابي: سمعت أبا الحسن يقول: حست وحست، وودت ووددت وهمت وهممت، وفي الحديث: هل حستما من شيء. والحساس، بالفتح: الوجود، ومنه المثل: لا حساس من ابني موقد النار. وقالوا: ذهب فلان فلا حساس به، أي لا يحس مكانه. والشيطان حساس لحاس، أي شديد الحس والإدراك. والحس: الرنة. وحس، بفتح الحاء وكسر السين وترك التنوين: كلمة تقال عند الألم. وقال الجوهري: قولهم: ضربه فما قال حس يا هذا، بفتح أوله وكسر آخره: كلمة يقولها الإنسان إذا أصابه غفلة ما مضه وأحرقه، كالجمرة والضربة. ويقال: لآخذن الشيء منك بحس أو ببس: أي بمشادة أو رفق، ومثله: لآخذنه هونا أو عترسة. وضرب فما قال حس ولا بس. بالجر والتنوين، ومنهم من يجر ولا ينون، ومنهم من يكسر الحاء والباء، ومنهم من يقول: حسا ولا بسا، يعني لتوجع. ويقال اقتص من فلان فما تحسس، أي ما تحرك وما تضرر. وقال اللحياني: مرت بالقوم حواس، أي سنون شداد. والحسيس، كأمير: القتيل، قال الأفوه الأودي: نفسي لهم عند انكسار القنا وقد تردى كل قرن حسيس وحسه بالنصل، لغة في حشه. وحسهم يحسهم: وطئهم وأهانهم، قيل: ومنه اشتقاق حسان. ويقال: أصابتهم حاسة من البرد: أي إضرار، وأصابت الأرض حاسة: أي برد، عن اللحياني، أنثه على معنى المبالغة. وأرض محسوسة: أصابها الجراد والبرد. وحس البرد الجراد: قتله. وجراد محسوس: مسته النار، أو قتلته. والحاسة: الجراد يحس الأرض: أي يأكل نباتها. وقال أبو حنيفة: الحاسة: الريح تحس التراب في الغدر فتملؤها فييبس الثرى. والحس والاحتساس في كل شيء: أن لا يترك في المكان شيء. والحساس، بالضم: الشؤم والتكدر، وقال الفراء: سوء الخلق، حكاه عنه سلمة، ونقله الجوهري، وبه فسر قول الراجز: رب شريب لك ذي حساس شرابه كالحز بالمواسـي
والمحسوس: المشؤوم، عن اللحياني. ورجل ذو حساس: رديء الخلق. والحساس: القتل، عن ابن الأعرابي. والحس، بالفتح: الشر. والحسيس، كأمير: الكريم. والحسحاس: الخفيف الحركة. والحسحاس: جد عامر بن أمية بن زيد، الصحابي. وكريمة بنت الحسحاس، عن أبي هريرة. والحسحاس بن بكر بن عوف بن عمرو بن عدي، له صحبة، ذكره ابن ماكولا. والمسمى بحسان من الصحابة ستة. ومنزلة بني حسون: قرية من أعمال المرتاحية بمصر.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.095 harfحَسَّ
حَسَّ U ( n. ac. حَسّ 1 ),
a. Felt; perceived; knew.
b. Destroyed, annihilated; killed.
c. Curried, rubbed down ( animal ).
d. Placed upon the embers.
e. A ( n. ac. حَسّ 1 ) [ Bi ], Was certain, sure of.
حَسَّسَ
حَسَّسَ II ,
a. Caused to feel.
b. Woke; awoke.
أَحْسَسَ
أَحْسَسَ IV
a. [ acc. or Bi ], Felt; perceived, saw; knew.
تَحَسَّسَ
تَحَسَّسَ V ,
a. Listened to; sought
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR36.815 harfحسس
حَسَّ - يَحُسُّ
حَسَّ - يَحُسُّ + كائن + كائناً أو شيئاَ: يهلكه ويفنيه بالحرق أو القتل أو القطع، وخاصة قطع الاتصال بمصدر التغذية
﴿ولقد صدقكم الله وعده إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ﴾: تهلكوهم وتزيلوا أثرهم وتبطلوا جهدهم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التسبب بالموت بأنواعه المختلفة " وهي:
خَنَقَ - يَخْنُقُ، حَسَّ - يَحُسُّ، غَالَ -
Mücavir kökler44 mücavir (65 toplam)
- ركز
1 ortak ayet · Rikz yığın demektir
- ركض
1 ortak ayet · Rekud (Dat) sert yay demektir
- فشل
1 ortak ayet · Yıldınız
- يأس
1 ortak ayet · Hayızdan kesilen kadın demektir
- حور
1 ortak ayet · Hale güneşin etrafında oluşmuş beyaz halkadır
- سمع
2 ortak ayet · İşiten
- شهو
1 ortak ayet · “Şeğefe” yağmur alan yüksek dağ demektir
- نزع
1 ortak ayet · Gerilmiş yay demektir
- عيسى
1 ortak ayet · İsa
- يوسف
1 ortak ayet · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
- صرف
1 ortak ayet · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
- عفو
1 ortak ayet · Affetti
Geçtiği ayetler(6)
فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ
Sezdiİsa, onların inkarlarını sezince; Allah uğrunda yardımcılarım kimlerdir? dedi. Havariler: Biziz Allah’ın yardımcıları, Allah’a iman ettik. Sen de şahid ol ki biz, muhakkak müslümanlarız, dediler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حسس |
| Yapı | Üçlü (mücerred sülâsî) |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شعر, درك, سمع, جسس |
| Zıt Kök | غفل |
| Çekirdek Özet 1 | Fiziksel temas, sürtünme, kazıma, hafif hışırtı ve doğrudan duyu organıyla algılama |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın, tehdidin veya hareketin en zayıf işaretini dahi doğrudan ve kesin biçimde fark etme |
| Çekirdek Özet 3 | Algılanan somut gerçekliğin inkâr edilemez bilgi ve eylem gerekçesine dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca içsel, sübjektif duygu sanıp nesnel, duyusal ve kökten yok edici fiziksel boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حس | Sürtünme, sert temas, kazıma, döküntü ve bu temastan doğan ince ses veya fiziksel etki; حسب, حسد, حسر, حسم, حسن | س | Çekirdekteki temas ve kazıma hareketini tekrarlayan bir sürtünmeye, deriden algılanan zayıf hışırtıya, kökten süpürüp yok etmeye veya duyusal dikkatle iz sürmeye özelleştirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir sınıra, kabuğa veya dış yüzeye çarpma, engelle karşılaşma |
| س | Diken, destek | Yüzeye batan, temas eden veya pürüz oluşturan keskin dokunuş |
| س | Diken, destek | Temasın, sürtünmenin ve batmanın yinelenmesi, süreklilik kazanması |
| حسس | Çit ve dikenlerin ardışık sürtünmesi | Yüzeyle doğrudan temas kurarak pürüzü, sürtünmeyi ve bundan doğan en ufak titreşimi deriden algılama hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bineğin üzerindeki tozu ve çamuru demir tarakla kazıyıp süpürmek (el-mihasse), soğuğun bitkiyi yakıp kökünden kurutması ve kılıçla düşmanı kökten biçip yok etmek (el-katlü'z-zerî') |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü'l-Kays ve çağdaşlarının beyitlerinde geçen soğuğun otları yakıp bitirmesi ve can yakıcı bir temasla acı feryat koparma bağlamı; ضَرَبَهُ فَمَا قَالَ حَسِّ deyimiyle acının doğrudan bedensel ifadesi |
| Erken Arapça kullanım | Bir hareketin en hafif hışırtısını veya ayak sesini işitmek; مَا سَمِعْتُ لَهُ حِسّاً وَلَا جِرْساً ifadesinde hareketten doğan hafif çıtırtı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde حسس kökü, fiziksel sürtünme, döküntü, küçük taş veya kabuk hissi ile doğrudan deriden ve duyudan gelen temas algısını temsil eden ortak bir semantik tabana dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kök, hem duyusal algıyı hem de ezilme, kazınma veya küçük parçalanma durumlarını ifade eden köklerle sesçil ve anlamsal örtüşme gösterir. Arapçada kökün kazandığı özgün yön, bir yandan en gizli ve zayıf fiziksel sesleri (hiss/hasîs) işitme veya sezme hassasiyetini kurarken, diğer yandan bu temasın şiddetlenmesi durumunda kökten kazıma, kılıçla biçme veya soğuğun bitkiyi kurutması gibi yok edici bir gücü aynı gövdede birleştirmesidir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kazıma, biçme, sürtünme ve ses çıkarma fiilleri | Temasın şiddetine göre kökten yok etme veya duyu organıyla algılama | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice duyumsama ve ezilme kökleri | Fiziksel uyarımın bedende uyandırdığı doğrudan tesir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir Afro-Asyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حسس | Anlamlı | Sürtünmek, duymak, kökten kazımak | Doğrudan temas ve duyusal algı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| سحس | Anlamlı | Dökmek, akıtmak, sıyırmak | Suyun veya yağmurun yeri süpürürcesine şiddetle akması | Kur'an'da geçmez; süpürme ve kazıma ortak çekirdeği |
| سسح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan diziliş (mühmel) |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حسس | Merkez | Doğrudan duyusal algı ve kökten müdahale | Nesneyle fiziki temas kurarak en zayıf izi veya sesi yakalama ya da kökten kazıma | Duyu organlarının doğrudan temasıyla gerçekleşen algı |
| شعر | Komşu | İnce idrak ve içsel hissetme | Kıl payı farkları ve gizli durumları akıl ve sezgiyle kavrama | Kılların ürpermesi gibi ince ve zihinsel boyutu baskın idrak |
| درك | Komşu | Ulaşma ve bütünüyle kavrama | Bir şeyin sınırlarına yetişip onu bütünüyle kuşatarak yakalama | Takip ve yetişme sonucu hasıl olan tam idrak |
| سمع | Komşu | İşitme | Kulak yoluyla ses dalgalarını algılama | Genel işitme eylemidir; en hafif hışırtıyı sezme zorunluluğu taşımaz |
| جسس | Komşu | Gizlice araştırma ve yoklama | Kusur veya gizli durumları elle dokunur gibi tecessüsle arama | Genellikle olumsuz ve mahremiyeti ihlal eden casusluk faaliyeti |
| غفل | Zıt | Dalgınlık ve habersizlik | Var olan açık işaretleri fark etmeyip uyarılara karşı duyarsız kalma | Algı kanallarının kapanması ve dikkatsizlik |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حسس | Algılamak, sezmek, kökten kazımak | Duyu yoluyla doğrudan fark etme veya varlığı bütünüyle ortadan kaldırma | Kesin |
| Latince | sentire, percipere | Hissetmek, algılamak | Bedensel ve zihinsel duyumlamayı karşılar; kökten biçme anlamını içermez | Güçlü |
| İngilizce | sense, perceive, extirpate | Algılamak, sezmek, kökünü kazımak | Algı boyutu sense ile, savaşta kökten yok etme boyutu extirpate ile karşılanır | Güçlü |
| Almanca | wahrnehmen, spüren, vertilgen | Farkına varmak, hissetmek, yok etmek | Algılama ve imha etme yönlerini ayrı sözcüklerle karşılar | Güçlü |
| Fransızca | sentir, percevoir, exterminer | Hissetmek, algılamak, imha etmek | Duyu organıyla yakalama ve toptan ortadan kaldırma veçheleri | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَحَسَّ / أَحَسُّوا | Açıkça sezmek, görmek, kesin olarak farkına varmak | Bir inkârın, azabın veya tehdidin somut belirtilerini kaçınılmaz biçimde hissetme; Âl-i İmrân 3:52, Enbiyâ 21:12 |
| تُحِسُّ | En ufak bir varlık veya kımıldanışını fark etmek | Helak edilen inkârcıların arkalarında hiçbir hayat izi veya nefes bırakmadığını anlatma; Meryem 19:98 |
| تَحُسُّونَهُمْ | Kökten biçip yok etmek, kılıçtan geçirmek | Savaş meydanında düşmanı süpürüp ortadan kaldırma bağlamı; Âl-i İmrân 3:152 |
| حَسِيسَهَا | Uğultu, hışırtı, alev çıtırtısı | Cehennem ateşinin en zayıf sesinden ve hareketinden dahi uzak tutulma nimeti; Enbiyâ 21:102 |
| فَتَحَسَّسُوا | Dikkatle iz sürmek, haber ve varlık aramak | Yitirilen bir canı veya haberi duyular yoluyla şefkat ve dikkatle takip etme; Yûsuf 12:87 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bilgi teorisi (epistemoloji) | Havâss-ı selîme (sağlam duyular) vasıtasıyla ulaşılan bilginin kesinliği ve Allah'ın duyularla idrak edilemeyeceği ilkesi | Bilginin ilk basamağı olan somut duyusal idrak |
| Fıkıh | Ceza hukuku ve casusluk | Tecessüs ile tahassüs arasındaki sınır; düşmanın haberini meşru yoldan araştırma | Delil toplama ve iz sürme faaliyeti |
| Tefsir | Âl-i İmrân 3:152 ve Yûsuf 12:87 tefsiri | Kökün kılıçla biçme (hiss) ve hayırlı haber araştırma (tahassüs) anlamlarının bağlamsal incelikleri | Ayetin anlamına göre yok etme veya dikkatle iz bulma |
| Hadis | Ahlak ve istihbarat rivayetleri | Müslümanların kusurlarını araştırmayı yasaklayan rivayetlerde tecessüs ve tahassüs lafızlarının tahlili | Gizli haber alma eyleminin ahlaki çerçevesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve sorumluluk bilinci | İdrak ve duyarlılık | İlahi işaretleri ve hakikatin ayak seslerini körelmemiş bir duyuyla fark etmek | İnkârın veya azabın ilk emarelerini yakalayarak tevbe ve intibaha yönelme | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve gözlem | Ampirik veri | Olguyu doğrudan deney ve gözlem yoluyla duyular düzeyinde tespit etmek | Bilimsel araştırmada spekülasyondan somut kanıta geçiş basamağı | Güçlü |
| Siyasi | Savunma ve egemenlik | İstihbarat ve tehdit tasfiyesi | Yaklaşan tehlikeyi erkenden haber almak veya yıkıcı düşman gücünü etkisiz kılmak | Devletin bekası için tehdit sinyallerini izleme ve gerektiğinde bertaraf etme | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa takibi | Piyasa duyarlılığı | İhtiyaç, talep ve kriz işaretlerini sahada erkenden tespit etmek | İktisadi aktörlerin sahadaki en ufak dalgalanmayı izleyip tedbir alması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sensör mekanizması ve sinyal algılama eşiği | Fiziksel bir uyarının (ısı, ışık, basınç) alıcı yüzeyde eşik değerini aşarak elektrik sinyaline dönüştürülmesi ve yok edici enerjinin absorbe edilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Algısal farkındalık ve proaktif kriz yönetimi | Toplumsal kımıldanışların, zihniyet değişimlerinin ve tehlikelerin erken belirtilerini okuyup toplumu felaketten koruma kapasitesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel bir duygu, içsel bir önsezi veya psikolojik bir his düzeyine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün nesnel bir duyu tecrübesi, en zayıf fiziksel sesleri işitme, iz sürme ve gerektiğinde düşmanı kökten biçip yok etme gibi son derece somut ve eylemsel alanları kuşatması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âl-i İmrân 3:152'deki açık askeri tasfiyeyi veya Enbiyâ 21:102'deki fiziksel ses boyutunu soyut bir duygu durumuna indirgeyerek ayetlerin lafzi ve hukuki zeminini kaybetmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve olayların yalnızca zihinsel çıkarımlarla değil, doğrudan duyusal tecrübeyle ve inkâr edilemez kanıtlarla sabit olduğunu; inkârcıların sonunun arkada çıtırtı bile bırakmayacak şekilde tam bir yok oluş olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârın ve azabın ilk emarelerinin fark edildiği sahnelerde, helak olan kavimlerin geride bıraktığı mutlak sessizlik tasvirlerinde ve Uhud savaşındaki güç dengesinin anlatıldığı ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini hakikatlerin maddeden ve duyulardan kopuk sırf batıni bir tecrübe olduğu zannını yıkar; aksine imanın ve azabın nesnel, duyulabilir ve dokunulabilir gerçekliklerle iç içe olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYüzeyle doğrudan temas ederek sürtünmek, döküntü veya tozları kazımak, hafif bir çıtırtı çıkarmak ve bu temasla varlığı bütünüyle ortadan kaldırmak.
- Soyut anlamBir durumun, uyarının veya tehdidin en zayıf belirtisini dahi doğrudan, kesin ve tereddütsüz bir duyusal idrakle yakalamak.
- Sistematik karşılıkFiziksel veya sosyal bir sistemin dış dünyadan gelen ilk sinyali hassas bir sensör gibi algılayarak derhal tepki vermesi ya da varlığını tehdit eden unsuru kökten tasfiye etmesi mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , anındaki algısal farkındalık veya tepki durumunu temsil eder. , zamana bağlı gelen zayıf fiziksel uyarım veya sinyal yoğunluğudur. , algılama eşiğini gösterir. , basamak fonksiyonu olup uyarım eşiği aşıldığında algının kesinleştiğini ifade eder. Denklemin sonundaki çarpanı ise kökün diğer kutbu olan yok etme ve kökten kazıma durumunu simgeler; varlık tasfiye edildiğinde ( anında Dirac delta devreye girdiğinde) geride hiçbir titreşim ve ses kalmadığını modeller.