خبت

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: خ-ب-ت3 sîga, 26 mücavir kök, 3 ayet, 2 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.بشرأمنوحدخبتوَأَخْبَتُوابهمرزقنسكرببالْمُخْبِتِينَقلبسميصحبسلم

KökSîga 3Ayet 3Sure 2Mücavir 26

▶ Ağı aç (3B)

خبت

خ - ب - ت

KÖK
  • 3 geçiş
  • 3 ayet
  • 3 sîga
  • 13 sözlük

Habete (tı) ağaçlardan dökülmüş yapraklardır. Tı te’ye dönüşerek habete (te) insanın gönlünün bir tarafa akması, meyletmesi manasını kazanmıştır.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Habete (tı) ağaçlardan dökülmüş yapraklardır. Tı te’ye dönüşerek habete (te) insanın gönlünün bir tarafa akması, meyletmesi manasını kazanmıştır.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR415 harf
باب الخاء والتاء والباء معهما خ ب ت، ب خ ت يستعملان فقط خبت: الخَبْتُ: ما اتسع من بطون الأرض، وجمعه خُبُوت. والمُخْبِتُ: الخاشع المتضرع، إلى الله يُخْبِتُ قلبه لله. والخَبيتُ من الأشياء: الحقير الرديء، قال: يَنْفَعَ الطِّيبُ القليل من الرز ق ولا ينفع الكثير الخَبيتُ وهو الخبيث بالثاء أيضا. بخت: البُخْتُ والبُخْتيُّ، أعجميان دخيلانِ: الإبل الخراسانية تُنْتَجُ من إبلٍ عربية وفالج. رجل مَبخُوتٌأي
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR100 harf
الخَبْتُ: المطمئن من الأرض فيه رمل والإخباتُ، الخشوع. يقال: أَخْبَتَ لِلهِ. وفيه خَبْتَةٌ، أي تواضع.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR1.413 harf
خ ت ب خبت ، بخت : مستعملان . خبت : قال الليث : الْخَبْتُ عربيَّةٌ مَحْضَة ، وجمعُه خُبُوتٌ وهو ما اتَّسَع من بُطون الأرض . وقال ابن الأعرابيِّ : الْخَبْتُ ما اطمأَنَّ من الأرض واتسع . وقال شمرٌ : قال أبو عمرو : الْخَبْتُ سَهْلٌ في الحَرَّة . وقال غيره : هو الوَادِي الْعَمِيقُ الوطِيءُ ، يُنْبتُ ضُروب الْعِضَاهِ . وقال العَدَوِيُّ : الْخَبْتُ : الخفيُّ المطمئنُّ . قال : وخَبَتَ ذِكْرُه _ أي : إذا
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR8.150 harf
(باب الخاء والباء وما يثلثهما) (خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها. ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق. (خبث) الخاء والباء والثاء أصلٌ واحد
Maddenin bağlantısı

(باب الخاء والباء وما يثلثهما) (خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها. ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق. (خبث) الخاء والباء والثاء أصلٌ واحد يدلُّ على خلاف الطّيّب. يقال خبيثٌ، أي ليس بطيِّب. وأخْبَثَ، إذا كانَ أصحابُه خُبثاء. ومن ذلك التعوُّذ مِن الخبيث المُخْبِث. فالخبيث في نفسه، والمُخْبِث الذي أصحابُه وأعوانُه خُبَثاء. (خبج) الخاء والباء والجيم ليس أصلاً يُقاس عليه، وما أحسَِب فيه كلاماً صحيحاً. يقال خَبَجَ، إذا حَصَمَ([2]). وربما قالوا: خَبَجَه بالعصا، أي ضربه. ويقولون إنّ الخَبَاجاءَ من الفُحول: الكثير الضِّرَاب، وهذا كما ذكرناه، إلاّ أنْ يصحّ الحديث عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أنّه قال: "إذا أُقيمت الصلاة ولّى الشيطان وله خَبَجٌ كَخَبَج الحِمار". فإن صحّ هذا فالصحيح ما قاله عليه الصلاة والسلام، بآبائنا وأُمَّهاتنا هُو! (خبر) الخاء والباء والراء أصلان: فالأول العِلم، والثاني يدل على لينٍ ورَخاوة وغُزْرٍ. فالأول الخُبْر: العِلْم بالشَّيءِ. تقول: لي بفلان خِبْرَةٌ وخُبْرٌ. والله تعالى الخَبير، أي العالِم بكلِّ شيء. وقال اللهُ تعالى: ﴿وَلاَ يُنَبِّئكَ مِثْلُ خبِيرٍ﴾ [فاطر 14]. والأصل الثاني: الخَبْراء، وهي الأرض الليِّنة. قال عَبيدٌ يصف فرساً: * سَدِكاً بِالطَّعْنِ ثَبْتاً في الخَبارِ * والخَبِير: الأكّار، وهو مِن هذا، لأنّه يُصْلِح الأرضَ ويُدَمِّثُها ويلَيِّنها. وعلى هذا يجري هذا البابُ كلُّه؛ فإنهم يقولون: الخبير الأكّار، لأنه يخابر الأرض، أي يؤاكِرُها. فأمّا المخابرة التي نُهِيَ عنها فهي المزارعة بالنِّصف لها [أو] الثّلث أو الأقلِّ([3]) من ذلك أو الأكثر. ويقال له: "الخِبْرُ، أيضاً. وقال قوم: المخابَرة مشتقٌّ من اسم خَيْبر. ومن الذي ذكرناه من الغُزْر قولُهم للناقة الغزيرة: خَبْرٌ. وكذلك المَزَادة العظيمة خَبْرٌ؛ والجمع خُبور. و[من] الذي ذكرناه من اللِّين تسميتُهم الزَّبَدَ([4]) خبِيراً. والخَبير: النَّبات الليِّن. وفي الحديث: "ونَسْتَخْلِبُ الخَبير([5])". والخَبير: الوَبَر. قال الراجز: *حتَّى إذا ما طار من خَبِيرِها([6]) * ويقال مكانٌ خَبِرٌ، إذا كان دفيئاً كثيرَ الشَّجَر والماء([7]). وقد خَبِرَت الأرضُ. وهو قياسُ الباب. ومما شذَّ عن الأصل الخُبْرَةُ، وهي الشّاة يَشتريها القومُ يذبحونها ويقتسِمون لحمها. قال: إذا ما جعلْتَ الشّاةَ للقوم خُبْرةً *** فشَأْنَكَ إنِّي ذاهبٌ لشُؤُوني (خبز) الخاء والباء والزاء أصلٌ واحد يدلُّ على خَبْط الشيء باليد.تخبَّزَت الإِبلُ السَّعْدَانَ، إذا خَبطَتْه بأيديها. ومن ذلك خَبَزَ الخَبَّازُ الخُبْز. قال: لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8]) ويقال: الخَبْزُ ضَرْب البعير بيديه الأرضَ. (خبس) الخاء* والباء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على أخْذ الشيء قهراً وغَلَبة. يقال تَخَبَّسْتُ الشَّيءَ: أخذْتُه. وذلك الشيءُ خُبَاسَة. والخُباسة: المَغْنَم؛ يقال اختبَس الشَّيءَ: أخذَه مُغالَبة. وأسدٌ خَبُوس. قال: ولكِنِّي ضُبارِمَةٌ جَموحٌ *** على الأقرانِ مُجْتَرِئٌ خَبُوسُ([9]) (خبش) الخاء والباء والشين ليس أصلاً. وربَّما قالوا: خَبَش الشّيءَ: جَمَعه. وليس هذا بشيء. (خبص) الخاء والباء والصاد قريبٌ من الذي قبله. يقولون خَبَص الشَّيءَ: خَلَطه. (خبط) الخاء والباء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على وطْءٍ وضَرب. يقال خَبَط البعير الأرضَ بيده: ضربَها. ويقال خَبَطَ الورَقَ من الشَّجَر، وذلك إذا ضربَه ليسقُط. وقد يُحمَل على ذلك، فيقال لداءٍ يُشبه الجنونَ: الخُبَاط، كأنَّ الإنسان يتخبَّط. قال الله تعالى: ﴿إلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ المَسّ﴾ [البقرة 275]. ويقال لما بَقِيَ مِن طعامٍ أو غيرِه: خِبْطة. والخِبْطة: الماء القليل؛ لأنّه يتخبَّط فلا يمتنع. فأمَّا قولهم اختبط فلانٌ [فلاناً] إذا أتاهُ طالباً عُرْفهُ، فالأصل فيه أنَّ الساريَ إليه أو السائر لابدّ من أن يختبط الأرضَ، ثم اختُصِر الكلامُ فقيل للآتي طالباً جَدْوَى: مُخْتَبِط. ويقال إنّ الخِبْطة: المَطْرةُ الواسعةُ في الأرض. وسمِّيت عندنا بذلك لأنّها تَخْبِط الأرضَ تَضرِبُها. وقد روى ناسٌ عن الشَّيباني، أنَّ الخابط النائم، وأنشدوا عنه: * يَشْدَخْنَ باللّيل الشُّجاع الخابِطا([10]) * فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ النائم يخبِط الأرضَ بجِسمه، كأنَّه يضربُها به.ويجوز أن يكون الشُّجاع الخابطُ إنَّما سُمِّي به لأنَّه يُخْبَط، تَخبِطه المارّةُ، كما قال القائل: تُقطِّعُ أعناقَ التُّنَوِّطِ بالضُّحى *** وتَفْرِسُ بالظَّلْمَاءِ أَفعى الأجارِعِ([11]) فأمَّا الخِباط فسِمَةٌ في الفَخِذ([12])، وسمِّي بذلك لأنَّ الفخذ تُخبَطُ به. (خبع) الخاء والباء والعين ليس أصلاً؛ وذلك أنَّ العين فيه مبدلة من همزة. يقال خَبَأْتُ الشيءَ وخبَعْتُه. ويقال خَبَع الرَّجُل بالمكان: أقام به. وربَّما قالوا: خبَعَ الصبيُّ خُبوعاً، وذلك إذا فُحِم من البُكاء. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، كأن بكاءه خُبِئَ. (خبق) الخاء والباء والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على الترفُّع. فالخِبِقَّى: جنْسٌ من مرفوع السَّير. قال: * يَعْدُو الخِبِقّى والدِّفِقَّى مِنْعَبُ([13]) * ومن الباب الخِبَقُّ والخِبِقُّ: الرجل الطَّويل، وكذلك الفَرَس. (خبل) الخاء والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على فساد الأعضاء. فالخَبَل: الجُنون. يقال اختبله الجنّ. والجّنيُّ خابل، والجمع خُبَّل. والخَبَل: فساد الأعضاء. ويقال خُبِلت يده، إذا قُطِعت وأُفسِدَت. قال أوس: أبَنِي لُبَيْنَى لستمُ بيدٍ *** إلا يداً مَخبولةَ العَضُدِ([14]) أي مُفْسَدة العضُد. ويقال فُلانٌ خَبَالٌ على أهله، أي عَنَاء عليهم لا يُغْنِي عنهم شيئاً. وطِينة الخَبَال الذي جاء في الحديث([15])، يقال إنّه صَدِيد أهل النّار. ومما شذّ عن الباب الإخبال، ويقال هو أن يجعل الرّجُل إبلَه نِصفين، يُنتِج كلَّ عام نصفاً، كما يُفعل بالأرض في الزّراعة. ويقال الإخبال أن يُخْبِل الرّجلَ، وذلك أن يُعِيرَه ناقةً يركبُها، أو فرساً يغزُو عليه. ويُنشد في ذلك قولُ زهير: هُنالك إن يُستَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا *** وإن يُسألوا يُعْطُوا وإن يَيْسِرُوا يُغْلُوا([16])(خبن) الخاء والباء والنون أُصَيْلٌ واحد يدلُّ على قَبْض ونقص. يقال خَبَنْت الشَّيءَ، إذا قبَضْته. وخَبَنْت الثوبَ، إذا رفعتَ ذَلاذِلَه حتّى يتقلَّص بعد أن تَخِيطه وتكُفَّه. والخُبْنَةُ: ثِبَان الرّجُل([17])؛ وسمِّي بذلك لأنَّه يُخبَن فيه الشّيء. تقول: رفَعَه في خُبْنَتِه. وفي الحديث: "فليأكُلْ منها ولا يَتَّخِذْ* خُبْنَةً([18])". ويقال إنّ الخُبْنَ من المَزَادة ما كان دون المِسْمَع. فأمّا قولهم خَبَنْت الرّجل، مثلُ غبَنْته، فيجوز أن يكون من الإبدال، ويجوز أن يكون من أنّه إذا غَبنَه فقد اختبَنَ عنه من حَقِّه. (خبأ) الخاء والباء والحرف المعتل والهمزة يدلُّ على سَتْرِ الشّيء. فمن ذلك خبأْت الشيء أخبَؤه خَبْأً. والخُبَأَةُ: الجارية تُخْبَأُ. ومن الباب الخِباء؛ تقول أخبَيْتُ إخباءً، وخَبَّيْتُ، وتخبَّيْت، كلُّ ذلك إذا اتخذْتَ خِباءً. -------------------------------------------------------- ([1]) الحديث بتمامه كما في الإصابة 5978 "عن عمرو بن يثربي قال: شهدت خطبة النبي صلى الله عليه وسلم بمنى، وكان فيما خطب به أن قال: لا يحل لامرئ من مال أخيه إلا ما طابت به نفسه. فقلت: يا رسول الله، أرأيت لو لقيت غنم ابن عمي فاجتزرت منها شاة هل علي في ذلك شيء؟ قال: إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً فلا تهجها". ويبدو أنه سقط من نسخة الإصابة ما ورد في اللسان، وهو "إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً بخبت الجميش فلا تهجها". ([2]) حصم، بالمهملتين، أي ضرط. ([3]) في الأصل: "أو أقل". ([4]) الزبد، هنا، بالتحريك. بعضهم يخص الخبير بزبد أفواه الإبل. ([5]) نستخلب، بالخاء المعجمة، أي نقطع، كما في اللسان (خلب، خبر). وفي الأصل: "نستحلب". بالحاء المهملة، تحريف. قال في اللسان (خبر): "شبه بخبير الإبل، وهو وبرها؛ لأنه ينبت كما ينبت الوبر". ([6]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (خبر، غرر). ([7]) هذا التفسير لم يرد في غير المجمل من المعاجم المتداولة. وفي اللسان بعد ذكر "الخبراء": "يقال خبر الموضع بالكسر فهو خبر". ([8]) الرجز للهفوان العقيلي. انظر شرح الحيوان (4: 490). ([9]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (خبس). والضبارمة: الجريء، وفي الأصل: "ضبارة" محرف، صوابه من اللسان والمجمل. ([10]) البيت لأباق الدبيري كما في اللسان (خبط). وقد صحف "أباق" في اللسان "بدباق"، بصوابه ما أثبت من اللسان (مرط). وفي القاموس (أبق): "وكشداد: شاعر دبيري". ([11]) البيت في اللسان (نوط). ([12]) زاد في اللسان: طويلة عرضا، وهي لبني سعد، أي من سمات إبلهم. ([13]) البيت في اللسان (خبق). ([14]) في الأصل: "أبني أبينا"، صوابه من المجمل وديوان أوس بن حجر واللسان (خبل). على أن رواية عجز البيت في الأصل والمجمل واللسان غير مستقيمة، والبيت من قصيدة مضمومة الروي، وهو في الديوان: أبني لبينى لستم بيد *** إلا يد ليست لها عضد([15]) هو حديث: "من أكل الربا أطعمه الله من طينة الخبال يوم القيامة". ([16]) ديوان زهير 112 والمجمل واللسان (خبل). ([17]) الثبان، ككتاب: الموضع الذي يحمل فيه من الثوب. نحو أن يعطف ذيل قميصه فيجعل فيه شيئاً. وفي الأصل: "ثبات"، وفي المجمل: "التبان"، وفي اللسان: "ثياب الرجل"، صواب كل أولئك ما أثبت. ([18]) سبق في مادة (ثبن) برواية: "ولا يتخذ ثبانا". ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR454 harf
- الخبت: المطمئن من الأرض، وأخبت الرجل: قصد الخبت، أو نزله، نحو: أسهل وأنجد، ثم استعمل الإخبات استعمال اللين والتواضع، قال الله تعالى: ﴿وأخبتوا إلى ربهم﴾ [هود/23]، وقال تعالى: ﴿وبشر المخبتين﴾ [الحج/34]، أي: المتواضعين، نحو: ﴿لا يستكبرون عن عبادته﴾ [الأعراف/206]، وقوله تعالى: ﴿فتخبت له قلوبهم﴾ [الحج/54]، أي: تلين وتخشع، والإخبات هاهنا قريب من الهبوط في قوله تعالى: ﴿وإن منها لما يهبط من خشية الله﴾
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR210 harf
خ ب ت نزلوا في خبت من الأرض وخبوت وهي البطون الواسعة المطمئنة وأخبت القوم‏:‏ صاروا في الخبت مثل أصحروا‏.‏ ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ أخبتوا إلى ربهم ‏"‏‏:‏ اطمأنوا إليه وهو يصلي بخشوع وإخبات وخضوع وإنصات وقلبه مخبت‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR2.416 harf
الخَبْتُ: ما اتَّسَعَ من بطُون الأَرْضِ، عربية مَحْضَةٌ، وجمعه: أَخْباتٌ وخُبوتٌ. وقال ابن الأَعرابي: الخَبْتُ ما اطْمَأَنَّ من الأَرض واتَّسَعَ؛ وقيل: الخَبْتُ ما اطْمَأَنَّ من الأٌَّض وغَمُضَ، فإِذا خَرَجْتَ منه، أَفْضَيْتَ إِلى سَعَةٍ؛ وقيل: الخَبْتُ سَهْل في الحَرَّة؛ وقيل: هو الوادي العَميقُ الوَطيءُ، ممدود، يُنْبِتُ ضُروبَ العِضاه. وقيل: الخَبْتُ الخَفِيُّ المطمئن من الأَرض، فيه رمل. وفي
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR58 harf
* خ ب ت * * الإخْبَاتُ * الخشوع يقال * أخْبَتَ * لله تعالى
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR2.951 harf
الخبت: المتسع من بطون الأرض، عربية محضة. ج: أخبات، وخبوت. وقال ابن الأعرابي: الخبت: ما اطمأن من الأرض واتسع، وقيل: الخبت: ما اطمأن من الأرض وغمض فإذا خرجت منه، أفضيت إلى سعة، وقيل: الخبت: سهل في الحرة. وقيل هو الوادي العميق الوطىء، ممدود، ينبت ضروب العضاه وقيل الخبت الخفي المطمئن من الأرض، فيه رمل. وأخبتوا: صاروا في الخبت. الخبت: ع بالشام. الخبت: ة بزبيد، مشهورة في البر. الخبت: ماءة لكليب كذا في
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR2.788 harf
خَبَتَ ذِكْرُهُ 1 خَبَتَ ذِكْرُهُ ذ The mention of him, or it, was, or became, concealed: (L:) [app. meaning he, or it, was, or became, obscure; or of no reputation, or repute.] -A2- خَبُثَ, accord. to Z, i. q. خَبُثَ [q. v.]: occurring in a trad. (TA.) [See خَبِيتٌ.] اخبت 4 اخبت أخاب أخبت أخبتت اخبت He became in what is termed خَبْتٌ [q. v.]. (A, TA.) ― -b2- And, (S, Msb, K, TA,) [hence, or]
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR278 harf
خَبَتَ خَبَتَ أَخْبَتَ IV , a. Was lowly, humble, submissive. b. [ La ], Humbled himself before ( God ). خَبْت خَبْت 1 , ( pl. خِبَت 7 , أَخْبَاْت 38 ), a. Plain; low-land. خَبْتَة خَبْتَة 1t , خِبْتَة 2t , a. Humility. خَبِيْت خَبِيْت 25 , a. Base, vile, despicable.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR9.804 harf
خبت خَبُتَ - يَخْبُتُ (خَبَتَ - يَخْبُتُ) - أَخْبَتَ - يُخْبِتُ - مُخْبِت - مُخْبِتِيْن خَبُتَ - يَخْبُتُ (خَبَتَ - يَخْبُتُ) + كائن + إلى كائن أو شيء أو امر: هدأ واطمأن وسكن إليه رضاً ويقيناً: اتجه بهدوئه وسكنه جهة الكائن ليُشْعِرَه أنه راض به من غير شك أو تردد خَبُتَ - يَخْبُتُ + كائن + إلى كائن أو شيء: اتجه بهدوئه وسكنه جهة الكائن ليشعره
Tamamını oku

Sîgalar(3)

Mücavir kökler26 mücavir (38 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. بهم

    1 ortak ayet · Dört ayak üzerine yürüyen hayvanlar demektir

  2. نسك

    1 ortak ayet · İbadet yeri

  3. صرط

    1 ortak ayet · Yol

  4. سمي

    1 ortak ayet · Ad verilen

  5. أمن

    2 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

  6. خلد

    1 ortak ayet · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir

  7. صحب

    1 ortak ayet · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…

  8. أمم

    1 ortak ayet · Emam ön demektir

  9. ربب

    2 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir

  10. رزق

    1 ortak ayet · Üzüm demektir

  11. بشر

    1 ortak ayet · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir

  12. سلم

    1 ortak ayet · “Süllem” merdiven demektir

Geçtiği ayetler(3)

Sîga sayfası: الْمُخْبِتِينَ
  1. وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ

    Saygıyla meyledenlerBiz; her ümmet için kurban kesmeyi meşru kıldık ki Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiği hayvanların üzerine O’nun adını ansınlar. Sizin tanrınız, bir tek tanrıdır. O’na teslim olun. Sen mütevazı olanları müjdele.

Sîga sayfası: وَأَخْبَتُوا

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökخبت
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerخشع, خضع, طمن
Zıt Kökكبر
Çekirdek Özet 1Çevresine göre alçakta kalan, geniş, rüzgâr ve taşkından korunaklı, ayakların sağlam bastığı ve suyun dineldiği çukur veya düz vadi
Çekirdek Özet 2Kişinin kibir ve böbürlenmeyi terk ederek kalbini ve benliğini Allah’ın huzurunda dingin bir alçakgönüllülük ve sükûnet zeminine indirmesi
Çekirdek Özet 3Varlığın ve bilincin kabarıştan arınarak ilahi iradeye pürüzsüzce boyun eğmesi; sükûnete kavuşmuş, teslimiyet eksenli içsel denge
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca edilgen bir eziklik veya salt kederli bir boyun eğiş sanıp kelimedeki emniyet, dinginlik ve zemin sağlamlığı boyutunu gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
خبGizlenme, alçalma, örtünme, sarsılma veya yüzeyin altına inme hareketi; nitekim خبأ kökünde gizlemek, خبث kökünde arılıktan düşüp değersizleşmek, خبر kökünde derinlikten bilgi çıkarmak, خبط kökünde aşağı doğru vurup düşürmek anlamı belirgindirتÇekirdekteki aşağı inme ve örtünme hareketini yumuşak, kararlı ve sükûnetle yere oturup dinginleşen bir duraklama sınırına kavuşturmuştur; sarsıntılı düşüş yerine alçak ve mutmain bir zemine yerleşmeyi sağlamıştır

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
خÇit, duvar, ayırıcı perde (ikiz harf ح üzerinden türetme yoğunlaşma)Bir sınıra girme, dışarıdan tecrit olma, ayrılmış ve örtülü bir alana sığınma
بEv, çadır, iç mekânİçine girilen, korunaklı, sığınılan ve ikamet edilen güvenli iç alan
تİşaret, son sınır, antlaşma ve karar kılma nişanesiHareketin bittiği, sınırın tayin edildiği ve kesin bir duruşla bağlandığı nokta
خبتÇit ve örtüyle ayrılmış korunaklı bir iç alana girip orada kararlılıkla durma hareketiİnsanın benliğini kabarmadan arındırarak korunaklı ve alçak bir menzile çekmesi, orada güven ve teslimiyet sınırına oturması

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamÇevresindeki yüksek arazilere göre çukurda, alçakta, geniş ve kumlu olan, rüzgârdan korunan ve suların toplanıp sükûnet bulduğu çöl vadisi veya ova; bu tür bir alana inmeye veya oraya ulaşmaya denir
Cahiliye şiiri kullanımıCahiliye şiirinde yer adı veya topoğrafik bir niteleme olarak alçak ve geniş kum düzlüğü anlamında geçer; Amr b. Yesribî’ye atfedilen erken rivayette güvenli ve sahipsiz bırakılsa dahi dokunulmayacak bir durumu anlatmak üzere bu arazi adı anılır: إِنْ رَأَيْتَ نَعْجَةً تَحْمِلُ شَفْرَةً وَزِنَاداً بِخَبْتِ الجَمِيشِ فَلاَ تَهِجْهَا
Erken Arapça kullanımErken bedevi kullanımında yüksek araziden (necd) inip alçak ve mutmain ovaya giren kimse için أصحر gibi أَخْبَتَ denilmiş; daha sonra kişinin kibrini kırıp alçakgönüllü ve mutmain bir tavra girmesi bu duruma benzetilmiştir

Kaynak Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Arapça خبت kökü, Sami dil ailesinde özellikle Güney Sami ve Arap yarımadası topoğrafyasıyla doğrudan örtüşen yerel ve somut bir arazi tasvirine dayanır. Kökün temelinde yer alan alçalma, yere çökme ve gizlenme semantiği, Proto-Sami düzeyindeki sığınma, çökme veya çukurlaşma morfemleriyle akrabadır. İbranice ve Süryanice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde bu kök doğrudan üçlü olarak yaygın bir fiil çekimine sahip olmamakla birlikte, kökün ilk iki harfini oluşturan ikili kök çökme, saklanma ve alçakta kalma anlamlarıyla paralellik gösterir. Arapçada kök, yüksek yerin (necd ve hazm) zıddı olan alçak, düz ve korunaklı vadiyi (el-habt) ifade ederek özelleşmiş, oradan da insanın iç dünyasındaki böbürlenmenin kırılarak dingin bir teslimiyete dönüşmesini anlatan yüksek bir ahlaki kavrama evrilmiştir. Bu yönüyle kök, fiziksel çukurlaşmadan manevi tevazuya uzanan düzenli bir semantik kaymanın tipik bir örneğidir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques ve Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönÇukur araziye inmekten içsel dinginliğe geçişنزل الخبت veya صار في الخبت somut eyleminden türeyerek kalbin yatışması, alçalması ve Allah’a teslim olması anlamına ulaşmıştırKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİkili çekirdek üzerinden örtünme ve çökmeKuzeybatı Sami dillerinde birebir üçlü kök sınırlı olmakla birlikte, çökme ve alçak zemine sığınma matrisiyle uyumludurGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik diğer kollarda bu üçlü köke dair doğrulanmış doğrudan bir eşasıl tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha ve David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
خبتAnlamlıAlçak ve geniş arazi; boyun eğme ve sükûnet bulmaHedef köktür; alçak zemine yerleşmekten tevazu ve huşua intikal etmiştirKur'an'da geçer
ختبAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız ve işlek bir anlam kökü olarak kaydedilmemiştirKur'an'da geçmez
بختAnlamlıŞans, talih; iri yapılı deve türüFarsça veya Aramice üzerinden erken dönemde Arapçaya girmiş ödünç bir kullanımdırKur'an'da geçmez
بتخAnlamlıKesmek, koparmakبتك köküne yakın biçimde bir şeyi kökünden veya ucundan kesip ayırmayı bildirirKur'an'da geçmez
تخبKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArapça fonotaktik yapıda terkip edilmemiş ihmal edilmiş diziliştirKur'an'da geçmez
تبخKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dilinde kullanılmayan mühmel bir permütasyondurKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
خبتMerkezAlçakgönüllülük ve dingin teslimiyetİçsel bir alçalışla birlikte sükûnet, güven ve sebatı barındırırKalbin kabarışını bırakıp mutmain bir zemine oturmasıdır
خشعKomşuKorku ve saygıyla boyun eğmeDaha çok göz, ses ve bedendeki çekinme ve ürpertiyi öne çıkarırKalpteki haşyetin dış organlara yansıyan sönüklüğüdür
خضعKomşuEğilme, itaat etmeDoğrudan boyun bükme ve fiziksel veya iradi teslimiyeti ifade ederGüç karşısında başını öne eğip emre amade olmaktır
طمنKomşuYatışma, sükûnet bulmaSarsıntının durması, nefsin huzur ve emniyete ermesidirKorku ve telaşın yerini zihni ve kalbi güvenin almasıdır
كبرZıtBüyüklenme, böbürlenmeKendini üstün görerek yüksekte konumlandırma ve kabarmadırخبت kökünün zıddı olarak yukarı doğru taşma ve dikleşmedir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaخبتAlçakgönüllülükle sükûnete ermeHem fiziksel alçaklığı hem manevi tevazu ve güveni tek gövdede toplarKesin
LatinceHumilitas, submissioAlçakgönüllülük, boyun eğişHumilitas kelimesi toprak (humus) kökünden gelerek fiziksel alçaklık benzerliğini taşır ancak mutmain sükûnet boyutunu eksik bırakırGüçlü
İngilizceHumble submission, tranquil humilityAlçakgönüllü teslimiyet, dingin tevazuSubmission tek başına zoraki itaati çağrıştırabilir; tranquil humility kökteki güven ve yatışma boyutunu daha iyi yakalarGüçlü
AlmancaDemut, ErgebenheitTevazu, içten teslimiyetDemut kulca boyun eğişi karşılar; kökün zemin ve emniyet boyutunu tam yansıtmazGüçlü
FransızcaHumilité sereine, soumissionDingin alçakgönüllülük, boyun eğmeSoumission dışsal kalabilir; humilité sereine kalbin mutmain oluşunu da kısmen içerirGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Arabic-English Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
أَخْبَتُواİman ve salih amel eşliğinde Rabbe içten boyun eğip sükûnet bulmakİnananların hidayet üzere sebatını ve inkârcıların kibrine karşı teslimiyetlerini bildiren bağlam; örnek ayet: Hûd 11:23
الْمُخْبِتِينَKibir ve bencilliği kırılmış, Allah anıldığında kalbi titreyen ve ibadete yönelen mütevazı kullarİbadetlerin, menasikin ve kurbanın ruhunu anlatan hidayet ve tebşir bağlamı; örnek ayet: Hacc 22:34
فَتُخْبِتَKalbin hakikat karşısında yumuşayıp pürüzsüzce yatışması ve şüpheden arınarak boyun eğmesiİlim verilen kimselerin vahyin hak olduğunu kavrayıp kalplerinin pürüzsüzce teslim olması bağlamı; örnek ayet: Hacc 22:54

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİman ve kalbi ameller bahsiİmanın sadece dille ikrar veya zihni tasdik mi olduğu, yoksa kalbin kibirden arınıp huzurla boyun eğmesini mi gerektirdiğiİmanın kuru bir kabulleniş değil, benliğin direncini kıran mutmain bir teslimiyet olması yönünde yoğunlaşmıştır
FıkıhNamaz ve hac ibadetlerinin adabıİbadetlerdeki şekli rükünlerin geçerliliği yanında huşu ve ihbatın ibadetin kabul şartı veya kemali olup olmadığıKurban ve menasikte şekilciliğin ötesinde kalbin mütevazı ve taşkınlıktan uzak bir kıvama gelmesi
TefsirHacc ve Hûd surelerindeki müjde ayetleriİhbat halinin bir korku mu yoksa güven ve mutmainlik mi ifade ettiği tartışmasıMüfessirler kelimeyi hem تواضع hem de طمأنينة ile açıklayarak korkulu bir eziklik değil güvenli bir alçalış olduğunu belirtmişlerdir
HadisZikir, dua ve ahlak rivayetleriKişinin nefsini aşağıda tutup Rabbine karşı iftihar ve tekebbürden arınması haliPeygamber dualarında geçen kalbin ihbatı ifadesi, şüpheden ve taşkınlıktan arınmış dingin yönelişi nitelemiştir

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniUluhiyete yönelişKibrin tasfiyesi ve mutmain teslimiyetKalbin ilahi emirlere karşı direncini kırarak ibadeti riyadan ve kibirden korumakKulun kendi gücüne güvenmeyi bırakıp Allah’ın kudreti karşısında güvenle sükûnete ermesiKesin
İlmiHakikat arayışıEpistemik tevazuZihnin peşin hükümlerden, kibrinden ve taassuptan arınarak veriyi olduğu gibi kabule hazır hale gelmesiİlim sahiplerinin vahiy karşısında kalplerinin yatışması, hakikate karşı direncin kırılmasıGüçlü
SiyasiOtorite ve adalet anlayışıİktidar taşkınlığının engellenmesiYöneticinin ve yönetilenin tahakküm hırsını frenleyip hukukun üstünlüğü önünde alçalmasıGüç zehirlenmesine karşı siyasal aklın alçakgönüllülük ve denetlenebilirlik zeminine çekilmesiGüçlü
İktisadiMülkiyet ve tüketim ahlakıİhtirasın ve şımarıklığın dizginlenmesiServet sahiplerinin karunlaşmasını önleyerek infak ve paylaşımı kolaylaştırmakMalın insanı azdırmasına engel olan, bollukta bile şımarmayıp tevazu içinde kalmayı sağlayan ahlaki duruşGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerPotansiyel kuyu / Taban enerji seviyesi (Ground state)Fizikte bir parçacığın yüksek ve kararsız bir enerji seviyesinden en düşük, en kararlı ve dış etkilere karşı en korunaklı denge seviyesine inerek yerleşmesi durumuGüçlü
Beşeri bilimlerBenlik kibrinin yatışması / Narsisistik çözülmePsikolojide bireyin savunmacı ve yapay olarak şişirilmiş üstünlük zırhını terk edip kendi gerçek sınırlarıyla barışarak iç huzur ve sükûnete kavuşması haliGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiİhbat kavramını salt çaresizlikten kaynaklanan pısırıklık, özgüvensizlik, iradesiz bir sinmişlik veya edilgen bir mağlubiyet psikolojisi olarak algılamak
Kur'an içi daha geniş anlamKök, sadece alçalmayı değil; geniş, sağlam, suyun biriktiği, rüzgârın savuramadığı güvenli bir vadi gibi kalbin şüphe ve kibirden arınıp sükûnet ve sebat bulmasını kapsar
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİbadet ve ahlaktaki teslimiyetin onurlu ve bilinçli bir iç denge olduğu gerçeği gözden kaçar; dindarlık aşağılık kompleksine veya ezilmişlik hissine indirgenerek dinamizmini kaybeder

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur’an ahlakının merkezinde yer alan kibir ile tevazu arasındaki zıtlığın somut topoğrafik kökünü gösterir; kulun Allah karşısındaki konumunun yapay bir ezilme değil, bilakis fıtri ve sükûnet dolu bir dengeye kavuşma olduğunu ortaya koyar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İbadetlerin ve kurbanın takva boyutunu ele alan ayetlerde, ilim sahiplerinin vahiy karşısındaki zihni ve kalbi teslimiyetini bildiren ifadelerde ve inkârcıların kibrine mukabil müminlerin kurtuluşunu anlatan ayet gruplarında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Tevazunun bir zafiyet, boyun eğişin ise değersizlik olduğu şeklindeki yanılgıyı düzeltir; hakiki gücün ve istikrarın yapay böbürlenmelerde değil, hakikate teslim olup onun sükûnet zeminine yerleşmekte olduğunu gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamYüksek tepelerin arasında kalan, rüzgârdan emin, geniş, çukur ve suların dinginleşerek yerleştiği sağlam vadi tabanı.
  • Soyut anlamİnsanın içsel kibrini ve taşkın benliğini törpüleyerek ilahi hakikat karşısında huzurlu, mutmain, saygılı ve sarsılmaz bir teslimiyete ermesi.
  • Sistematik karşılıkBireysel, zihni ve toplumsal varlığın yüksek enerji ve kaos üreten kibir düzeyinden, en kararlı denge ve sükûnet sunan hakikat zeminine oturması.
  • LaTeX modeliEk→E0  ⟹  lim⁡t→∞ΔS(t)=0veya∇⃗Φ(x)→0  ⟹  Ψ∈Ω0
  • LaTeX açıklamasıFormülde yüksek ve dengesiz bir kibir veya potansiyel enerji düzeyi olan Ek, en kararlı ve dingin taban seviyesi olan E0 düzeyine iner. Bu iniş sonucunda içsel dalgalanma ve kaos değişimi ΔS(t) sıfıra yaklaşarak mutmain bir sükûnet durumunu hasıl eder. Alan gradyanı ∇⃗Φ(x) sıfıra ulaştığında bilinç ve irade Ψ, güvenli ve alçak vadiyi temsil eden kararlı denge havzası Ω0 içine yerleşir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: خ