خضر
خ - ض - ر
KÖK- 8 geçiş
- 8 ayet
- 6 sîga
- 13 sözlük
Hudr : Sebzedir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hudr : Sebzedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.344 harfباب الخاء والضاد والراء معهما
خ ض ر، خ ر ض، ر ض خ مستعملات
خضر:
الخَضِرُ: نبي معمر، محجوب عن الأبصار وهو نبي من بني إسرائيل، وهو صاحب موسى الذي التقى معه بمجمع البحرين .
والخَضِرُ في القرآن: الزرع الأخضرُ، وفي الكلام: كل نبات من الخُضَر.
والاخْضِرارُ مصدر من قولك: اخْضَرَّ.
والخَضْرُ والمَخْضُور: للرَّخْصِ من الشجر.
والخُضاريّ: طائر يسمى الأخْيل، يتشاءم به إذا سقط على ظهر البعير، وهو أخضر في
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.363 harfالخُضْرَةُ: لَوْنُ الأخضر. واخضرَّ الشيءُ اخْضِراراً. واخْضَوْضَر. وخَضَّرْتُهُ أنا. وربَّما سمَّوا الأسودَ أخضرَ. والخُضْرَةُ في ألوان الإبل والخَيْلِ: غُبْرَةٌ تُخالِطُها دُهْمَةٌ. يقال: فَرَسٌ أخضر، وهو الدَيْزَجُ. وفي أَلْوانِ الناسِ: السُمْرَةُ. قال اللَهَبيّ:
وأنا الأَخْضَرُ من يَعْرِفُـنـيأَخْضَرُ الجِلْدَةِ في بيْتِ العَرَبْ
يقول: أنا خالصٌ، لأنَّ ألوان العرب السُمْرة. والخضراء:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.199 harfخ ض ر
خضر ، رضخ
استعمل من وجوهه : خضر ، رضخ .
خضر : قال أبو إِسْحَاقَ في قول الله جلّ وعزّ :
) فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ( [ الأنعَام : 99 ] : قال ) خضرا (
_ ههنا _ بمعنى اخضر : يقال : أخْضَرَّ ، فهو
اخْضَرُ ، وخَضِرٌ ، ومِثْلُه : اعْوَرَّ ، فهو أَعْوَرُ
وعَوِرٌ .
وقال الليث : الْخَضِرُ _ في هذا الموضع _ :
الزرع الأَخْضَرُ .
ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ) (
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.346 harf(باب الخاء والضاد وما يثلثهما)
(خضع) الخاء والضاد والعين أصلان: أحدُهما تطامُنٌ في الشَّيء، والآخرُ جنسٌ من الصَّوت.
فالأوّل الخُضُوع. قال الخَليل. خضع خُضوعاً، وهو الذلُّ والاستخذاء. واختَضَع فلانٌ، أي تذلَّل وتقاصر. ورجلٌ أخْضَعُ وامرأةٌ خَضْعاءُ، وهما الرّاضِيانِ بالذُّلِّ. قال العجاج:
وصرتُ عبداً للبَعوضِ أخْضَعَا *** يَمَصُّنِي مَصَّ الصَّبِيِّ المُرْضِعا([1]) وقال غيره: خَضَعَ
(باب الخاء والضاد وما يثلثهما) (خضع) الخاء والضاد والعين أصلان: أحدُهما تطامُنٌ في الشَّيء، والآخرُ جنسٌ من الصَّوت. فالأوّل الخُضُوع. قال الخَليل. خضع خُضوعاً، وهو الذلُّ والاستخذاء. واختَضَع فلانٌ، أي تذلَّل وتقاصر. ورجلٌ أخْضَعُ وامرأةٌ خَضْعاءُ، وهما الرّاضِيانِ بالذُّلِّ. قال العجاج: وصرتُ عبداً للبَعوضِ أخْضَعَا *** يَمَصُّنِي مَصَّ الصَّبِيِّ المُرْضِعا([1]) وقال غيره: خَضَعَ الرّجلُ، وأخْضَعَهُ الفقرُ. ورجلٌ خُضَعةٌ: يَخْضَعُ لكلِّ أحَد. قال الشَّيبانيّ: الخَضَع انكبابٌ في العُنُق إلى الصَّدْر؛ يقال رجُلٌ أخْضَع وعُنُقٌ خَضْعاء. قال زهير: وَرْكاءُ مُدْبِرةً كَبْدَاءُ مُقْبِلَةً *** قوْداءُ فيها إذا استعرضْتَها خَضَعُ([2]) قال بعض الأعراب: الخَضَعُ في الظِّلمانِ: انثناءٌ في أعناقها. قال أبو عمرو: *المُختضِع من اللواحم المتطامِنُ رأسُه إلى أسفلِ خُرطومِه. قال النابغة([3]): أهْوَى لها أمْغَرُ السَّاقين مختضِعٌ *** خُرطومُه من دِماء الصَّيدِ مختضبُ قال ابنُ الأعرابيّ: الأخضع المتطامِن. ومنه حديث الزبير: "أَنّه كان أخْضَعَ أشعَر". قال أبو حاتم: الخُِضْعانُ([4]) أنْ تخضَع الإبلُ بأعناقِها في السَّير، وهو أشدُّ الوَضْع. قال: ويقال أَخْضَعَه الشَّيبُ وخَضَعَه. قال: ويقال اختضَع الفحلُ النّاقةَ، وهو أنْ يُسَانَّها([5]) ثم يَخْتَضِعها إلى الأرض بكلكَلِه. ويقال خضَع النَّجمُ، إذا مالَ للمغيب. قال امرؤ القيس: بَعَثْتُ إليها والنجومُ خواضعٌ *** بِلَيْلٍ حِذاراً أنْ تَهُبَّ وتُسْمَعَا قال ابن دريد: خَضَع الرّجلُ وأخْضَع، إذا لانَ كلامُه. وفي الحديث: "نهى أنْ يُخضِع الرّجلُ لغير امرأته" أي يليِّن كلامه. وأمّا الآخر فقال الخليل: الخَيْضعَةُ: التفافُ الصَّوت في الحربِ وغيرِها. ويقال هو غُبَار المعركة. وهذا الذي قِيل في الغُبار فليس بشيء؛ لأنه لا قِياسَ له، إلا أن يكون على سبيلِ مجاوَرَةٍ. قال لبيدٌ في الخَيْضعة: * الضاربُونَ الهامَ تحتَ الخَيْضَعَهْ([6]) * قال قومٌ: الخْيضعة مَعركةُ القِتال؛ لأنّ الأقران يَخضعُ فيها بعضٌ لبعضٍ. وقد عادت الكلمةُ على هذا القول إلى الباب الأول. قال ابنُ الأعرابيّ: وقع القومُ في خَيْضَعةٍ، أي صَخَب واختلاطٍ. قال ابنُ الأعرابيّ: والخَضِيعة الصَّوتُ الذي يُسمَع مِن بطن الدابّة إذا عدَتْ، ولا يُدرَى ما هُوَ، ولا فِعْلَ من الخضيعة. قال الخليل الخَضِيعة ارتفاعُ الصَّوت في الحرب وغيرِها، ثمَّ قِيل لما يُسمَع من بطن الفرس خَضِيعة. وأنشد: كأنّ خَضِيعةَ بطنِ الجوَا *** دِوعْوَعةُ الذِّئبِ في فَدْفَدِ([7]) قال أبو عمرو: ويقال خَضَع بطنُه خَضِيعةً، أيْ صوّتَ. قال بعضهم: الخَضُوع من النساء: التي تَسمَع لخواصرهَا صلصلةً كصوتِ خَضِيعة الفرَس. قال جندل([8]): ليست بسَوداءَ خَضُوعِ الأعْفاجْ *** سِرْداحةٍ ذاتِ إهابٍ مَوَّاجْ قال أبو عبيدة: الخَضِيعتانِ لحمتانِ مجوَّفتان في خاصِرَتي الفرس، يدخلُ فيهما الرّيح فيسمعُ لهما صوتٌ إذا تَزَيَّد في مَشْيِه. قال الأصمعيّ: يقال: "للسِّياط خَضْعَةٌ، وللسُّيوف بَضْعة". فالخَضْعة: صوتُ وقْعِها، والبَضْعَةُ: قَطْعُها اللَّحم. (خضف) الخاء والضاد والفاء ليس أصلاً ولا شغل به([9]). ويقولون خَضِف إذا خَضَم([10]). والخَضَفُ: البِطِّيخ، فيما يقولون. (خضل) الخاء والضاد واللام أصلٌ واحد يدلُّ على نَعْمةٍ ونَدى. يقال أخْضَلَ المطرُ [الأرضَ] فهو مُخْضِلٌ، والأرض مُخْضَلَةٌ. واخضلَّ الشَّيءُ: ابتلّ. والخَضِلُ: النَّبات الناعم. ويقال إنّ الخضيلةَ الرَّوضة. ويقال لامرأة الرّجُل خُضُلَّتُه([11])، وهو من هذا وذلك، كما سُمِّيَت طَلَّةً، لأنّها كالطّلِّ في عَينِه. وكل نِعمة خُضُلّة. قال: إذا قلتُ إنّ اليومَ يومُ خَضُلّةٍ *** ولا شرْزَ لاقيتُ الأمورَ البَجَارِيا([12]) (خضم) الخاء والضاد والميم أصلان: جنسٌ من الأكل، والآخَر يدلُّ على كثرةٍ وامتلاء. فالأوّل الخَضْم، وهو المضغ بأقصى الأضراس. وفي الحديث: "تَخْضِمون ونَقْضَمُ، والموعد الله". والأصل الآخَر: الخِضَمُّ: الرجُل الكثير العطيَّة. والخِضَمُّ: الجَمْع الكثير. قال: * فاجتَمَع الخِضَمُّ والخِضَمُّ([13]) * وأما المِسَنّ([14]) فيقال له الخِضَمُّ تشبيهاً، وإنّما ذاك من قياس الباب؛ لأنّه يُسقى ماءً كثيراً. وحُجَّتُه قول أبي وجْزة: * على خِضَمٍّ يُسَقَّى الماءَ عَجّاجِ([15]) * ومن الباب الخُضُمَّة، وهي عَظْمة الذّراع، وهو مُسْتَغْلَظُها. ويقال إنّ *مُعظم كلِّ شيء خُضُمَّةٌ. (خضن) الخاء والضاد والنون أصلٌ واحد صحيح. فالمُخَاضَنة: المُغازلة. قال الطرمّاح: وألقتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أوْ ترنُو لِقولِ المُخَاضِنِ([16]) (خضب) الخاء والضاد والباء أصلٌ واحدٌ، وهو خَضْبُ الشَّيء. يقال خضبت اليدَ وغيرَها أخْضِبُ. ويقال للظليم خاضِبٌ، وذلك إذا أكَلَ الرَّبيعَ فاحمرَّ ظُنْبوباه أو اصفَرَّا. قال أبو دُوَاد: له ساقا ظليم خا *** ضبٍ فُوجِئَ بالرُّعْبِ([17]) ولا يقال إلاّ للظَّليم، دُونَ النعامة. يقال: امرأةٌ خُضَبَةٌ: كثيرة الاختضاب. ويقال [خَضَبَ] النّخلُ، إذا اخضرَّ طَلْعُه. وقال بعضهم: خضب الشجر يَخْضب([18]) إذا اخْضَرَّ؛ واخضَوْضَب. والكَفُّ الخَضيبُ: نجم؛ وهذا على التَّشبيه. وأَمّا الإجَّانة وتسميتُهم إيّاها المِخْضَب فهو في هذا؛ لأنّ الذي يُخْضَب به يكون فيها([19]). (خضد) الخاء والضاد والدال أصلٌ واحدٌ مطّرِدٌ، وهو يدلُّ على تَثَّنٍّ في شيءٍ ليِّن. يقال انخضد العُود انخِضاداً، إذا تَثَنَّى من غير كَسْر. وخَضَدتُه: ثَنَيْتُه. وربَّما زادُوا في المعنى فقالوا: خَضَدْتُ الشجرةَ، إذا كَسَرت شوكتَها. ونباتٌ خَضيدٌ. والأصلُ هو الأوَّل؛ لأنّ الخضيد هو الرّيَّان الناعم الذي يتثنَّى لِلِينه. فأما قولُ النَّابغة: يَمُدُّهُ كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لجِبٍ *** فيه رُكامٌ من اليَنْبُوتِ والخَضَدِ([20])فإنّه يقال: الخَضَد ما قُطِع من كلِّ عُودٍ رَطْب. ويقال خَضَدَ البعيرُ عُنقَ البعير، إذا تقاتَلا فَثَنى أحدُهما عُنُقَ الآخَر. (خضر) الخاء والضاد والراء أصلٌ واحد مستقيم، ومحمولٌ عليه. فالخُضرة من الألوان معروفة. والخَضْراء: السَّماء، لِلَونها، كما سُمِّيت الأرضُ الغَبراء. وكتيبةٌ خضراءُ، إذا كانت عِلْيَتُها([21]) سواد الحديد، وذلك أنّ كلَّ ما خالَفَ البياضَ فهو في حَيِّز السَّواد؛ فلذلك تداخلت هذه الصفاتُ، فيسمى الأسودُ أخضَر. قال الله تعالى في صفة الجنَّتين: ﴿مُدْهَامَّتَانِ﴾ [الرحمن 64] أي سَوداوان. وهذا من الخضرة؛ وذلك أن النّبات الناعم الريَّانَ يُرَى لشدّة خُضرته من بُعدٍ أسود. ولذلك سُمِّي سَوادُ العِراق لكثرة شجرِه. والخُضْر: قومٌ سُمُّوا بذلك لسواد ألوانهم. والخُضرة في شِيات الخَيل: الغُبرة تخالطها دُهْمة. فأَمّا قوله: وأنا الأخضرُ مَن يعرفني *** أخْضَرُ الجلدة في بيتِ العربْ([22]) فإنه يقول: أنا خالصٌ؛ لأنّ ألوان العرب سُمْرَةٌ([23]). فأمّا الحديثُ: "إيّاكم وخَضْرَاءَ الدِّمَن" فإنّ تلك المرأة الحسناء في منبِت سَوْءٍ، كأنّها شجرةٌ ناضرة في دِمْنة بَعر. والمخاضَرة: بيع الثِّمار قبل بدُوِّ صلاحِها؛ وهو منهيٌّ عنه. وأمّا قولهم: "خُضْر المَزَاد" فيقال إنّها التي بقيت فيها بقايا ماءٍ فاخضرّت من القِدم، ويقال بل خُضْرُ المزاد الكُروش. ويقال إن الخَضَارَ البقلُ الأوّل. فأما قوله: "ذهب دمُه خِضْراً"، إذا طُلّ. فأَحسَِبه من الباب. يقول: ذهب دمُه طرِيَّاً كالنَّبات الأخضر، الذي إذا قُطِع لم يُنتفَع به بعدَ ذلك وبَطَل وذَبُل. فأمّا قولهم إنَّ الخَضار اللَّبنُ الذي أُكثِر ماؤُه، فصحيحٌ، وهو من الباب؛ لأنّه إذا كان كذا غَلَبَ الماءُ، والماء يسمَّى الأسمر. وقد قلنا إنّهم يسمُّون الأسْوَدَ أخضرَ، ولذلك يسمَّى البحرُ خُضارة. --------------------------------------------------------------- ([1]) ديوان العجاج 82 واللسان (خضع). ([2]) قبله في ديوان زهير 237: لقد لحقت بأولى القوم تحملني *** لما تذاءب للمشبوبة الفزع([3]) ليس في ديوانه. ([4]) بالضم، كالغفران والكفران، وبالكسر، كالوجدان. ([5]) يقال سان البعير الناقة يسانها مسانة وسنانا: عرضها للتنوخ ليسفدها. ([6]) البيت من أرجوزة للبيد في ديوانه 7-8 وأمالي ثعلب 449 والخزانة (4: 117). وانظرها مع قصتها في الخزانة وأمالي المرتضى (1: 134- 147) والحيوان (5: 173) والأغاني (14: 91-92) والعمدة (1: 27). ([7]) نسب في اللسان (خضع) لامرئ القيس. ([8]) هو جندل بن المثنى الطهوي، أحد رجازهم. ([9]) كذا في الأصل. ([10]) خضم، بالخاء والضاد المعجمتين، أي ضرط. ومثله "حصم" بالمهملتين. وفي الأصل: "خصم"، تحريف. وفي المجمل "حبق". ([11]) قال بعض سجعة فتيان العرب: "تمنيت خضلة، ونعلين وحلة". ([12]) لمرداس الدبيري، كما في اللسان (خضل، شرز). وفي الأصل: "ولا شر"، صوابه في المجمل واللسان. والشرر: الشديدة من شدائد الدهر. ([13]) للعجاج في ديوانه 63 واللسان (خضم). وبعده: * فخطموا أمرهم وزموا * ([14]) المسن: الذي يسن عليه الحديد ونحوه. وأخطأ بعض اللغويين فجعله المسن من الإبل. ([15]) صدره كما في اللسان (خضم): * حرى موقعة ماج البنان بها * ([16]) ديوان الطرماح 164 واللسان (خضن). وفي صلب الديوان: وألقت إليّ القول عنهن زولة *** تلاحن أو ترنو لقول الملاحن وهذه الرواية أيضاً في اللسان (لحن). ([17]) البيت يروى من قصيدة لعقبة بن سابق في كتاب الخيل لأبي عبيدة 157-160 ونسب إلى أبي دؤاد في اللسان (خضب) وكلمة "خاضب" ساقطة من الأصل. ([18]) يقال، من بابي ضرب وتعب، وكذا خضب، بالبناء للمفعول. ([19]) في الأصل: "فيكون فيها". ([20]) ديوان النابغة 26 واللسان (خضد، نبت). ([21]) في المجمل: "إذا غلب عليها لبس الحديد". ([22]) البيت للمفضل بن العباس اللهبي كما في رسائل الجاحظ 71 والكامل 143 ليبسك ومعجم المرزباني 309 وكنايات الجرجاني 51 والأضداد 335. ونسب في اللسان (خضر) إلى عتبة بن أبي لهب، وفي رسائل الجاحظ أيضاً إلى عمر بن عبد الله بن أبي ربيعة المخزومي. ([23]) في المجمل: "السمرة". ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.074 harf- قال تعالى: ﴿فتصبح الأرض مخضرة﴾ [الحج/63]، ﴿ويلبسون ثيابا خضرا من سندس﴾ [الكهف/31]، فخضر جمع أخضر، والخضرة: أحد الألوان بين البياض والسواد، وهو إلى السواد أقرب، ولهذا سمي الأسود أخضر، والأخضر أسود قال الشاعر:
*قد أعسف النازح المجهول معسفه ** في ظل أخضريدعو هامه البوم*
البيت لذي الرمة، من قصيدة له مطلعها البيت الشهير:
*أعن ترسمت من خرقاء منزلة**ماء الصبابة من عينيك مسجوم*
وهو في ديوانه ص 656؛
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.063 harfخ ض ر
أرض كثيرة الخضـرة والخضـر والخضـراوات وأنبتـت خضـراً أي نباتـاً حسنـاً أخضـر.
واختضـر النبات: أكل أخضر واختضـرت الفاكهـة: أكلـت قبـل إدراكهـا.
وخضـرت الشجـر واختضرتـه: قطعته أخضر.
ونهى عن المخاضرة وهي بيع الثمر قبل بدو صلاحه.
ومـن المجـاز: مـا تحـت الخضراء أكرم منه.
وكتيبة خضراء لخضرة الحديد.
وأباد الله خضراءهم: شجرتهم التي منها تفرعوا.
وشاب أخضر.
وفلان
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok16.766 harfالخُضْرَةُ من الأَلوان: لَوْنُ الأَخْضَرِ، يكون ذلك في الحيوان والنبات وغيرهما مما يقبله، وحكاه ابن الأَعرابي في الماء أَيضاً، وقد اخْضَرَّ، وهو أَخْضَرُ وخَضُورٌ وخَضِرٌ وخَضِيرٌ ويَخْضِيرٌ ويَخْضُورٌ؛ واليَخْضُورُ: الأَخْضَرُ؛ ومنه قول العجاج يصف كناس الوَحْشِ: بالخُشْبِ، دونَ الهَدَبِ اليَخْضُورِ،
مَثْواةُ عَطَّارِينَ بالعُطُورِ
والخَضْرُ والمَخْضُورُ: اسمان للرَّخْصِ من الشجر إِذا قُطِعَ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR878 harf* خ ض ر * * الخُضْرَةُ * لون الأخضر و * اخْضَرَّ * الشيء * اخْضِرَاراً * و * اخْضَوْضَرَ * و * خَضَّرَهُ * غيره * تَخْضِيرا * وربما سموا الأسود * أخْضَرَ * وقوله تعالى ﴿مدهامتان﴾ قالوا خضراوان لأنهما يضربان إلى السواد من شدة الري وسميت قرى العراق سوادا لكثرة شجرها و * الخُضْرةُ * في ألوان الإبل والخيل وغيره تخالطهما دهمة يقال فرس أخضر والخضرة في ألوان الناس السمرة و * الخَضْراءُ * السماء وفي
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR19.193 harfالخضرة، بالضم: لون. م، أي معرف، وهو بين السواد والبياض، يكون ذلك في الحيوان والنبات وغيرهما مما يقبله، وحكاه ابن الأعرابي في الماء أيضا، ج خضر، بضم ففتح وخضر بضم فسكون. قال الله تعالي: ويلبسون ثيابا خضرا . خضر الزرع كفرح، واخضر. اخضرارا واخضوضر اخضرارا: نعم، وأخضره الري فهو أخضر وخضور، كصبور، وخضر، ككتف، وخضير، ويخضر، ويخضور، بالتحيية فيهما، وخضير كأمير. واليخضور: الأخضر، ومنه قول العجاج:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR21.835 harfخَضِرَ
1 خَضِرَ خضر خضرة : see 9, in two places. -A2- خَضَرَ: see 8, in two places.
خضّرهُ
2 خضّرهُ خضر خضره خضرة , [inf. n. تَخْضِيرٌ,] He rendered it أَخْضَر [i. e. green, &c.]. (S.) ― -b2- [Hence,] it is said in a trad., اـِذَا أَرَادَ اللّٰهُ بِعَبْدٍ شَرًّا خَضَّرَ لَهُ فِى اللَّبِنِ وَالطِّينِ حَتَّى يَبْنِىَ, (TA,) i. e. (assumed tropical:) [When God desires evil to befall a man,] He
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.145 harfخَضَرَ
خَضَرَ U ( n. ac. خَضْر 1 ),
a. Lopped, hewed. _ast;
خَضِرَ
خَضِرَ A ( n. ac. خَضَر 4 ),
a. Was green, verdant; greened.
اِخْتَضَرَ
اِخْتَضَرَ VIII ,
a. Cut off while green.
اِخْضَرَّ
اِخْضَرَّ IX ,
a. Became green; was dark.
خِضْر
خِضْر 2
a. [ art. ], Elias, Elijah ( the always present ).
b. see 3t (a) .
خُضْرَة
خُضْرَة 3t , ( pl. خُضْر 3 , خُضَر 9 ),
a. Greenness, green;
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR52.391 harfخضر
خَضِرَ - يَخْضَرُ - أَخْضَر - خُضْر- خَضِر - اخْضَرَّ - يَخْضَرُّ- مُخْضَرّ- مُخْضَرَّة
خَضِرً - يَخْضَرُ + الكائن: يكون ذا لون أخضر
أَخْضَر: على وزن" أفعل" اسم فاعل مبالغة من " خَضِرَ - يَخْضَرُ ": من كان لونه أخضر
خُضْر: جمع " أَخْضَر "
خَضِر: على وزن"فـَعـِل: اسن فاعل مبالغة من " خَضِرَ - يَخْضَرُ ": اسم آلة: الشيء الذي يصبغ آخر
Mücavir kökler73 mücavir (94 toplam)
- عجف
2 ortak ayet · Cılızlar
- سندس
2 ortak ayet · İpek kumaş
- سمن
2 ortak ayet · Yağ
- سنبل
2 ortak ayet · Başaklar
- يبس
2 ortak ayet · Kurular
- بقر
2 ortak ayet · Sığır
- حلي
2 ortak ayet · Hilye takı demektir
- برق
2 ortak ayet · Berg parlak taş demektir
- وكأ
2 ortak ayet · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir
- سور
2 ortak ayet · “Sare” inişli çıkışlı dağ silsilesidir
- فتي
2 ortak ayet · Kepçe, kefe demektir
- ثوب
2 ortak ayet · Sevb dış elbise demektir
Geçtiği ayetler(8)
… سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَاأَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ …
YeşillerHükümdar dedi ki: Ben gördüm ki; yedi semiz ineği yedi zayıf inek yemektedir. Yedi yeşil başak ve bir o kadar da kurumuş başak. Ey ileri gelenler; eğer rüya yorumlayabiliyorsanız şu benim rüyamın anlamını söyleyin.
… سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ
YeşillerYusuf, ey doğru sözlü; bildir bakalım bize: Yedi semiz ineği, yedi zayıf ineğin yemesini ve yedi yeşil başakla bir o kadar da kuru başağı. Geri dönüp insanlara haber vereyim de onlar bilsinler.
مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ
YeşillerYeşil yastıklara ve güzel işlemeli döşeklere yaslanırlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خضر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نضر, ينع, ورق |
| Zıt Kök | يبس |
| Çekirdek Özet 1 | Su ve özsu doluluğuyla gelen tazelik, körpelik ve koyu yeşil renk |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünün dirilişi, hayat enerjisinin fışkırması ve cennet nimetinin canlılığı |
| Çekirdek Özet 3 | Ham potansiyel, tazelik ve olgunlaşma öncesi dinamik hayat evresi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca optik bir renk tonuna indirgeyerek taşıdığı özsu, dirilik ve biyolojik potansiyeli gözden kaçırmak |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar (ikiz harf ح imgesinden türetme); sürtünmeli sesle içsel yoğunlaşma ve nemli muhafaza | Özsuyunun ve tohumun toprak altında nemle korunup içten içe yoğunlaşması |
| ض | Bitki, olta (ikiz harf ص imgesinden türetme); dolgunluk, çatlama ve yanlara doğru basınç yapma | Toprağın çatlayarak içindeki nemli filizin dışarıya doğru fışkırması ve genişlemesi |
| ر | İnsan başı; tepe, üst, baş verme ve yükselme | Filizin yeryüzüne baş çıkarıp dallanması, yeşil bir örtü olarak görünür kılınması |
| خضر | Korunan nemin dolgunlaşıp yarılarak dışarıya baş vermesi | İçteki gizil su ve hayatın dışarıya taze, nemli ve yeşil bir örtü halinde yükselmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Özsuyu kurumamış taze ağaç dalı, nemli ekin, henüz sertleşmemiş körpe nebat ve yoğun canlılıktan ötürü siyaha çalan koyu yeşillik |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Fadl b. el-Abbâs el-Lehebî Arap asaletini ve ten rengindeki lekesiz hâlisliği nitelemek için şiirinde kökü kullanmıştır: وأنا الأخضرُ مَن يعرفني / أخْضَرُ الجلدة في بيتِ العربْ. Emevî dönemi şairi Zü'r-Rumme ise koyu ve yoğun gölgeyi nitelemek üzere şöyle demiştir: قد أعسف النازح المجهول معسفه / في ظل أخضر يدعو هامه البوم. Ayrıca el-Accâc taze yeşil dalı nitelemek için بالخُشْبِ، دونَ الهَدَبِ اليَخْضُورِ ifadesini zikretmiştir. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab ve el-Müfredât.
Sami etimolojik katman
Arapça خضر kökü, bünyesinde su ve nem tutan taze bitki örtüsünü ve bu tazelikten kaynaklanan renk yoğunluğunu ifade eder. Sami dillerinde yeşillik, çimen, taze ot ve yaşlık semantik alanı fonetik varyantlarla geniş bir yayılıma sahiptir. İbranicede ot, çayır ve yeşil nebat anlamına gelen חָצִיר (ḥāṣîr) kelimesi ile fonetik olarak sürtünmeli gırtlak ve sızıcı ünsüzlerin denklik kurduğu kökler arasında semantik bir geçişlilik görülür. Arapçada kök, yalnızca bitkinin türünü değil, doğrudan doğruya özsuyunun varlığı sebebiyle meydana gelen koyu, parlak ve doygun tonu niteleyecek biçimde semantik bir özelleşme yaşamıştır. Arapların yoğun yeşillik alanlara "sevâd" (karalık) demesi gibi, خضر kökü de aşırı tazeliğin ve nemin oluşturduğu koyuluğu kapsayarak göçebe çöl hayatında hayatın, suyun ve otlağın nihai göstergesi olmuştur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Koyu nebatî renk, körpelik ve özsu tazeliği | Kurumamış, esnek ve suyla dolu olan her türlü bitki, fidan ve aşırı nem sebebiyle siyaha çalan koyu ton | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥāṣîr (ot, çimen, nebat) ile anlam ve kök akrabalığı | Taze otlak, biçilmemiş nemli çayır ve yeryüzünün yeşil örtüsü anlamında ortak semantik taban | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrulanabilir doğrudan bir soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius ve Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خضر | Anlamlı | Yeşillik, tazelik, özsu | Bitkinin canlı, nemli ve koyu yeşil olması; körpelik | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خرض | Anlamlı | Tahmin etmek, açlıktan bitap düşmek | Güçsüzleşmek, bedenin zayıflaması veya zanla konuşmak | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir |
| ضخر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmeldir |
| ضرخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmeldir |
| رخض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmeldir |
| رضخ | Anlamlı | Ezmek, kırmak, az vermek | Sert bir şeyi taşla kırmak, boyun eğmek, az miktarda bahşiş vermek | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خضر | Merkez | Yeşillik ve nebatî tazelik | Bünyedeki özsuyun varlığıyla oluşan renk ve nem | Canlı, körpe ve taze olan bitki örtüsü |
| نضر | Komşu | Parlaklık ve güzellik | خضر doğrudan renk ve neme dayanırken, نضر yüzdeki veya nebatttaki ışıltılı albeni ve canlılık parıltısıdır | Nimetin ve neşenin dışa vuran taze güzelliği |
| ينع | Komşu | Meyvenin olgunlaşması | خضر henüz ham ve taze büyüme evresiyken, ينع meyvenin kemale erip toplanacak kıvama gelmesidir | Olgunluk ve yeme kıvamına ulaşma |
| ورق / ورق | Komşu | Yapraklanma | ورق bitkinin organına ve yaprak dokusuna odaklanırken, خضر genel renk doygunluğu ve diriliğe odaklanır | Ağacın yaprak açması ve yeşil örtüye bürünmesi |
| يبس | Zıt | Kuruluk ve sertlik | خضر bünyede suyun ve esnekliğin varlığıdır; يبس ise suyun tamamen çekilip dokunun çatlaması ve ufalanmasıdır | Hayat belirtisinin kaybolması ve katılaşma |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خضر | Yeşillik, dirilik, tazelik | Bünyesinde su barındıran, kurumamış, körpe ve yeşil nebat örtüsü | Kesin |
| Latince | viridis, virens | Yeşil, taze, dinç | Bitkisel yeşilliğin yanında gençlik, tazelik ve hayat enerjisini karşılar; Arapçadaki aşırı nemden siyaha çalma nüansını içermez | Güçlü |
| İngilizce | green, verdant | Yeşil, yemyeşil, taze | Renk tonunu ve nebat örtüsünün gürlüğünü karşılar; kökün hamlık ve satım yasağı gibi fıkhî boyutlarını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | grün, saftig | Yeşil, özsulu, taze | Rengin yanında bitkinin su doluluğunu (saftig) iyi yansıtır, fakat kökün zıt renkleri kapsama mantığını vermez | Güçlü |
| Fransızca | vert, verdoyant | Yeşil, yeşeren, körpe | Bitki örtüsünün canlılığını ve rengini verir; olgunlaşmamışlık anlamını mecazen taşır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَضِرًا | İlk yeşil filiz, taze ekin | Tohumun yarılıp yeryüzüne ilk yeşil gövde olarak çıkışı bağlamı (En'âm 6:99) |
| مُخْضَرَّةً | Yeryüzünün canlanıp yeşermesi | Yağmurun ölü toprağı diriltmesi ve görsel olarak yeşil bir örtüye büründürmesi bağlamı (Hac 22:63) |
| الْأَخْضَرِ | Yeşil ve nemli ağaç | Islak ve yeşil ağacın içinde potansiyel ateş enerjisinin saklanması ve zıtların birliği bağlamı (Yâsîn 36:80) |
| خُضْرٍ | Taze ve verimli başaklar | Hz. Yûsuf'un rüya tabirinde bereket, üretim ve bolluk yılları bağlamı (Yûsuf 12:43, 12:46) |
| خُضْرٍ / خُضْرًا | Cennet giysileri ve minderleri | Ahiret yurdunda ebedî dirilik, huzur ve göz aydınlığı veren ipek kumaşlar bağlamı (Kehf 18:31, Rahmân 55:76, İnsân 76:21) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Diriliş (ba's) ve ilâhî kudret delili | Yeşil ve sulu ağaçtan yakıcı ateşin çıkarılması (Yâsîn 36:80); zıt tabiatların tek bir kudret tarafından yönetilmesi ve ölülerin diriltilmesi imkânı | İmkânsız gibi görünen dönüşümün ve hayat potansiyelinin simgesi |
| Fıkıh | Bey' akdi ve alım-satım hukuku | Henüz olgunlaşmamış yeşil meyvenin ve ekinin dalında satılmasını yasaklayan el-muhâdara (المخاضرة) yasağı | Risk, belirsizlik (garar) taşıyan ham ve olgunlaşmamış evre |
| Tefsir | Temsilî anlatım ve kıssa tahlili | Kehf suresindeki bilge kulun (Hızır) nebevî hikmeti; Rahmân suresindeki koyu yeşillik (müdhâmmetân) tasviri | Hayat bahşeden ilâhî bilgi ve ebedî cennet canlılığı |
| Hadis | Ahlâkî sakınma ve dünya metaı | Dünyanın çekici ve yeşil oluşu (huluwetun hadira); çöplükte biten yeşilliğe benzetilen kötü çevrede yetişmiş güzel kadın (hadretu'd-dimen) uyarısı | Aldatıcı dış güzellik, geçici cazibe ve nefsanî çekicilik |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve ahiret tasavvuru | İlâhî hayat nefhâsı ve ebedî taze nimet | İman edene diriliş bilinci ve cennet ferahlığı aşılama | Kur'an'da yeşil, ölümden sonraki dirilişin tabiat üzerindeki kesin mührüdür | Kesin |
| İlmi | Biyolojik dönüşüm ve enerji aktarımı | Fotosentez ve depolanmış biyokütle enerjisi | Su ve ışığın birleşerek organik maddeye ve enerjiye dönüşmesi | Yeşil bitki, güneş ışığını kimyasal enerjiye dönüştürerek odun ve ateşe zemin hazırlar | Kesin |
| Siyasi | Kamu refahı ve çevre yönetimi | Canlı ekosistem, yeşil alanlar ve iskân dengesi | Toplumsal yaşam alanlarının korunması ve kıtlıkla mücadele | Yûsuf kıssasındaki yeşil başaklar, kriz dönemlerinde devletin stratejik üretim güvencesidir | Güçlü |
| İktisadi | Tarımsal üretim ve piyasa ahlâkı | Ham ürünün iktisadi değeri ve hasat vaktinin beklenmesi | Spekülasyonun, haksız kazancın ve erken hasat zararının önlenmesi | Muhâdara yasağı, risk barındıran ham ürün satışını engelleyerek piyasada adaleti kurar | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Klorofilin fotokimyasal rezonansı ve potansiyel enerji depolaması | Bitkideki klorofil pigmenti, fotonları soğurarak su moleküllerini parçalar ve kimyasal bağ enerjisine çevirir; Yâsîn 36:80'de yeşil ağaçtan ateş çıkması, biyokütlede saklanan güneş enerjisinin yanma reaksiyonuyla açığa çıkmasıyla birebir örtüşür | Kesin |
| Beşeri bilimler | Ham potansiyel, gelişim evresi ve olgunlaşmamış dinamizm | Sosyal yapılarda ve bireysel gelişimde ham fikirlerin, gençliğin ve henüz meyveye durmamış süreçlerin sunduğu dinamizm; erken müdahale edilirse heba olan, sabırla işlenirse berekete dönüşen potansiyel | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca dalga boyuna dayalı nötr bir renk algısına (yeşile) hapsedip, bünyesindeki su, canlılık, körpelik ve besin değerini yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yeryüzünün dirilişi, biyolojik enerji üretimi, rızıktaki bereket evresi, henüz kemale ermemiş potansiyel ve cennet sükûnetinin sembolü |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yâsîn 36:80 gibi ayetlerdeki zıtların birleşimi ve biyokimyasal mucizeyi görememek; fıkhî muhâdara yasağının ekonomik mantığını kavramamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da ilâhî ihya (diriltme) eyleminin gözle görülür en açık kanıtı bitkilerin yeşermesidir; bu kök fiziksel tabiat ile metafizik diriliş arasındaki köprüyü kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış delillerini sunan kevnî ayetlerde (En'âm 6:99, Yâsîn 36:80), kıyamet ve yeniden diriliş sahnelerinde (Hac 22:63) ve cennet tasvirlerinde (Kehf 18:31, Rahmân 55:76). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın durağan olduğu zannını yıkar; suyun, toprağın ve odunun içinde gizlenen hayat ve enerji döngüsünün ilâhî iradeyle nasıl fışkırdığını gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSu ve özsu ile dolu olan, kurumamış, körpe, taze nebat ve bunun sonucunda beliren koyu yeşil renk.
- Soyut anlamHayat enerjisinin dışa vurumu, ham potansiyel, diriliş dinamizmi ve ebedî dinginlik.
- Sistematik karşılıkİnorganik unsurların (toprak, su, ışık) organik canlılığa ve nihayetinde enerjiye dönüştüğü biyolojik ve metafizik ara istasyon.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sisteme giren suyu ve nemi, ışık ve güneş ışınımını temsil eder. bu iki girdinin fonksiyonu olarak ortaya çıkan yeşillik ve nebatî tazeliktir (hadr). bitkisel bünyede depolanan kimyasal potansiyel enerjiyi simgeler; bu enerjinin zamana göre türevi sıfırdan büyüktür (), yani bünyede sürekli bir biyokütle artışı gerçekleşir. Nihayetinde bu depolanmış yeşil potansiyel, Yâsîn 36:80'de işaret edilen termal enerjiye ve ateşe () dönüşerek hayat döngüsünü tamamlar.