خنس
خ - ن - س
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Hennas : Hunus, hayvanın yuvası, yatağı anlamındadır. Hanese mastarı, kişilere sık sık gidip bir şey söyledikten sonra geri çekilmek, bir şeyi savunmadan tekrarlayarak başkasına kabul ettirmeye çalışmak demektir. Hennas mubalağalı ismi faildir. Türçeye “sinsi kişi” veya “dedikoducu” olarak çevrilebilir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hennas : Hunus, hayvanın yuvası, yatağı anlamındadır. Hanese mastarı, kişilere sık sık gidip bir şey söyledikten sonra geri çekilmek, bir şeyi savunmadan tekrarlayarak başkasına kabul ettirmeye çalışmak demektir. Hennas mubalağalı ismi faildir. Türçeye “sinsi kişi” veya “dedikoducu” olarak çevrilebilir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.030 harfباب الخاء والسين والنون معهما
خ ن س، س خ ن، ن خ س، س ن خ، ن س خ مستعملات
خنس:
الخَنْسُ: انقباض قصبة الأنف، وعرض الأرنبة كأنف البقرة الخنساء، قال:
خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها
والتُرْكُ: خُنْسٌٌ. والخُنُوسُ: الانقباض والاستخفاء. و"الشيطان يوسوس في القلب، فإذا ذكر الله خَنَس"، أي: أنقبض.
الخُنَّسُ: الكواكب الخمسةُ التي تجري وتَخْنُس في مجراها حتى يخفى ضوء الشمس،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR459 harfخَنَسَ عنه يَخْنُسُ بالضم، أي تأخَّر. وأخْنَسَهُ غيره، إذا خلَّفه ومضى عنه. والخَنَسُ: تأخُّر الأنف عن الوجه مع ارتفاعٍ قليل في الأرنبة. والرجل أَخْنَسُ، والمرأةُ خَنْساءُ. والبقر كلُّها خُنْسٌ. والخَنَّاسُ: الشيطان لأنّه يَخْنِسُ إذا ذُكر الله عزّ وجلّ. والخُنّسُ: الكواكب كلُّها، لإنّها تَخْنِسُ في المغيب أو لأنَّها تَخْفى بالنهار. ويقال: هي الكواكب السّيارةُ منها دونَ الثابتة. ويقال سمِّيت
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.545 harfخ س ن
خنس ، نخس ، نسخ ، سخن ، خسن ، سنخ : مُسْتَعْمَلةٌ .
خنس : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الْخُنُسُ مَأْوَى الظِّباء .
قال : والخُنسُ : الظِّبَاءُ أَنْفُسُها .
وقال الليث : الْخَنْسُ انقباضُ قصبةِ
الأنفِ ، وعِرَضُ الأرنبة ، وأَنفُ البقر
أخنَسُ لا يكون إلا هكذا ، والبقرَةُ
خنساءُ ، والتُّرْكُ خُنْسٌ .
قال : والخُنوسُ : الانقباضُ والاستخفاءُ
يقال : خَنَسَ من بين القوم ، وانْخَنَسَ .
وفي الحديث
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.165 harf(باب الخاء والنون وما يثلثهما)
(خنب) الخاء والنون والباء أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على لِينٍ ورَخاوةٍ. ويقال جاريةٌ خَنِبةٌ: رخِيمَةٌ غَنِجة. ورجل خِنّاب، أي ضَخْمٌ في عَبَالَةٍ. وحكى بعضُهم عن الخليل أنّه قال: هو خِنَّأْبٌ مكسور الخاء شديدةُ النّون مهموزة. وهذا إنْ صح عن الخليل فالخليلُ ثقةٌ، وإلا فهو على ما ذكرناه من غير همز. ويقال الخِنَّاب من الرجال: الأحمق المتصرِّف، يختلج هكذا مرَّةً وهكذا
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR309 harf- قوله تعالى: ﴿من شر الوسواس الخناس﴾ [الناس/4]، أي: الشيطان الذي يخنس، أي: ينقبض إذا ذكر الله تعالى، وقوله تعالى: ﴿فلا أقسم بالخنس﴾ [التكوير/15]، أي: بالكواكب التي تخنس بالنهار، وقيل: الخنس هي زحل والمشتري والمريخ لأنها تخنس في مجراها (راجع هذه الأقوال في الدر المنثور 8/431)، أي: ترجع، وأخنست عنه حقه: أخرته.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR428 harfخ ن س
خنس الرجل من بين القوم خنوساً إذا تأخر واختفى وخنّسته أنا وأخنسته.
وأشار بأربـع وخنـس إبهامـه ومنـه الخنـاس.
وفـي الحديـث " الشيطان يوسوس إلى العبد فإذا ذكر الله خنس " ومن المجاز: خنس الكوكب: رجع " فلا أقسم بالخنس " وخنس عني حقّي وأخنسه: أخّره وغيّبه.
وخنس الطريق عنا إذا جازوه وخلّفوه وراءهم.
قال البعيث: وصهباء من طول الكلال زجرتها وقد جعلت عنها الأحزة تخنس
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.577 harfالخُنُوس: الانقباضُ والاستخفاء. خَنَسَ من بين أَصحابه يَخْنِسُ ويَخْنُسُ، بالضم، خُنُوساً وخِناساً وانْخَنَس: انقبض وتأَخر، وقيل: رجع. وأَخْنَسَه غيره: خَلَّفَه ومَضَى عنه. وفي الحديث: الشيطان يُوَسْوِسُ إِلى العبد فإِذا ذكَرَ اللَّه خَنَسَ أَي انقبض منه وتأَخر. قال الأَزهري: وكذا قال الفراء في قوله تعالى: من شر الوسواس الخناس؛ قال: إِبليس يوسوس في صدور الناس، فإِذا ذكر اللَّه خَنَسَ، وقيل: إِن
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR604 harf* خ ن س * * خَنَسَ * عنه تأخر وبابه دخل و * أخْنَسَهُ * غيره أي خلّفه ومضى عنه و * الخَنّاسُ * الشيطان لأنه يخنس إذا ذُكر الله عز وجل و * الخُنَّسُ * الكواكب كلها لأنها تخنس في المغيب أو لأنها تخفى نهارا وقيل هي الكواكب اسيارة دون الثابتة وقال الفرّاء إن المراد بها في القرآن زحل والمشتري والمريخ والزهرة وعطارد لأنها تخنس في مجراها وتكنس أي تستتر كما تكنس الظباء فيالكناس سُميت خُنّسا لتأخرها لأنها
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.987 harfخنس عنه يخنس، بالكسر ويخنس، بالضم، خنسا، بالفتح، وخنوسا، كقعود، وخناسا، كغراب: تأخر وانقبض، كانخنس واختنس، وبكليهما روي حديث أبي هريرة رضي الله عنه. وخنس زيدا: أخره. لازم متعد، نقله الصاغاني عن الفراء والأموي. وفي التهذيب: خنس، في كلام العرب، يكون لازما ويكون متعديا. يقال: خنست فلانا فخنس، أي أخرته فتأخر، كأخنسه، وهو الأكثر، والذي رواه أبو عبيد عن الفراء والأموي خلاف ما نقله الصاغاني عنهما.
خنس عنه يخنس، بالكسر ويخنس، بالضم، خنسا، بالفتح، وخنوسا، كقعود، وخناسا، كغراب: تأخر وانقبض، كانخنس واختنس، وبكليهما روي حديث أبي هريرة رضي الله عنه. وخنس زيدا: أخره. لازم متعد، نقله الصاغاني عن الفراء والأموي. وفي التهذيب: خنس، في كلام العرب، يكون لازما ويكون متعديا. يقال: خنست فلانا فخنس، أي أخرته فتأخر، كأخنسه، وهو الأكثر، والذي رواه أبو عبيد عن الفراء والأموي خلاف ما نقله الصاغاني عنهما. ونصهما: خنس الرجل يخنس، وأخنسته، بالألف. قال الأزهري: وأنشد أبو بكر الإيادي لشاعر قدم على النبي صلى الله عليه وسلم، فأنشده من أبيات. قال الصاغاني: هو العلاء بن الحضرمي: وإن دحسوا بالشر فاعف تكرماوإن خنسوا عنك الحديث فلا تسل قال: وهذا حجة لمن جعل خنس واقعا. ومما يدل على صحة هذه اللغة أيضا قولهم: خنس الإبهام، أي قبضها. وقد روي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أنه قال: الشهر هكذا وهكذا وخنس إصبعه في الثالثة أي قبضها، يعلمهم أن الشهر يكون تسعا وعشرين.
وخنس بفلان: غاب به قاله ابن شميل في تفسير حديث رواه: يخرج عنق من النار فتخنس بالجبارين في النار أي تغيبهم وتدخلهم فيها. كتخنس به. والخناس، كشداد: الشيطان، قال الفراء: هو إبليس يوسوس في صدور الناس. وقال الزجاج في قوله تعالى: فلا أقسم بالخنس، الجوار الكنس، أكثر أهل التفسير أن الخنس هي: الكواكب كلها، أو السيارة منها دون الثابتة: أو النجوم الخمسة تخنس في مجراها وترجع وتكنس كما تكنس الظباء، وهي زحل والمشتري والمريخ والزهرة وعطارد، لأنها تخنس أحيانا في مجراها حتى تخفى تحت ضوء الشمس، وتكنس، أي تستتر كما تكنس الظباء في المغار، وهي الكناس، وخنوسها أنها تغيب كما تغييب الظباء في كناسها، وقيل: خنوسها: استخفاؤها النهار، بينا نراها في آخر البرج كرت راجعة إلى أوله. وقيل: سميت خنسا لتأخرها؛ لأنها الكواكب المتحيرة التي ترجع وتستقيم. وقيل: سميت لأنها تخنس وتغيب كما يخنس الشيطان. قيل: إن له رأسا كرأس الحية يجثم على القلب، إذا ذكر العبد الله عز وجل تنحى وخنس، وإذا تنحى عن الذكر رجع إلى القلب يوسوس. نعوذ بالله منه. والخنس، محركة: قريب من الفطس، وهو تأخر الأنف عن الوجه مع ارتفاع قليل في الأرنبة. وقيل: لصوق القصبة بالوجنة وضخم الأرنبة. وقيل: انقباض قصبة الأنف وعرض الأرنبة: وقيل: هو تأخر الأنف إلى الرأس وارتفاعه عن الشفة، وليس بطويل ولا مشرف. وهو أخنس، وهي خنساء والجمع خنس. وقيل: الأخنس: الذي قصرت قصبته وارتدت أرنبته إلى قصبته. وفي الحديث: تقاتلون قوما خنس الآنف والمراد بهم الترك؛ لأنه الغالب على آنافهم. والأخنس: القراد، نقله الصاغاني. والأخنس: الأسد، كالخنوس، كسنور، قال الفراء: الخنوس، بالسين، من صفات الأسد في وجهه وأنفه، وبالصاد: ولد الخنزير. والأخنس بن غياث بن عصمة: أحد بني صعب بن وهب بن جلى بن أخمس بن ضبيعة بن ربيعة بن نزار. والأخنس بن العباس بن خنيس بن عبد العزي بن عائذ ابن عميس بن بلال بن تيم الله ابن ثعلبة. والأخنس بن نعجة ابن عدي بن كعب بن عليم ابن جناب الكلبي، شعراء. والأخنس بن شهاب بن شريق بن ثمامة بن أرقم بن عدي بن معاوية بن عمرو بن غنم بن تغلب. الصواب فيه أنه شاعر ليس له صحبة، والذي له صحبة هو الأخنس بن شريق الثففي، حليف بني زهرة، وهو لقب له؛ لأنه خنس ببني زهرة يوم بدر، وكان مطاعا فيهم، فلم يشهدها منهم أحد، كما في العباب. و الأخنس بن جناب السلمي: صحابيان. وأبو عامر بن أبي الأخنس الفهمي: شاعر. وفاته أخنس بن خليفة؛ تابعي، عن ابن مسعود. وخنساء بنت خذام بن خالد الأنصارية لها ذكر في حديث أبي هريرة، رضي الله عنه وفي الموطإ: زوجها أبوها وهي ثيب. وخنساء بنت عمرو بن الشريد السلمية الشاعرة، اسمها تماضر، وفدت، وأسلمت، صحابيتان. وخنساء بنت عمرو، أخت صخر، شاعرة وهي بنت عمرو بن الشريد السلمية التي ذكرها. وهي التي يقال لها: خناس، كغراب، أيضا، جاء ذلك في شعر دريد بن الصمة:
أخناس قد هام الفؤاد بكم وأصابه تبل من الحب يعني به خنساء بنت عمرو بن الشريد، فغيره ليستقيم له وزن الشعر، ولها مراث وأشعار في أخيها صخر، مشهورة، وأجمعوا على أنه لم تكن امرأة أشعر منها. وروي أنها شهدت القادسية ومعها أربعة بنين لها، فلم تزل تحضهم على القتال وتذكر لهم الجنة، بكلام فصيح، فأبلوا يومئذ بلاء حسنا واستشهدوا، فكان عمر، رضي الله عنه، يعطيها أرزاقهم. ففي كلام المصنف نظر وقصور من وجهين. وفاته ذكر خنساء بنت رئاب ابن النعمان، من المبايعات. والخنساء: البقرة الوحشية، صفة لها. وأصل الخنس في الظباء والبقر، وهي كلها خنس، وأنف البقر أخنس، لا يكون إلا هكذا. قيل: وبه سميت المرأة. قال لبيد: أفتلك أم وحشية مـسـبـوعة خذلت وهادية الصوار قوامها خنساء ضيعت الفرير فلـم يرم عرض الشقائق طوفها وبغامها والخنساء: فرس عميرة بن طارق اليربوعي وهو أخو حزيمة بن طارق الذي أسره أسيد ابن حناءة أخو بني سليط ابن يربوع. وهذا الفرس من أولاد أعوج الذي تقدم ذكره، وهو القائل فيها: كررت له الخنساء آثرته بها أوائله مما علمت ويعـلـم وخناس، كغراب: ع باليمن، بل أحد مخاليفها. وخناس بن سنان بن عبيد الخزرجي السلمي، جد المنذر بن سرح، وابناه يزيد بدري، ومعقل عقبي بدري، وعبد الله بن النعمان بن بلذمة بن خناس بن سنان المذكور. وبلذمة، بالذال المعجمة، ويقال بالمهملة، ويقال بضمتين، كما سيأتي ذكره في موضعه. بدري أحدي، وكذلك أبو قتادة الحارث بن ربعي بن بلذمة النعمان بن خناس، واختلف في اسمه. بدري في قول بعضهم، وهو مستدرك على المصنف. وأم خناس: امرأة مسعود. هكذا ضبطه ابن ماكولا. لهم صحبة وهمام بن خناس المروزي، تابعي، عن ابن عمر. وفاته: خناس بن سحيم، عن زياد بن حدير، وخناس الذي حدث عنه كليب بن وائل. خنيس، كزبير، ابن خالد أبو صخر الخزاعي الكعبي، قتل فيما قيل يوم الفتح. خنيس بن أبي السائب بن عبادة الأنصاري الأوسي، فارس بطل بدري. خنيس ابن حذافة بن قيس السهمي، أخو عبد الله، له هجرتان. وأبو خنيس الغفاري ويقال: خنيس، والأول أثبت، له حديث، صحابيون. وقال ابن الأعرابي: الخنس، بضمتين، وضبطه الصاغاني بالضم: الظباء أنفسها. وموضعها أيضا: خنس. كذا هو نص التكملة، وفي اللسان؛ مأواها. والخنس: البقر، وقد تقدم أن أصل الخنس في الظباء، والبقر، كلها خنس، واحدها خنساء. وانخنس الرجل: تأخر، مطاوع خنسه، وقد تقدم في أول المادة، فهو تكرار مع عدم ذكره: اختنس، وهو مثله، كما صرح به غير واحد.
ومن المجاز: انخنس الرجل، إذا تخلف عن القوم، وكذلك خنس، كما نقله الأصمعي عن أعرابي من بني عقيل. وتخنس بهم، أي تغيب بهم، وهذا أيضا قد تقدم في أول المادة، فهو تكرار. ومما يستدرك عليه: الخنوس: الانقباض. وخنس من بين أصحابه: استخفى، والخناس كالخنوس. وخنست النخل: تأخرت عن قبول التلقيح فلم يؤثر فيها ولم تحمل في تلك السنة. والخانس: المتأخر، والجمع: الخنس، وقد توصف به الإبل. ضمز خنس، ما جشمت جشمت أي صوابر على العطش وما حملتها حملته. وضبطه الزمخشري بالحاء المهملة والموحدة بغير تشديد، وقد تقدم في موضعه. وخنس به: واراه. وخنس؛ إذا توارى وغاب. وأخنسته أنا: خلفته. قاله الأصمعي. وأخنسوا الطريق: جاوزوه، عن أبي عمرو، أو خلفوه وراءهم، وهو مجاز، كما للزمخشري. وقال الفراء: أخنست عنه بعض حقه، فهو مخنس، أي أخرته. وقال أبو عبيدة: فرس خنوس، كصبور: هو الذي يعدل وهو مستقيم في حضره ذات اليمين وذات الشمال، وكذلك الأنثى بغير هاء. نقله الصاغاني، والجمع خنس، والمصدر: الخنس، بسكون النون. وقال ابن سيده: فرس خنوس: يستقيم في حضره ثم يخنس، كأنه يرجع القهقرى. والخنس: نوع من التمر بالمدينة، صغار الحب لاطئة الأقماع، على التشبيه بالأنف، واستعاره بعضهم للنبل، فقال يصف درعا: لها عكن ترد النبل خنسا وتهزأ بالمعابل والقطاع وخنس من ماله: أخذ. وقال الأصمعي: ولد الخنزير يقال له: الخنوس، بالسين. رواه أبو يعلى عنه. والخنس في القدم: انبساط الأخمص وكثرة اللحم. قدم خنساء. والخناس، كغراب: داء يصيب الزرع فيتجعثن منه الحرث فلا يطول: وخنساء وخناس وخناسى، كله: اسم امرأة. وبنو أخنس: حي. والثلاث الخنس: من ليالي الشهر، قيل لها ذلك لأن القمر يخنس فيها، أي يتأخر. ورحبة خنيس، كزبير: محلة بالكوفة. والخنيس كسكيت: المراوغ المحتال. والخنس: الرجوع، وهو مجاز.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.373 harfخَنَسَ
1 خَنَسَ أخنس خنس , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. خَنُسَ , (S,) or خَنِسَ , (Mgh, Msb,) or both, (K,) inf. n. خُنُوسٌ, (A,) or خَنْسٌ, (Msb,) or both, (K, TA,) and خُنَاسٌ, (TA,) He went, or drew, back or backwards; receded; retreated; retired; or retrograded: or he remained behind; held back; hung back; or lagged behind: syn. تَأَخَّرَ: (S, A, Mgh, Msb, K:) عَنْهُ from him or it: (S, K:) or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR901 harfخَنَسَ
خَنَسَ I , U ( n. ac. خَنْس 1 , خُنَاْس 24 , خُنُوْس 27 ),
a. Remained behind, in the rear; held, hung back; retreated, receded.
b. Hid, hid himself.
خَنِسَ
خَنِسَ A ( n. ac. خَنَس 4 ),
a. Was turned up, camous, snub ( nose ).
خَنَّسَ
خَنَّسَ II ,
a. Hid, concealed.
أَخْنَسَ
أَخْنَسَ IV ,
a. Made to go back, recede.
b. Kept back; hid.
c. Left behind.
تَخَنَّسَ
تَخَنَّسَ V
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR20.700 harfخنس
خَنَسَ - يَخْنُسُ (خَنَسَ - يَخْنِسُ) - خَنّاس - خَنَّأسَة - خُنَّس
خَنَسَ - يَخْنُسً + الكائن: ينقبض ويتراجع فيستقر في موقع غير ظاهر ولا بارز ليتوارى ويختفى
خَنّاس: على وزن "فـَعـَّال": اسم فاعل مبالغة من " خَنَسَ - يَخْنُسً ": من يقوم بفعل " خَنَسَ - يَخْنُسً " على وجه التكرار والمبالغة
خَنَّأسة: مؤنث " خَنّاس "
خُنَّس: جمع " خَنَّأسة
Mücavir kökler3 mücavir (5 toplam)
Geçtiği ayetler(2)
مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ
SinsiO sinsi şeytanın şerrinden.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خنس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كمن, غيب, ستر |
| Zıt Kök | ظهر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın geri çekilmesi, büzülüp içeri kaçması ve görünürken aniden gizlenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Ayartıcı güçlerin veya gök cisimlerinin belirip ardından geriye sinerek örtünmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Etkisini açık cepheden değil, varlık-yokluk salınımı ve geri çekilme taktiğiyle yürüten dinamik süreç |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca durağan bir "gizlenme" veya pasif "pusuda bekleme" sanıp, bünyesindeki geri çekilme, büzülme ve fırsat bulunca tekrar ortaya çıkma hareket döngüsünü gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خن | İçeri çekilme, burun veya boğaz boşluğuna doğru genizsel bir daralma ve bastırılma yaşama; nitekim خنق kökünde nefesin boğazda sıkışıp boğulması, خنزر kökünde basık burunlu ve dar gözlü bedensel yapı mevcuttur | س | Çekirdekteki içe doğru kapanma ve daralma hareketine sürtünme, pürüzsüz kayma ve sinsice geriye doğru çekilip saklanma niteliği kazandırmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar ayracı (türetme imge); perdeleme, ayrılma ve dış etkenlere karşı kendini sınırlama | Eylemin bir sınır gerisine çekilmesini ve dış gözlerden bir perde arkasına çekilerek ayrışmasını simgeler |
| ن | Filiz veya su yılanı; akışkan kıvrılma, esneklik, canlı ve ani yön değiştirme | Hareketin katı ve hantal değil; kıvrak, esnek, hızla bükülüp içeri kaçabilen dinamizmini temsil eder |
| س | Diken veya destek; tutunma, gizil saplanma ve pusu kurma | Geri çekilen unsurun yok olmadığını, uygun zeminde tutunup beklemeye devam ettiğini gösterir |
| خنس | Bir sınırın gerisine kıvrılarak çekilme ve dipte tutunarak gizlenme | Bir varlığın karşı güç veya aydınlık karşısında geriye doğru büzülüp gizlenmesi, ardından temas anını beklemek üzere örtünmesi eylemini bütünleştirir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Burnun kemik kısmının içeri doğru basık olması, burun ucunun kalkık durup kökün içeri çekilmesi (el-ahnes). Burun kökünün içe basıklığı yabani sığır ve ceylanlarda görülen doğal bir anatomik çekilmedir. Buradan hareketle bir canlının hızla kendi yuvasına, ini içine büzülüp geriye kaçmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde yavrusunu kaybedip kumluk vadide dönüp dolaşan ve burnu basık yabani sığırın tasvirinde bu kök kullanılır: خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم / عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde ordudan veya topluluktan gizlice arkaya kayıp sıvışan kimse için kullanılır. Nitekim el-Ba‘îs bir beytinde sarp yolların arkada kalıp geride kaybolmasını şöyle tasvir eder: وصهباء من طول الكلال زجرتها / وقد جعلت عنها الأحزة تخنس |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Batı Sami ve genel Afro-Asyatik dil katmanında kökün doğrudan /ḫ-n-s/ biçimindeki yansıması belirgin bir şekilde Arapça havzasında semantik zenginliğe ulaşmıştır. İbrânîce ve Süryânîce gibi Kuzeybatı Sami dillerinde burun basıklığı veya içe çekilme eylemi fonetik olarak farklı köklerle karşılansa da, Arapçada خنس kökü içe büzülme, gerileme, boyun eğip sinme dairesinde özelleşmiştir. Arapçadaki birincil morfolojik çekirdek, hayvanın burnunun içe çekilmesi ve ardından canlının tehlike karşısında geriye adım atıp gizlenmesi (istihfâ) hattında yürür. Kökün temel Sami karakteri, görünür durumdan görünmez veya girintili duruma geçişi bildiren dinamik bir içe göçme hareketidir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Basıklık, gerileme, örtünme | Kökün aslı burun kemiğinin basıklığı ve geride kalmasıdır; buradan insanın veya hayvanın geriye sıvışıp saklanmasına geçmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İçe çekilme ve büzülme semantiği | Kuzeybatı Sami dillerindeki kök akrabalıkları daha ziyade daralma ve gizlenme matrisinde paralellik arz eder | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışında spekülatif olmayan doğrudan bir köken akrabalığı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خنس | Anlamlı | Geri çekilme, büzülme | Karşı etkiyle geriye kaçıp saklanma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خسن | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur’an’da geçmez |
| نخس | Anlamlı | Dürtme, kışkırtma | Bineği veya bir şeyi sivri uçlu bir aletle arkadan dürtüp hızlandırma | Kur’an’da geçmez |
| نسخ | Anlamlı | İptal etme, nakletme | Bir şeyin yerine başkasını getirme veya bir metni aynen aktarma | Kur’an’da geçer |
| سخن | Anlamlı | Sıcak olma | Isının yükselmesi, suyun veya havanın ısınması | Kur’an’da geçmez |
| سنخ | Anlamlı | Kök salma, yerleşme | Dişin veya ağacın kökünün derine oturması, bozulup kokuşma | Kur’an’da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خنس | Merkez | Gizlenme, gerileme | Görünürken ani bir etkiyle büzülüp geriye çekilerek gizlenme | Belirip ardından sinsice içeri kaçma eylemidir |
| كمن | Komşu | Pusuda bekleme | Hareketsiz kalarak avını veya hasmını gözetlemek üzere gizlenme | Önceden tertiplenen durağan pusuyu bildirir; ani geri çekilme içermez |
| غيب | Komşu | Gözden kaybolma | Bir şeyin duyulur sahanın dışına çıkması, uzakta kalarak görünmemesi | Algı alanından uzaklaşmayı anlatır; geriye büzülme şartı yoktur |
| ستر | Komşu | Örtünme, perdeleme | Bir engelin veya örtünün arkasında kalarak saklanma | Dışsal bir vasıta ile örtülmeyi ifade eder |
| ظهر | Zıt | Açığa çıkma, üstte olma | Varlığın bütün açıklığıyla meydana çıkması, galebe çalması | Gizlenmenin ve geriye çekilmenin tam karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خنس | Geri çekilip gizlenme | Bir etki karşısında büzülerek geriye kaçma ve saklanma | Kesin |
| Latince | Recedere, subducere | Geri çekilmek, gizlice sıvışmak | Mekânsal olarak geriye gitmeyi karşılar ancak burun basıklığı veya fıtri büzülme nüansını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Recede, slink away, lurk | Geri çekilmek, sinmek, pusmak | Karşı güç anında geriye kayıp fırsat kollama dinamiğini kısmen verir | Güçlü |
| Almanca | Zurückweichen, sich verkriechen | Geri adım atmak, pusuya sinmek | Görünür alandan kovulunca kendi kabuğuna veya kuytusuna çekilmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Se retirer, s'esquiver | Çekilmek, sinsice sıvışmak | Hızlı ve fark ettirmeden ortamdan geri kayma boyutunu anlatır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْخَنَّاسِ | İlahî zikir karşısında sinip büzülen, gaflet anında geri dönüp vesvese veren ayartıcı | İnsanın iç dünyasına yönelik şeytani fısıltının geri çekilme ve saldırma mekanizması bağlamında (Nâs 114:4) |
| بِالْخُنَّسِ | Gündüz ışığında görünmez olup gece yörüngesinde geri dönerek beliren veya yörüngesinde geri hareket (retrograd) yapan gök cisimleri | Kozmik intizam ve ilahî kudret yeminleri bağlamında yıldızların veya gezegenlerin hareketi (Tekvîr 81:15) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeytanın tabiatı ve vesvesenin mahiyeti | Şeytanın insan kalbine müdahalesinin mutlak bir cebir mi yoksa zikir ile defedilen zayıf bir sinme hali mi olduğu | Hakiki ontolojik bir üstünlüğün değil, zikirden kaçan zayıf ve sinsi bir geri çekilmenin adı olması |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök fıkıh literatüründe müstakil bir teknik terim veya hüküm kaynağı olarak kullanılmamıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kozmolojik varlıklar ve şeytani vasıflar | Tekvîr suresindeki yıldızların güneş ışığında gizlenmesi veya gerileyen gezegenler ile Nâs suresindeki fısıldayıcının niteliği | Işığın gelmesiyle görünmez olma ve Allah anıldığında küçülüp saklanma ortak paydası |
| Hadis | Zikir ve istiâzenin psikolojik tesiri | Kulun Allah'ı andığında şeytanın büzülüp uzaklaşması, zikirden gafil kaldığında ise kalbe yanaşması tasviri | Zikir ile hasıl olan ani manevi kalkanın ayartıcıyı geri püskürtmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ve niyet muhafazası | Zikir kalkanı karşısında günah dürtüsünün büzülmesi | İnsanın içsel direncini diri tutarak kötülüğü geriletme | İlahî hatırlayış hasıl olduğunda kötülük merkezinin açık cephe kuramayıp geri çekilmesidir | Kesin |
| İlmi | Astronomi ve optik gözlem | Gök cisimlerinin periyodik görünürlük salınımı | Işık ve yörünge hareketine bağlı periyodik örtünme | Güneş ışığının yıldızları örtmesi veya gezegenlerin gerileme hareketiyle gözlem alanından çıkmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Gayrinizami harp ve sinsi muhalefet | Vur-kaç veya baskı karşısında yeraltına çekilme | Güç dengesi aleyhe döndüğünde sinip zemin kollama | Otorite baskınken gizlenen, otorite boşluğunda derhal fitneye başlayan yıkıcı unsurların taktiğidir | Güçlü |
| İktisadi | Piyasada spekülatif sermaye hareketleri | Kriz anında sermayenin likiditeye veya kayıt dışına kaçışı | Risk belirdiğinde piyasadan çekilip belirsizlikte geri dönme | Sermayenin şeffaf denetim karşısında sinmesi, zafiyet anında haksız kazanç için tekrar ortaya çıkmasıdır | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi ve periyodik sönümleme | Bir dalganın veya parçacığın dış bir manyetik alan uygulandığında geri basıp sönümlenmesi, alan kalktığında eski genliğine dönmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pasif-agresif geri çekilme veya örtük direnç | Açık çatışmayı göze alamayan failin otorite varken itaat eder görünüp sinmesi, denetim zayıfladığında yıkıcı etkisini sürdürmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten türeyen kelimelerin yalnızca "sinsi bir dedikoducu" ya da masalsı bir varlığın durağan pususu olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün kozmik düzeyde yıldızların/gezegenlerin ışık ve yörünge salınımından, psikolojik düzeyde insanın fıtri zayıflıklarına sızan dinamik vur-kaç hareketine kadar uzanan geniş bir salınım dinamiği barındırması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şeytanın vesvesesini yenilmez ve sürekli bir kuşatma zannederek zikrin kovucu/püskürtücü gücünü hafife almak yahut kozmik ayetlerdeki kusursuz fiziksel dönüşümü sadece mitolojik bir anlatıya indirgemek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın şer odaklarını tanıtırken onların açık bir kudret gösterisiyle değil, büzülüp sinen, denetimsizlik anında ortaya çıkan geçici ve kaypak bir yapıya sahip olduğunu göstermesi bakımından hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İstiâze ve nefis terbiyesini konu edinen Nâs suresi ile varlığın kozmik düzenini ve peygamberlik vizyonunu temellendiren Tekvîr suresi ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şerrin ontolojik olarak hayır kadar güçlü ve bağımsız bir varlık olduğu vehmini yıkar; şerrin hakikat nuru veya zikir karşısında tutunamayıp geriye kaçan zayıf bir refleks olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir uzvun, özellikle burun kemiğinin içe basık olması; buradan hareketle canlının karşıdan gelen bir tesirle yuvasına büzülüp geriye doğru kaçması ve saklanması.
- Soyut anlamBir etken güç veya aydınlık zuhur ettiğinde varlığın görünürlük alanını terk ederek gizlenmesi, bu etkinin kalkmasıyla tekrar aktifleşmek üzere geriye çekilme döngüsü.
- Sistematik karşılıkAçık cephe savaşı veremeyen, baskın hakikat ve denetim karşısında anında gerileyen, fakat boşluk bulduğunda yeniden sızmaya çalışan döngüsel salınım dinamiği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde gizlenme ve geri çekilme durumunu, dışsal aydınlatıcı veya kovucu etkiyi (örneğin ilahî zikri veya güneş ışığını), ise denetimsizlik ve gaflet düzeyini temsil eder. aktivasyon fonksiyonudur. etkisi maksimuma çıktığında sistem değerini alarak hızla geri çekilir ve örtünür; etkisi sıfırlandığında ise zayıflayan denetim ortamında () varlık yeniden ortaya çıkış fazına geçer. Model kökün içkin salınım hareketini ifade eder.