خور
خ - و - ر
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Havr çağlayan demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Havr çağlayan demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.455 harfباب الخاء والراء وو ا ي ء معهما
ر ي خ، و ر خ، ر خ و، أ ر خ، خ ي ر، خ و ر، خ ر أ، أ خ ر مستعملات ريخ: راخَ يَريخ: ذَلَّ وتَكَسَّر.
والتَّرْييخُ: ضعف الشيء ووهنه.
ويسمى العظيم الهشُّ الوَالِجُ في جوفِ القَرْنِ الرِّخْوِ مُرَيِّخَ القَرْنِ . وضربوا فلانا حتى رَيَّخُوْهُ أي: أوهنوه، قال:
بوقعها يُرَيَّخُ المُرَيَّخُ
والمُرَيَّخُ: المرتك.
ورخ: ورخَ العجين وَرْخا أي استَرْخَى، وأورَخْتُه. وهو مثل
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR915 harfالخَوْرُ مثل الغَوْرِ: المنخفِض من الأرض بين النَشْزَيْنِ. والخَوْرانُ: مَجْرَى الرَوْثِ. ويقال: طَعَنَهُ فَخارَهُ خوْراً، أي أصاب خَوْرانَهُ. وخار الثَوْرُ يَخورُ خُواراً: صاحَ. ومنه قوله تعالى: "فأَخْرَجَ لهم عِجْلاً جَسَداً له خُوارٌ". وخار الحَرُّ والرَجُلُ يَخورُ خُؤُورَةً: ضَعُفَ وانكسر. والاستخارة: الاستعطاف. يقال: هو من الخُوارِ والصَوْتِ. وأصله أَنَّ الصائد يأتي وَلَدَ الظَبْيَةِ في
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok17.416 harfباب الخاء والراء
خير ، خرأ ، خور ، ريخ ، رخى ، رخو ، ورخ ، أخر ، أرخ : مستعملة .
ريخ : قال الليث : التَّرْيِيخُ : ضَعْفُ الشيء
ووَهْنُه .
قال : ويُسَمَّى العُظَيْمُ الهَشُّ الوَالِجُ في
جَوْف القَرْن _ : ) ( مُرَيَّخَ الْقَرْنِ ) ( .
قال : ويقال : ضَرَبوا فلاناً حتى رَيَّخُوهُ _
أي : أَوْهَنُوهُ . وأنشد :
بِوَقْعِهَا يُرَيَّخُ الْمُرَيَّخُ
وَالْحَسَبُ الأوْفَى وَعِزٌّ جُنْبُخُ
قال : والْمُرَيَّخُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.518 harf(باب الخاء والواو وما يثلثهما)
(خوي) الخاء والواو والياء أصلٌ واحد يدلُّ على الخُلوِّ والسُّقوط. يقال خَوَتِ الدّارُ تخوي. وخَوَى النّجم، إذا سقَط ولم يكنْ عند سقوطه مَطر؛ وأخْوَى أيضاً. قال:
وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1]) وخَوَّتِ النّجومُ تخوِيةً، إذا مالت للمَغِيب. وخَوَّتِ الإبلُ تخويةً، إذا خُمِصَتْ بُطونُها. وخَويت المرأةُ خَوَىً،
(باب الخاء والواو وما يثلثهما) (خوي) الخاء والواو والياء أصلٌ واحد يدلُّ على الخُلوِّ والسُّقوط. يقال خَوَتِ الدّارُ تخوي. وخَوَى النّجم، إذا سقَط ولم يكنْ عند سقوطه مَطر؛ وأخْوَى أيضاً. قال: وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1]) وخَوَّتِ النّجومُ تخوِيةً، إذا مالت للمَغِيب. وخَوَّتِ الإبلُ تخويةً، إذا خُمِصَتْ بُطونُها. وخَويت المرأةُ خَوَىً، إذا لم *تأكلْ عند الولادة. ويقال خَوَّى الرّجلُ، إذا تجافى في سجوده، وكذا البعيرُ إذا تجافى في بُروكه. وهو قياس الباب؛ لأنّه إذا خوَّى في سجودِه فقد أخلَى ما بين عضُده وجَنْبِه. وخَوَّتِ المرأةُ عند جلوسها على المِجْمر. وخوَّى الطائر، إذا أرسل جناحَيه. فأمَّا الخَوَاةُ فالصَّوت. وقد قلنا إنّ أكثر ذلك لا ينقاس، وليس بأصلٍ. (خوب) الخاء والواو والباء أُصَيْلٌ يدلُّ على خُلوٍّ وشِبهه. يُقال أصابتهم خَوْبةٌ، إذا ذهب ما عندهم ولم يبق شيءٌ. والخَوْبَةُ: الأرض لا تُمطَرُ بين أرضَينِ قد مُطرَتَا؛ وهي كالخَطِيطة. (خوت) الخاء والواو والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على نفاذٍ ومرور بإِقدامٍ. يقال رجُلٌ خَوّاتٌ، إذا كان لا يبالِي ما رَكِبَ من الأمور. قال: لا يَهْتَدِي فيه إلا كلُّ منصلِتٍ *** من الرِّجال زَمِيعِ الرَّأْي خَوّاتِ([2]) هذا هو الأصل. ثمّ يقال خاتَت العُقَاب، إذا انقضَّت؛ وهي خائتة. قال أبو ذؤيب: فألقَى غِمْدَهُ وهَوَى إليهم *** كما تَنْقَضُّ خائتةٌ طَلُوبُ([3]) ويقال: مازالَ الذِّئبُ يَخْتاتُ الشّاةَ بعد الشّاة، أي يَخْتِلُها ويَعُدو عليها. فأمَّا ما حكاه ابن الأعرابيّ من قولهم خاتَ يَخُوتُ إذا نَقَض عهدَه، فيجوز أن يكون من الباب، كأنّه نَقَض ومرَّ في نَهْجِ غَدْرِه. ويجوز أن يكون التّاء مبدلةً من سين، كأنَّه خاس، فلما قُلبت السين تاءً غُيِّر البناء([4]) من يَخِيس إلى يَخُوت. ومن ذلك خاتَ الرّجلُ وأنْفَضَ، إذا ذَهَبَتْ مِيرتُه. وهو من السين. وكذلك خات الرّجُل إذا أسنَّ. فأمّا قولهم إنّ التَّخوُّتَ التنقُّص فهو عندنا، من باب الإبدال، إمَّا أن يكون من التخوُّن أو التخوّف([5])، وقد ذُكِرا في بابهما. ويقال فلانٌ يتخوَّتُ حديثَ القومِ ويختاتُ، إذا أَخَذَ منه وتَحَفَّظَ. ومن الباب الأول هم يَخْتَاتونَ اللَّيل، أي يسِيرون ويَقطَعون. (خوث) الخاء والواو والثاء أُصَيلٌ ليس بمطّرد ولا يقاسُ عليه. يقولون خَوِثتِ المرأةُ، إذا عظُم بَطْنُها. ويقال بل الخَوْثاء النَّاعمة. قال: عَلِقَ القَلْبَ حبُّها وهَواها *** وهي بِكْرٌ غَرِيرةٌ خَوْثاءُ([6]) (خوخ) الخاء والواو والخاء ليس بشيء. وفيه الخَوْخُ، وما أُراه عربيّاً. (خود) الخاء والواو والدال أُصَيلٌ فيه كلمةٌ واحدة. يقال خَوَّدُوا في السَّير. وأصله قولهم خَوَّدْتُ الفحلَ تخويداً، إذا أرسلتَه في الإناث. وأنشد: وخُوِّدَ فَحْلُها من غَيرِ شَلٍّ *** بِدارِ الرِّيف تخويدَ الظَّليمِ([7]) كذا أنشده الخليل. ورواه غيرُه: "وخَوَّد فَحْلُها". (خوذ) الخاء والواو والذال ليس أصلاً يطّرد، ولا يُقاس عليه، وإنّما فيه كلمة واحدة مُختلَفٌ في تأويلها. قالوا: خاوَذْتُه، إذا خالفْتَه. وقال بعضهم: خاوذتُه وافَقْتُه. ويقولون: إنّ خِواذَ الحُمَّى أن تأتِيَ في وقتٍ غير معلوم. (خور) الخاء والواو والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على صوت، والآخَر على ضَعْف. فالأوّل قولُهم خار الثَّور يخور، وذلك صوتُه. قال الله تعالى:﴿فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوَارٌ﴾ [طه 88]. وأمّا الآخر فالخَوَّار: الضعيفُ مِن كلِّ شيء. يقال رُمْحٌ خوّارٌ، وأرضٌ خَوّارةٌ، وجمعه خُورٌ. قال الطِّرِمّاح: أنا ابنُ حماةِ المَجْد من آلِ مالك *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تَهِيعُ([8]) وأما قولهم للناقة العزِيزة خَوّارةٌ والجمع خُورٌ، فهو من الباب؛ لأنّها إذا لم تكن عَزُوزاً- والعَزُوز: الضيِّقة الإحليل، مشتقّة من الأرض العَزَاز- فهي حينئذ خَوّارةٌ، إذْ كانت الشّدَّة قد زايلَتْها. (خوس) الخاء والواو والسين أصلٌ واحد يدلُّ على فسادٍ. يقال خاسَت الجِيفَةُ في أوّلِ ما تُرْوِحُ؛ فكأنَّ ذلك كَسَدَ حتَّى فَسَد. ثمّ حُمِل على هذا فقيل: خاسَ بعَهْده، إذا أخْلَف وخان. قالوا: و*الخَوْسُ الخِيانة. وكلُّ ذلك قريبٌ بعضُه من بعض. وهذه كلمةٌ يشترك فيها الواو والياء، وهما متقاربان، وحَظّ الياء فيها أكثر، وقد ذكرت في الياء أيضاً. (خوش) الخاء والواو والشين أصلٌ يدلُّ على ضمْر وشِبهه. فالمتخوِّش: الضامر، ولذلك تسمَّى الخاصِرتان الخَوْشَينِ. (خوص) الخاء والواو والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على قِلّةٍ ودِقّة وضِيق. من ذلك الخَوَصُ في العين، وهو ضِيقُها وغُؤورها. والخُوص: خُوص النَّخلةِ دقيقٌ ضامر. ومن المشتقّ من ذلك التخوُّص، وهو أخْذُ ما أعطيتَه الإنْسانَ وإن قَلّ. يقال: تخوَّصْ منه ما أعطاك وإنْ قَلَّ. قال: يا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بسَلِّ *** مِنْ كُلِّ ذاتِ لَبَنٍ رِفَلِّ([9]) يقول: قرِّبا إبلَكُما شيئاً بَعد شَيء، ولا تَدَعَاهَا تَدَاكُّ على الحَوْض([10]). قال: يا ذائِدَيْها خَوِّصا بإرسالْ *** ولا تَذُوداها ذِيادَ الضُّلاَّلْ([11]) وقال آخَر([12]): أقُول للذَّائِدِ خوِّصْ برَسَلْ *** إنِّي أخاف النائِباتِ بالأُوَلْ وأمّا قولُهم: أخْوَصَ العَرْفَج، فهو مشتق مِن أخْوَصَ النَّخْل، لأنّ العَرْفَج إذا تَفَطَّرَ صار له خُوصٌ. (خوض) الخاء والواو والضاد أصلٌ واحد يدلُّ على توسُّطِ شيء ودُخولٍ. يقال خُضْتُ الماءَ وغيرَه. وتخاوَضوا في الحديثِ والأمرِ، أي تفاوَضُوا وتداخَل كلامُهم. (خوط) الخاء والواو والطاء أُصَيلٌ يدلُّ على تَشعُّبِ أغصان. فالخُوط الغُصْن، وجمعه خِيطان. قال: * على قِلاصٍ مِثْلِ خِيطانِ السَّلَمْ([13]) * (خوع) الخاء والواو والعين أصلٌ يدلُّ على نَقْص ومَيَل. يقال خوَّع الشَّيءَ، إذا نَقَصَه. قال طرَفة: وجاملٍ خَوَّعَ من نِيبِه *** زَجْرُ المعلَّى أُصُلاً والسَّفِيحْ([14]) خَوَّع: نَقَص. يعني بذلك ما يُنْحَر منها في المَيْسِر. والخَوْع: مُنْعَرج الوادِي. والخُوَاع: النَّخِير. وهذا أقْيَس من قولهم إنّ الخَوْع: جبلٌ أبْيَض. (خوف) الخاء والواو والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على الذُّعْرِ والفزَع. يقال خِفْتُ الشّيءَ خوفاً وخِيفةً. والياء مبدَلةٌ من واو لمكان الكسرة. ويقال خاوَفَني فلانٌ فخُفْتُه، أي كنتُ أشدَّ خوفاً منه. فأمّا قولهم تخوَّفْتُ الشَّيءَ، أي تنقّصتُه، فهو الصحيح الفصيح، إلا أنّه من الإبدال، والأصلُ النّون من التنقُّص، وقد ذُكِر في موضعه. (خوق) الخاء والواو والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على خُلوِّ الشّيء. يقال مفازةٌ خَوْقاء، إذا كانت خاليةً لا ماءَ بها ولا شيء. والخَوْق: الحَلْقة من الذَّهب، وهو القياسُ؛ لأنَّ وسَطه خالٍ. (خول) الخاء والواو واللام أصلٌ واحد يدلُّ على تعهُّد الشَّيء. مِن ذلك: "إنَّه كان يتخوَّلُهم بالموعظة([15])"، أي كان يتعَّدُهم بها. وفلان خَوْلِيُّ مالٍ، إذا كان يُصلِحه. ومنه: خَوَّلك اللهُ مالاً، أي أعطاكَه؛ لأنّ المال يُتَخوَّل، أي يُتَعَهَّد. ومنه خَوَلُ الرّجُل، وهم حَشَمُه. أصله أنَّ الواحدَ خائل، وهو الرَّاعي. يقال فُلانٌ يَخُول على أهله، أي يَرعَى عليهم. ومن فصيح كلامهم: تخوَّلت الرِّيح الأرضَ، إذا تصرَّفَتْ فيها مرّةً بعد مرّة. (خون) الخاء والواو والنون أصلٌ واحد، وهو التنقص. يقال خانَه يخُونه خَوْناً. وذلك نُقصانُ الوَفاء. ويقال تخوَّنَني فلانٌ حَقِّي، أي تنقَّصَني. قال ذو الرُّمَّة: لا بَلْ هُو الشَّوقُ من دارٍ تَخَوَّنَها *** مَرَّاً سحابٌ ومَرَّاً بارِحٌ تَرِبُ([16]) ويقال الخَوَّانُ: الأسَد. والقياسُ واحد. فأمّا الذي يقال إنهم كانوا يسمُّون في العربيّة الأولى الرّبيع الأوَّل [خَوَّاناً([17])]، فلا معنى له ولا وجهَ للشُّغْل به. وأما قول ذي الرُّمَّة: لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إلاَّ ما تَخَوَّنَهُ *** داعٍ يُنادِيهِ باسمِ الماءِ مَبْغومُ([18]) فإنْ كان أراد بالتخوُّن التعهُّدَ كما قاله بعضُ *أهل العلم، فهو من باب الإبدال، والأصل اللام: تخوَّلَه، وقد مضى ذِكرُه. ومِنْ أهل العلم من يقول: يريد إلاّ ما تَنَقَّصَ نومَه دُعاءُ أمِّه له. وأمَّا الذي يؤكل عليه، فقال قومٌ: هو أعجميٌّ. وسمعت عليَّ بنَ إبراهيمَ القَطَّان يقول: سُئِل ثعلبٌ وأنا أسمَعُ، فقِيل يجُوز أنْ يُقال إن الخُِوان يسمَّى خُِوانا لأنّه يُتخوَّن ما عليه، أي يُنْتَقَص. فقال: ما يَبْعُد ذلك. والله تعالى أعلم. ---------------------------------------------------------------ـ ([1]) البيت في اللسان (خوى، أخذ، نضض) والأزمنة والأمكنة (1: 185). وقد سبق إنشاده في (أخذ 1: 70). ([2]) البيت في المجمل واللسان (خوت). ([3]) ديوان أبي ذؤيب 95. ([4]) في الأصل: "النساء". ([5]) في الأصل: "والتخوف". ([6]) لأمية بن حرثان بن الأسكر، كما في اللسان (خوث). وأنشده في المجمل. ([7]) البيت للبيد في ديوانه 8 طبع 1880 واللسان (خور). وفي الديوان واللسان: "بدار الريح"، أي مبادرة ومسابقة للريح الباردة. ([8]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وفي الأصل: "من آل هاشم" تحريف، صوابه من المراجع وما سيأتي في (هيع). والطرماح طائي، ومالك من أجداده، وهو مالك بن أبان ابن عمرو بن ربيعة ابن جرول بن ثعل بن عمرو بن الغوث بن طيئ. ([9]) الرجز في اللسان (خوص) برواية: "من كل ذات ذنب". ([10]) تداك على الحوض: تزدحم عليه. ([11]) الرجز لأبي النجم، كما في اللسان (خوص). ([12]) هو زياد العنبري، كما في اللسان (خوص). ([13]) من رجز لجرير في ديوانه 52. وفي الأصل: "على قلائص"، والمجمل: "على فلان" تحريف. ([14]) في الأصل: "وحامل خوع من بنته"، صوابه في اللسان (خوع). ورواية الديوان: "من نبته" أي نسله. وقد أشار إلى هذه في اللسان. ([15]) في اللسان: "وفي الحديث: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يتخولنا بالموعظة. أي يتعهدنا بها مخافة السأم علينا". ([16]) ديوان ذي الرمة 2 واللسان (خون). ([17]) هذه التكملة من المجمل. وفي الجمهرة (4: 489): "وشهر ربيع الأول وهو خوان، وقالوا خوان"، الأخير بوزن رمان. وفي الجمهرة (3: 244): "وخوان: اسم من أسماء الأيام في الجاهلية". وانظر الأزمنة والأمكنة (1: 280). ([18]) ديوان ذي الرمة واللسان (نعش، خون، بغم). ـ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR649 harfخ و ر
له صوت كخوار الثور وتخاورت الثيران.
قال جرير: هون عليك إذا رأيت مجاشعا يتخـاورون تخـاور الأثوار وقصبة خوّارة.
وسهم خوار: فيه رخاوة وقد خار يخور وخور يخـور وفيـه خـور.
قـال فما غمزته الحرب إذ شمرت له ولا خار إذ جرت عليه الجرائر ومن المجاز: رجل خوار: جبان وفرس خوار العنان: لين العطـف.
وأرض خـوّارة: سهلـة.
وناقة وشاة خوارة: غزيرة سهلة الدر.
ونخلة خوارة: كثيرة
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.547 harfالليث: الخُوَارُ صوتُ الثَّوْر وما اشتد من صوت البقرة والعجل. ابن سيده: الخُوار من أَصوات البقر والغنم والظباء والسهام. وقد خارَ يَخُور خُواراً: صاح؛ ومنه قوله تعالى: فأَخْرَجَ لهم عِجْلاً جَسَداً له خُوارٌ؛ قال طرفة:
لَيْتَ لنا، مكانَ المَلْكِ عَمْرو،
رَغُوثاً حَوْلَ قُبَّتِنا تَخُورُ
وفي حديث الزكاة: يَحْمِلُ بَعِيراً له رُغاءٌ أَو بقرة لها خُوارٌ؛ هو صوت البقر. وفي حديث مقتل أُبيِّ ابن خَلَفٍ:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR275 harf* خ و ر * * خَارَ * الثور يخور * خُوَاراً * صاح ومنه قوله تعالى ﴿فأخرج لهم عجلا جسدا له خوار﴾ و * خَارَ * الحر والرجل يخور * خؤُورَةً * بوزن فعولة ضعُف وانكسر و * الخَوَرُ * بفتحتين الضعف تقول * خَوِرَ * يخور * خَوَراً * ورجل * خَوَّارٌ * بالتشديد والجمع * خُورٌ * بوزن طور
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.288 harfالخوار بالضم: من صوت البقر والغنم والظباء والسهام، وقد خار يخور خوارا: صاح، قاله ابن سيده. وقال الليث: الخوار: صوت الثور، وما اشتد من صوت البقرة والعجل. وفي الكتاب العزيز فأخرج لهم عجلا جسدا له خوار . وفي حديث مقتل أبي بن خلف: فخر يخور كما يخور الثور . وفي مفردات الراغب: الخوار في الأصل: صياح البقر فقط، ثم توسعوا فيه فأطلقوه على صياح جميع البهائم. وقول شيخنا: واستعماله في غير البقر غير معروف،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.716 harfخَارَ
1 خَارَ خار , aor. يَخُورُ, (S, A, Mgh,) inf. n. خُوَارٌ (JK, S, A, Mgh, K *) and خَوْرٌ, (JK,) He (a bull) uttered his cry; [i. e. lowed, or bellowed;] (Lth, JK, S, A, Mgh, K;) this being its primary signification: (Er-Rلghib:) the inf. n. خوار, used agreeably with this explanation, occurs in the Kur xx. 90 [and vii. 146]: (S:) it signifies the loud crying [i. e. the lowing or bellowing]
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.095 harfخَارَ
خَارَ ( w ) U ( n. ac. خَوْر [ 1 ] , خُوَار [ 24 ] ),
a. Bellowed, lowed.
b. ( n. ac.
خُؤُوْر
خُؤُوْر [ 27 ] ),
a. Was weak, feeble, languid.
c. Lessened, abated.
d. Thawed, melted ( snow ).
خَوِرَ
خَوِرَ A ( n. ac. خَوَر [ 4 ] ),
a. see supra (b) ,
c. ( d ).
خَوَّرَ
خَوَّرَ II ,
a. Was weak, feeble, languid; was faint with hunger.
b. Lessened, abated ( heat ).
أَخْوَرَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.214 harfخور
خَارَ - يَخُوْرُ - خُوار
خارَ - يَخُوْرُ + الكائن (الثور): يصيح ويصدر صوته
خُوار: على وزن " فـِعال": اسم فعل مبالغة من "خَارَ - يَخُوْرُ ": وهو أيضاً اسم آلة منه: صوت الثور: الصوت العالي الذي يصدره البقر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " طريقة لحن الصوت وموسيقاه وإخراجه للتأثير به على المتلقي، وهي:
هَدهَدَ - يُهَدْهِدُ، ضَفْدَعَ -
Sîgalar(1)
Mücavir kökler17 mücavir (23 toplam)
- جسد
2 ortak ayet · Cesese yere uzanan kütüktür
- عجل
2 ortak ayet · Buzağı demektir
- موسى
2 ortak ayet · Musa
- حلي
1 ortak ayet · Hilye takı demektir
- نسي
1 ortak ayet · Çadırın kurulduğu yer demektir
- كلم
1 ortak ayet · Kelime
- خرج
1 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- سبل
1 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- بعد
1 ortak ayet · Baid uzak demektir
- أخذ
1 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- هدي
1 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
- ظلم
1 ortak ayet · Zalimler
Geçtiği ayetler(2)
وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ
BöğürmekMusa’nın kavmi; onun ardından, zinet takımlarından canlıymış gibi böğüren bir buzağı heykeli edindiler. Onun kendileriyle konuşmadığını ve bir yol da göstermediğini görmediler mi ki, tanrı edindiler de zalimlerden oldular?
فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ
BöğürmekDerken o, kendilerine böğüren bir buzağı heykeli çıkarmıştı. Dediler ki: İşte bu, sizin de, Musa’nın da tanrısıdır. Fakat o, unuttu.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خور |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رخو, ضعف, صوت |
| Zıt Kök | صلب |
| Çekirdek Özet 1 | Direncin kırılarak gevşemesi, iç kofluğu ve bu kofluktan çıkan derinden uğultulu ses |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığı ve şuuru bulunmayan heykelin iç boşluğundan çıkan yapay, aldatıcı ve yankılı ses |
| Çekirdek Özet 3 | İçsel derinliği ve hakikati bulunmayan biçimsel güç veya sesin ilahlaştırılamayacağı ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Sığır sesini salt biyolojik bir ses kabul edip iç kofluk ve dirençsizlik semantiğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خو | İç boşluğu, kofluk, tutunma direncinin düşmesi ve gevşeme. Bu çekirdek خوض kökünde derin suya veya söze plansız dalmayı, خوف kökünde iç emniyetin çökmesini, خول kökünde tasarrufa bırakılan boşluğu yönetmeyi, خون kökünde güven bağının içinin boşaltılmasını, خوي kökünde ise yapıların içinin bomboş kalarak çökmesini ifade eder. | ر | Çekirdeğin bildirdiği kofluk ve gevşeme hareketine akış, titreşim ve ses rezonansı eklenerek dirençsizliğin dışa vuran derin bir uğultuya veya fiziksel esnemeye dönüşmesi sağlanmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya yarık (duvar imgesinden türetme); yüzeyin açılması, hava çıkışı | Maddenin dış kabuğunda oluşan açıklığı, havanın veya maddenin içten dışa kontrolsüz sızmasını temsil eder. |
| و | Çengel, bağ; bağlayıcı geçiş, iç kanal | İki durum veya boşluk arasında süreklilik sağlayan içsel akışı ve rezonans kanalını simgeler. |
| ر | İnsan başı; başlangıç noktası, tepe, açığa çıkış | Sesin veya eylemin belirginleşerek bir merkezden dışarıya yayılmasını ve üstten duyulur hale gelmesini gösterir. |
| خور | Açılmış iç kanaldan dışarıya titreşimli ses veya dirençsizlik akması | İç hacmi koflaşmış veya gevşemiş bir yapının, direncini yitirerek boğuk ve derinden gelen bir yankı çıkarması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sertliğini yitirip gevşeyen mızrak veya zemin; koflaşma sebebiyle sığır ve benzeri hayvanların göğüsten çıkardığı derinden gelen böğürtü; suyun denize döküldüğü geniş koy veya haliç. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında veya şiirlerinde hükümdarın yerine çadırın etrafında böğüren bir sağmal dişi deve temennisini aktarırken bu kökü kullanır: لَيْتَ لَنا مَكانَ المَلْكِ عَمْرٍو / رَغُوثاً حَوْلَ قُبَّتِنا تَخُورُ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Ebî Rebîa veya Emevî dönemi şairi Cerîr, hasmının adamlarının korkudan boğalar gibi böğürdüğünü hicvederken kökün türevi olan fiili kullanmıştır: هَوِّنْ عَلَيْكَ إِذَا رَأَيْتَ مُجَاشِعاً / يَتَخَاوَرُونَ تَخَاوُرَ الأَثْوَارِ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça خور kökü, merkezi ve güneybatı Sami dillerinde içi boşluklu olma, kofluk, gevşeklik ve buna bağlı olarak çıkan boğuk ses ekseninde gelişmiştir. İbranicede yer alan ve delik, oyuk veya derin çukur bildiren חור (ḥōr) kelimesi ile Süryanicede mağara, oyuntu veya yarık anlamındaki ܚܘܪܐ (ḥūrā) köküyle semantik bir örtüşme sergiler. Bu köklerin ortak semantik paydası, bir kütlenin içinin boşalması veya oyulmasıdır. Arapçada bu oyukluk ve iç boşluk hem coğrafi bir yarığa veya koya (körfez/haliç) hem de bir nesnenin iç direncinin kırılmasına (zaaf ve gevşeklik) ad olmuştur. Hayvan böğürmesi anlamı ise göğüs boşluğundaki havanın oyuk bir rezonansla dışarı atılması tasvirinden türemiştir. Fonetik açıdan boğaz hırıltısı ile başlayan ve akıcı son sesle biten yapı, doğrudan kof rezonans hissini korumuştur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çift odaklı asıl kök yapısı | İbn Fâris'in tespit ettiği üzere ses ve zayıflık-gevşeklik olmak üzere iki hatta gelişmiş, her ikisi de kofluk zemininde birleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice oyuk/delik kökleri | İbranice חור ve Süryanice ܚܘܪܐ köklerindeki oyukluk, iç boşluk ve yarık anlamıyla morfo-semantik paralellik taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan güvenilir ve düzenli ses denkliği sunan bir soydaş kelime tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خور | Anlamlı | Böğürmek, gevşemek | Boğanın derinden ses çıkarması; nesnenin direncinin kırılarak gevşemesi ve içinin koflaşması. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| خرو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız bir kök hüviyetiyle yer almaz. | Kur'an'da geçmez. |
| وخر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Harflerin bu tertibi mühmel kabul edilmiş, kullanım alanı kazanmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| ورخ | Anlamlı | Yumuşamak, sulanmak | Hamurun fazla su alarak gevşemesi ve cıvıklaşması; tarihlendirme anlamı da bu kökten türetilmiştir. | Hedef kökle gevşeklik ve yumuşama ortak paydasını paylaşır; Kur'an'da geçmez. |
| رخو | Anlamlı | Gevşek ve yumuşak olmak | Bir şeyin sertliğini yitirip esnemesi, bağın gevşemesi veya rüzgarın tatlı ve hafif esmesi. | Hedef kökün tam kalbi (ters dizilişi) olup fiziksel dirençsizlikte birleşir; Kur'an'da geçer. |
| روخ | Anlamlı | Çözülmek, kırılmak | Bir şeyin çiğnenip yumuşatılması veya direncinin kırılarak yere serilmesi. | Gevşeme semantiğinin daralmış halidir; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خور | Merkez | Kofluk, böğürtü, gevşeme | İç kofluktan veya direnç kaybından kaynaklanan derinden gelen yankılı ses veya çöküntü. | Hem fiziksel mukavemetsizliği hem de boşluktan doğan kalın böğürtüyü birlikte ifade eder. |
| رخو | Komşu | Gevşeklik ve esneklik | Fiziksel sertliğin ve sıkılığın çözülmesi; ses boyutunu içermez. | Maddenin sıkılığını yitirip serbest kalmasıdır. |
| ضعف | Komşu | Güçsüzlük ve takatsizlik | Bir yapının taşıma kapasitesinin veya kuvvetinin azalması hali. | Kofluk veya ses üretimi şartı aranmaksızın her türlü yetersizliktir. |
| صوت | Komşu | Nida ve genel ses | Canlı veya cansızdan çıkan her türlü akustik dalga. | خور gibi kofluk, sığır cinsi veya dirençsizlik çağrışımı taşımayan genel üst kavramdır. |
| صلب | Zıt | Katılık, dayanıklılık, sertlik | Maddenin dış etkilere karşı direnç göstererek bükülmemesi ve kırılmaması. | خور kökünün içerdiği tüm gevşeklik, kofluk ve esneklik hallerinin mutlak zıddıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خور | Böğürmek, gevşemek | İç boşluğu sebebiyle ses vermek veya direncin kırılarak gevşemesi. | Kesin |
| Latince | mugire, vacillare | Böğürmek, sallanmak | Mugire fiili sığır böğürmesini tam karşılarken zayıflık boyutunu dışarıda bırakır; vacillare ise dirençsizliği verir. | Güçlü |
| İngilizce | to low, to bellow, hollow weakness | Böğürmek, kof zayıflık | Low ve bellow kelimeleri büyükbaş hayvan sesini karşılar; kökün taşıdığı iç gevşeklik manasını taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | brüllen, muhen, Nachgiebigkeit | Böğürmek, gevşeklik/dirençsizlik | Muhen ve brüllen akustik boyutu karşılarken, Nachgiebigkeit dirençsiz boyun eğme yönünü ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | beugler, meugler, flaccidité | Böğürmek, pörsüklük/gevşeklik | Meugler sığırın sesini, flaccidité ise maddenin dirayetini yitirerek gevşemesini verir; tek kelime iki alanı birden kapsamaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خوار | Cansız heykelin içinden çıkan yapay böğürtü sesi | Sâmirî'nin ziynet eşyalarından döktüğü buzağı heykelinin rüzgar veya mekanik düzenekle çıkardığı kof ve yankılı ses bağlamında geçer; A'râf 7:148. |
| خوار | Aldatıcı ve şaşırtıcı akustik etki | İsrailoğullarının ilah zannederek aldandığı, şuurdan ve hidayetten yoksun buzağı bedeninin çıkardığı ses bağlamında zikredilir; Tâhâ 20:88. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Uluhiyet delilleri ve şirk eleştirisi | Konuşamayan, yol gösteremeyen, sadece mekanik bir böğürtüye sahip olan bir nesnenin ilah olamayacağı tartışması. | Şuurdan yoksun akustik etkinin ontolojik değersizliği. |
| Fıkıh | Zekat ahkamı ve hayvan kusurları | Zekat olarak verilecek hayvanlarda böğürme yeteneği ve zayıflık-gevşeklik (hûr) kusurlarının tespiti. | Hayvanın sıhhati, sütünün bolluğu veya bedensel zafiyetinin nitelenmesi. |
| Tefsir | Sâmirî kıssası ve buzağının mahiyeti | Heykelin içine giren rüzgarın mı yoksa ilahi bir imtihan gereği et-kemik haline gelen yapının mı ses çıkardığı ihtilafı. | Cansız bir kütlenin içinden çıkan aldatıcı ses ve görsel illüzyon. |
| Hadis | Kıyamet günü zekatı verilmeyen malların tecessümü | Zekatı ödenmeyen deve ve sığırların kıyamet gününde böğürerek sahibinin boynuna dolanacağını bildiren rivayetler. | Hayvanın kendi cinsiyle hesaplaşma vasıtası olarak ses çıkarması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve sahte kutsallar | Kof tezahür | İlahlık vehmini çürütme | İçsel kemalden ve kelam sıfatından yoksun bir nesnenin salt ses çıkarması ibadete layık olmadığını gösterir. | Kesin |
| İlmi | Akustik ve mekanik | Boşluk rezonansı | Havanın boşlukta ses üretimi | Cansız kütlelerin iç kanallarından geçen hava akımının oluşturduğu akustik dalganın çözümlenmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Popülizm ve sahte iktidar | Kof gürültü | Kitleleri manipüle etme | İçeriği, adaleti ve programı olmayan siyasal yapıların kuru retorik ve gürültüyle kitleleri büyülemesi. | Güçlü |
| İktisadi | Değer kuramı ve spekülasyon | Şişirilmiş kıymet | Hakiki karşılığı olmayan metalar | Altın gibi değerli bir madenin faydalı bir üretim yerine kof bir gösteri nesnesine dönüştürülerek israf edilmesi. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Helmholtz rezonansı veya sönümlü salınım | Dar boğazlı kof bir hacme giren havanın elastikiyet sebebiyle akustik bir frekans üretmesi ve dirençsiz sönümlenmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karizmatik illüzyon veya anomi | Normatif ve ahlaki derinliğini kaybetmiş kof kurumların sırf dışsal etki ve söylem üreterek toplumu peşinden sürüklemesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir inek veya öküz sesi düzeyine indirgeyerek, kelimenin temelindeki iç kofluk, dirençsizlik ve aldatıcı zayıflık boyutunu ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir bedenin canlı, şuur sahibi ve hakiki bir fail olmaksızın sadece içindeki kof düzenek sayesinde ses çıkarabileceği; bu mekanik sesin bir hidayet ve kelam değeri taşımadığı gerçeği. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrailoğullarının tapındığı nesnenin gerçek bir canlı mucizeye dönüştüğünü zannederek, Kur'an'ın "konuşamaz ve yol gösteremez" vurgusuyla teşhir ettiği sahte ilah kurgusunu kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın şirk psikolojisini tahlil ederken ses, biçim ve madde ile üretilen kof illüzyonların insan idrakini nasıl saptırabileceğini veciz biçimde ortaya koyduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sâmirî ve altın buzağı hadisesini konu edinen kıssalarda, uluhiyetin sıfatlarını ve putların acziyetini bildiren ayet gruplarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çarpıcı bir ses, parlak bir suret veya etkileyici bir dış görünüşün ardında ilahi bir hakikat arama gafletini düzeltir; hakikatin mekanik gürültüde değil hidayet ve kelamda olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir maddenin iç direncinin kırılarak gevşemesi, koflaşması ve bu kof boşluktan derinden gelen yankılı ve boğuk bir sesin (böğürtünün) çıkması.
- Soyut anlamİçsel hakikatten, şuurdan, ruhtan ve dayanıklılıktan yoksun bir varlığın sadece dışsal biçim ve mekanik rezonans yoluyla sahte bir etki alanı kurması.
- Sistematik karşılıkVarlık tabakasında cevheri ve şuur boyutu bulunmayan kof yapıların (), dış tesirlerle () gürültülü bir tesir veya aldatıcı bir fenomen () üretmesi, fakat bu fenomenin hidayet veya kemal () değerinin sıfır olması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde iç boşluğu ve kof hacmi, bu kofluğa dışarıdan giren hava akımını veya tahriki, ise içsel direnci, şuuru ve ontolojik sağlamlığı temsil eder. ortaya çıkan akustik böğürtü ve mekanik yankıdır; iç direnç ve sağlamlık () sıfıra yaklaştıkça sistem salt bir gürültü üreticisine dönüşür ve bu durumdaki hidayet yahut kemal değeri () mutlak surette sıfırdır.