خول

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: خ-و-ل8 sîga, 90 mücavir kök, 6 ayet, 5 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.رضعخَوَّلْنَاكُمْمسسخَالَاتِكَأَخْوَالِكُمْخولعمموَخَالَاتُكُمْخَوَّلَهُحرجحللأخوندد

KökSîga 8Ayet 6Sure 5Mücavir 90

▶ Ağı aç (3B)

خول

خ - و - ل

KÖK
  • 8 geçiş
  • 6 ayet
  • 8 sîga
  • 12 sözlük

Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir. “Heyl” at, at sürüsüdür. “Ya” “vav”a dönüşmüş ve dayanılan, istinad edilen kimse anlamı kazanmıştır. Türkçe’deki “dayı” kelimesi de aynı anlama dayanır.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir. “Heyl” at, at sürüsüdür. “Ya” “vav”a dönüşmüş ve dayanılan, istinad edilen kimse anlamı kazanmıştır. Türkçe’deki “dayı” kelimesi de aynı anlama dayanır.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.107 harf
باب الخاء واللام وو ا ي ء معهما خ ول، خ ي ل، خ ل و، و ل خ، ل و خ، ل خ و مستعملات خول: أَخْوَلَ الرجلُ إذا كان ذا أخوالٍ، فهو مُخْوِلٌ ومُخْوَل، وهو كريم الخالِ أيضاً والخُؤولةُ مصدر الخال. والخالُ: بَثْرةٌ في الوجه تضرب إلى السواد، وجمعه خِيلانٌ. والخالُ: ثوب ناعم من ثياب اليمن، قال: والخالُ ثوبٌ من ثِياب الجهال ويقالُ: رجل خالٌ ومُختالٌ أي شديد الخُيَلاءِ، قال: إذا تجرد لا خالٌ ولا بَخِلُ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.187 harf
الخائِلُ: الحافظُ للشيء. يقال: فلان يخولُ على أهله، أي يرعى عليهم. وخَوَّلَهُ الله الشيءَ، أي ملَّكه إيَّاه. وقد خُلْتُ المالَ أَخُولُهُ، إذا أحسنتَ القيام عليه. يقال: هو خالُ مالٍ وخائِلُ مالٍ وخَوْليُّ مالٍ، أي حَسَنُ القيام عليه. والتَخَوُّلُ: التعهُّدُ. وفي الحديث: كان النبي صلى الله عليه وسلم يَتَخَوَّلُنا بالموعِظة مخافَة السآمةِ. وتَخَوَّلْتُ في فلانٍ خالاً من الخير، أي أَخَلْتُ وتوسَّمت.
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR8.518 harf
(باب الخاء والواو وما يثلثهما) (خوي) الخاء والواو والياء أصلٌ واحد يدلُّ على الخُلوِّ والسُّقوط. يقال خَوَتِ الدّارُ تخوي. وخَوَى النّجم، إذا سقَط ولم يكنْ عند سقوطه مَطر؛ وأخْوَى أيضاً. قال: وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1]) وخَوَّتِ النّجومُ تخوِيةً، إذا مالت للمَغِيب. وخَوَّتِ الإبلُ تخويةً، إذا خُمِصَتْ بُطونُها. وخَويت المرأةُ خَوَىً،
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR279 harf
- قوله تعالى: ﴿وتركتم ما خولناكم وراء ظهوركم﴾ [الأنعام/94]، أي: ما أعطيناكم، التخويل في الأصل:إعطاء الخول، وقيل: إعطاء ما يصير له خولا، وقيل: إعطاء ما يحتاج أن يتعهده، من قولهم: فلان خال مال، وخايل مال، أي: حسن القيام به. والخال: ثوب يعلق فيخيل للوحوش، والخال في الجسد: شامة فيه.
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR778 harf
خ و ل خوله الله مالاً‏.‏ قال أبو النجم‏:‏ كـوم الـذرى مـن خـول المخـول ولفلان خيـل وخـول أي حشـم جمـع خائـل‏.‏ يقـال‏:‏ فلـان خائـل مـال أي راعيـه ومصلحـه وقـد خال المال يخوله خولاً‏.‏ وهو يخول على أهله‏:‏ يرعى عليهم أغنامهم ويكفيهم‏.‏ قال‏:‏ ولا تحسبـن أني لأمك خائل ويقال للفهارمة‏:‏ الخوّال‏.‏ ‏"‏ وكان رسول الله صلى الله عليه وسلم يتخول أصحابه بالموعظة ‏"‏ يتعهدهـم بهـا‏.‏ وفلـان تخـدم
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR6.691 harf
الخالُ: أَخو الأُم، والخالة أُخْتُها، يقال: خالٌ بَيِّن الخُؤُولة. وبَيْني وبين فلان خُؤُولة، والجمع أَخوال وأَخْوِلة؛ هذه عن اللحياني، وهي شاذة، والكثير خُؤُول وخُؤُولة؛ كلاهما عن اللحياني؛ والأُنثى بالهاء، والعُمُومة: جمع العَمِّ، وهما ابْنا خالةٍ ولا يقال ابْنا عَمَّة، وهما ابْنَا عَمٍّ ولا يقال ابْنا خال، والمصدر الخُؤُولة ولا فعل له. وقد تَخَوَّل خالاً وتَعَمَّم عَمًّا إِذا اتخذَ عَمًّا أَو
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR421 harf
* خ و ل * * خَوَّلَهُ * الله الشيء * تَخْويلاً * ملكه إياه و * التَّخَوّلُ * التعهد وفي الحديث ﴿كان النبي ]ص[ يتخولنا بالموعظة مخافة السآمة﴾ وكان الأصمعي يقول يتخوننا بالنون أي يتعهدنا و * خَوَلُ * الرجل حشمه الواحد * خَائِلٌ * وقد يكون الخول واحدا وهو اسم يقع على العبد والأمة قال الفراء هو جمع خائل وهو الراعي وقال غيره هو مأخوذ من التخويل وهو التمليك و * الخَالُ * أخو الأم و * الخَالَةُ *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR6.250 harf
الخال: أخو الأم، ج: أخوال وأخولة وهذه شاذة. الكثير: خؤول بالضم وخول كسكر وخؤولة. وهي الخالة بهاء أي أخت الأم. والخؤولة: مصدره، ولا فعل له. الخال: ما توسمت من خير يقال: أخلت في فلان خالا من الخير: أي توسمت الخال: لواء الجيش. الخال: برد م معروف، أرضه حمراء، فيها خطوط سود، قال الشماخ: وبردان من خال وتسعون درهما على ذاك مقروظ من الجلد ماعز قال ابن الأعرابي: الخال: الفحل الأسود من الإبل. يقال: أنا خال
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR9.703 harf
خَالَ 1 خَالَ خال خالي , aor. يَخُولُ, inf. n. خَوْلٌ, He became possessed of خَوَل [so I read, meaning slaves, or servants, and other dependents, in the place of خوال, an evident mistranscription, in the TA,] after having been alone. (TA.) ― -b2- فُلَانٌ يَخُولُ عَلَى أَهْلِهِ Such a one pastures for his family: (S:) or يَخُولُ عَلَيْهِمْ signifies he milks and waters and pastures for them. (T,
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.080 harf
خَالَ خَالَ ( w ) U ( n. ac. خَوْل [ 1 ] , حِيَال [ 23I ] ), a. Managed, administered ( property ). b. [ 'Ala ], Took care of, cared, provided for. خَوَّلَ خَوَّلَ II , a. Granted to, conferred upon. أَخْوَلَ أَخْوَلَ IV , a. Augured or thought well of. تَخَوَّلَ تَخَوَّلَ V , a. Had or adopted, as uncle. b. Augured or thought well of. خَال خَال [ 1A ] , ( pl. خُوَّل [ 11 ] ,
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR43.727 harf
خول Bab 1 خَالَ - يَخُولُ - خَوَّلَ - يُخََوِّلُ خَالَ - يَخُوْلُ + كائن + كائناً أو شيئاً أوأمراً: يقع تحت عهدته بصفة تمليك مؤقت: تكون له سلطة التصرف والأمر على كائن أو شيء أو نعمة أو مال بشكل مؤقت وذلك للانتفاع به مع رعايته وحفظه خَوَّلَ - يُخَوِّلُ + كائن +كائناً + شيئاً أو أمراً: على وزن "فـَعـَّلَ " من " خَالَ - يَخُولُ ":جعله " يَخُولُ
Tamamını oku

Sîgalar(8)

Mücavir kökler90 mücavir (113 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. عمم

    3 ortak ayet · “An” ve “ma”dan oluşmuştur

  2. حرج

    2 ortak ayet · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir

  3. جنح

    2 ortak ayet · Kanat demektir

  4. حلل

    2 ortak ayet · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…

  5. مسس

    2 ortak ayet · Ona dokundu

  6. ضرر

    2 ortak ayet · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir

  7. أخو

    2 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…

  8. شتت

    1 ortak ayet · Bölük bölük

  9. فرد

    1 ortak ayet · Ferd (dal) Düzlükte tek başına yükselen tepe demektir

  10. أمم

    2 ortak ayet · Emam ön demektir

  11. رضع

    1 ortak ayet · Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt

  12. ندد

    1 ortak ayet · Öbek öbek develer demektir

Geçtiği ayetler(6)

Sîga sayfası: أَخْوَالِكُمْ
  1. … أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ …

    DayılarınızKöre bir sorumluluk yoktur. Topala da bir sorumluluk yoktur. Hastaya da bir sorumluluk yoktur. Kendi evlerinizde veya babalarınızın evlerinde veya annelerinizin evlerinde veya erkek kardeşlerinizin evlerinde veya kızkardeşlerinizin evlerinde veya amcalarınızın evlerinde veya halalarınızın evlerinde veya dayılarınızın evlerinde veya teyzelerinizin evlerinde veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerde veya dostlarınızın evlerinde izinsiz yemek yemenizde bir sorumluluk yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde bir sorumluluk yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereket, sağlık ve güzellik dileyerek kendinize selam verin. Allah

Sîga sayfası: خَالَاتِكُمْ
Sîga sayfası: خَوَّلْنَاكُمْ
Sîga sayfası: خَوَّلْنَاهُ
Sîga sayfası: وَخَالَاتُكُمْ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökخول
YapıÜçlü
Özel DurumVâvî ecvef
Bağlamsal Yakın Köklerوهب, منن, رعى
Zıt Kökسلب
Çekirdek Özet 1Bir şeyin bakımını, gözetimini ve ıslahını üstlenmek; bir kimseye tasarruf etmesi ve gözetmesi için yetki veya imkân vermek
Çekirdek Özet 2İnsana bağışlanan nimetlerin mutlak mülkiyet değil, gözetilmek ve hesabı verilmek üzere emanet edilen imtihan nesneleri olması
Çekirdek Özet 3Nimetin hakiki sahibinden bağımsızlaştırılamayan, gözetim ve emanet bilinciyle kayıtlı tasarruf ve hamlik yetkisi
Kritik Hata RiskiKökün bahşetme anlamını mutlak ve karşılıksız temlik sanarak kulun elde ettiği nimetleri kendi mülkü ve hakkı addetmesi

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
خوBoşluk, açıklık, içsel zafiyet veya bir nesnenin/alanın içini yoklayıp doldurma yönelimi (karşılaştır: gevşemek ve içinin boşalması خور, derine veya boşluğa dalmak خوض, emniyet hissinin içten boşalması خوف, ahdi eksiltmek ve korumayı terk etmek خون, ıssız ve boş kalmak خوي)لLam harfinin bağlama, sevk etme ve kuşatma işleviyle çekirdekteki boşluk ve zafiyet alanı; bir kimsenin bakım, himaye, sürekli gözetim (taahhüd) ve tasarruf yetkisi altına verilerek emniyetli bir idareye bağlanması anlamı kazanmıştır

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
خÇit, duvar (ح ikizi türetme)Koruma altına alma, dış tesirlerden ayırma, özel bir alan belirleme ve muhafaza etme işlevi
وÇengel, çadır kazığıİki unsuru birbirine raptetme, sürekli bağ, irtibat ve sorumluluk bağı kurma
لÇoban değneği, üvendireYöneltme, gütme, öğretme, otorite kurma ve idare etme hareketi
خولBir varlığı veya alanı koruma sınırları içine alarak (خ) sorumluluk bağıyla kendine raptetmek (و) ve onu çoban değneği misali terbiye, sevk ve tasarrufla idare etmek (ل)

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir kimsenin ekinini, hurmalığını veya hayvan sürüsünü belirli aralıklarla teftiş edip ıslah etmesi, bakımını üstlenmesi (teahhüdü'ş-şey'); kişinin maiyetinde bulunup bakım ve idaresini yürüttüğü hizmetliler (havel)
Cahiliye şiiri kullanımıZüheyr b. Ebî Sülmâ, muallakasında kişiden yararlanmak üzere mal veya binek istenmesini (isti'hâl) şu beyitle dile getirir: هُنَالِكَ إِنْ يُسْتَخْوَلُوا المَالَ يُخْوِلُوا / وَإِنْ يُسْأَلُوا يُعْصُوا وَإِنْ يَيْسِرُوا يَغْلُوا
Erken Arapça kullanımEbû'n-Necm el-İclî'nin recezinde bağışlanmış ve idareye verilmiş develer hakkında şöyle geçer: كُومُ الذُّرَى مِنْ خَوَلِ المُخَوَّلِ. Ayrıca Hz. Peygamber'in ashabını bıktırmamak için belirli aralıklarla gözetip vaaz vermesi erken hadis rivayetlerinde يَتَخَوَّلُهُمْ بِالمَوْعِظَةِ lafzıyla kaydedilmiştir

Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Sami dillerinde خول kökü, temel olarak gözetim, akrabalık bağı üzerinden hamilik ve bir şeyin bakımını aralıklarla kontrol etme alanında ortaklaşır. İbranicede k-w-l veya y-k-l kök ailesi 'içine almak, taşımak, beslemek, idare etmek' anlamlarıyla kavramsal paralellik taşırken; Süryanicede akrabalık ve bakım bağlamındaki formlar benzer şekilde himaye ve velayet ekseninde yer alır. Arapçada bu kök iki belirgin hatta billurlaşmıştır: Birincisi, kan bağı hısımlığında anne tarafı hâmisi olan dayı (خال) ve teyze (خالة) isimleri; ikincisi ise bir kimseye gözetmesi, ıslah etmesi ve geçici olarak tasarrufunda bulundurması için bir varlığın teslim edilmesi (tahvîl) ve maiyet edinilmesidir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki izdüşümü, bir mülkün mutlak aidiyetinden ziyade koruyucu bakım altında tutulması mantığına dayanır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönÇobanın sürüyü veya hurmalığı teftiş edip gözetmesi (tahavvul) ve maiyet (havel)Eylemin aralıklarla yenilenen bakım ve tasarruf yetkisine, oradan da anne yönünden himaye eden akrabaya (hâl) genişlemesiKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice k-w-l (kuşatmak, beslemek, bakmak) ve Batı Sami himaye/akrabalık türevleriVarlığı muhafaza etme, doyurma ve gözetim altında idare etme eksenindeki ortak semantik çekirdekGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik koruma, çevreleme ve barındırma kökleriBir alanın veya canlının bakım sorumluluğunu üstlenme yönündeki ilksel kök tasarımlarıMuhtemel

Kaynak Gesenius, HALOT, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
خولAnlamlıGözetmek, bahşetmek, maiyet edinmekBakımını üstlenmek, tasarruf yetkisi vermek, anne tarafı akrabalığıHedef kök; Kur'an'da geçer
خلوAnlamlıBoşalmak, yalnız kalmak, geçip gitmekMekânın veya zamanın tenhalaşması, bir şeyden arınmaKur'an'da geçer; zafiyet ve boşluk çekirdeğini paylaşır
وخلAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız kök anlamı tespit edilmemiştirKur'an'da geçmez
ولخAnlamlıHızlı yürümek, şiddetle vurmakAdımları sıklaştırarak ve sertçe basarak yol almaKur'an'da geçmez; fiziksel baskı yönelimi
لخوAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik lügatlerde kullanım dışı (mühmel) veya nadir ses dönüşümüKur'an'da geçmez
لوخAnlamlıBir şeyi eğriltmek, çamura veya hamura bulamakBir nesneyi karıştırma, bulama veya yönünü bükmeKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
خولMerkezİdare ve bakım emanetiyle bahşetmeBir kimseye tasarrufu, ıslahı ve hesabı kendisine ait olmak üzere nimet veya yetki devretmeMülkiyet devri değil, gözetim ve emanet kayıtlı verme
وهبKomşuKarşılıksız hibe etmeÖn şart ve karşılık aramaksızın doğrudan bağışlama; mülkiyetin ivazsız aktarımıLütuf yönü öne çıkar, gözetim sorumluluğu vurgusu merkezde değildir
مننKomşuAğır veya kesintisiz lütufta bulunmaVerenin büyüklüğünü ve nimetin ağırlığını hissettiren bağışMinnet ve değer yükü barındırır
رعىKomşuGözetmek, otlatmak, korumakCanlı bir sürünün veya hakkın doğrudan korunması ve beslenmesiDoğrudan çobanlık ve hakkı muhafaza etme fiili
سلبZıtZorla çekip alma, mahrum etmeTasarrufta bulunanın elindeki imkânı rızası dışında tamamen çekip çıkarmaVerilen nimet ve imkânın tamamen ortadan kaldırılması

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
Arapçaخولİdare ve bakım yetkisiyle bahşetmek, dayı/teyze olmakVarlığı tasarruf ve gözetim sorumluluğuyla tevdi etme; hamilik bağıKesin
Latincecommittere, delegareEmanet etmek, tasarruf yetkisi devretmekYetkinin mutlak mülkiyet olmaksızın bir idareciye devrini karşılar, akrabalık bağını dışarıda bırakırGüçlü
İngilizceto bestow as stewardship, to entrust withEmanet ve sorumluluk bilinciyle bahşetmekSahiplikten ziyade tasarruf emanetçiliği boyutunu iyi verir; dayı/teyze nüansını karşılamazGüçlü
Almancaanvertrauen, übertragenEmaneten vermek, tasarrufuna bırakmakBir şeyin bakım ve tasarrufunu birine yükleme anlamını taşırGüçlü
Fransızcaconfier, octroyer sous gardeGözetim kaydıyla lütfetmekVerilen şeyin geri çağrılabilirliğini ve vesayet karakterini yansıtırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
خَوَّلْنَاكُمْ / خَوَّلْنَاهُ / خَوَّلَهُİmtihan ve tasarruf amacıyla insana emanet edilen nimetlerDünyada insanın sahip kılındığı zenginlik, güç ve imkânların kıyamet günü geride kalacağını veya darlık anında yalvarıp nimet verilince şımarıldığını bildiren bağlamlar; En'âm 6:94, Zümer 39:8, Zümer 39:49
خَالِكَ / أَخْوَالِكُمْAnne yönünden erkek hısımlar (dayılar)Evlilik haramlığı ve aile içi sofralarda birlikte bulunma ruhsatı bağlamı; Nisâ 4:23, Nûr 24:61, Ahzâb 33:50
خَالَاتِكُمْ / خَالَاتِكَAnne yönünden kadın hısımlar (teyzeler)Mahremiyet sınırları, nikâh yasakları ve sosyal yardımlaşma/ziyaret serbestisi bağlamı; Nisâ 4:23, Nûr 24:61, Ahzâb 33:50

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamMülk, rızık ve istihkak teorisiKulun elindeki nimetlerin hakiki maliki mi yoksa yalnızca bir mutasarrıf ve emanetçi mi olduğu tartışması; En'âm 6:94 ekseninde mülkiyetin Allah'a ait oluşuNimetin zâtî bir hak değil, hesaba tabi bir tahvil (emaneten bahşetme) oluşu
FıkıhHısımlık, nikâh engelleri ve zevi'l-erhâm mirasıDayı ve teyzelerin sıhrî ve nesebî yakınlık derecesi, nafaka yükümlülüğü ve miras paylarıKan bağı üzerinden koruma, velayet ve mahremiyet alanı
TefsirNimet psikolojisi ve şükür/küfür diyalektiğiZümer 39:8 ve 39:49 ayetlerinde insanın nimete kavuştuğunda bunu kendi bilgisiyle kazandığını iddia etmesi zihniyetinin tahliliBahşedilenin hakiki sahibini unutup emaneti kendine mal etme yanılgısı
HadisTebliğ ve vaazda muhatabı gözetme yöntemiHz. Peygamber'in sahabeyi usandırmamak için aralıklı ve ölçülü nasihat etmesi (يتخولهم بالموعظة)Sürekli teftiş, ölçülü aralık ve haletiruhiyeyi gözetme ıstılahı

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniEmanet ve imtihan teolojisiİstihlâf ve emanet nimetiİnsana varlığın mutlak maliki olmadığını, hesap verecek bir mutasarrıf olduğunu hatırlatmaKulun elindeki hiçbir dünya nimetinin ontolojik sahibi olmadığı bilinciKesin
İlmiYöntembilim ve pedagojiTedricî ve gözetimli aktarımMuhatabın kapasitesini aralıklarla yoklayarak bilgiyi bıkkınlık vermeden sunmaHadisteki 'tehavvül' esasına dayanan dinamik rehberlik ve teftiş usulüGüçlü
SiyasiKamu yönetimi ve kamu göreviEmaneten tevdi edilen makamİktidar ve yetkiyi şahsi mülk değil, tebaanın gözetimi için verilmiş vesayet saymaYöneticinin halk üzerindeki konumunun malik değil, çoban ve gözetmen (hâil) oluşuGüçlü
İktisadiMülkiyet kuramı ve kaynak dağılımıSosyal kayıtlı zilyetlik ve tasarrufSermaye ve servetin toplumun ıslahı ve gözetimi sorumluluğuyla elde tutulmasıServetin bireyin mutlak keyfiliğine değil, 'ardımızda bırakacağımız' emanet rejimine tabi kılınmasıKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerDurum denetimi ve geri beslemeli kontrol sistemi (stochastic control with periodic inspection)Bir sisteme sürekli müdahale etmek yerine, durumunu periyodik aralıklarla ölçüp bozulan parametreleri ıslah ederek çalışmasını sağlama mekanizmasıGüçlü
Beşeri bilimlerMütevelli heyeti mülkiyeti ve intifa hakkı (trusteeship / usufructuary rights)Bireyin bir kaynağın öz mülkiyetine sahip olmaksızın, onu korumak, gelirini gözetmek ve süresi dolduğunda asıl sahibine devretmekle yükümlü olduğu hukuki statüKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca 'anne tarafı akrabalığı' (dayı/teyze) veya fiil formunda salt 'karşılıksız hediye verme/ihsan etme' kalıbına indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamBir varlığın, insanın tasarrufuna kalıcı mülk olarak değil; teftişi, bakımı ve ahlaki sorumluluğu üstlenilmek üzere emanet (tahvîl) edildiği ilahi imtihan düzeni
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİnsanın kazandığı zenginlik ve mevkileri Karun misali kendi liyakati ve mülkü sanması; bunun sonucunda hesap gününde bu bağların ve malların geride kalacağı hakikatine körleşmesi

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın insan-nimet ilişkisine getirdiği ontolojik çerçeveyi belirler. İnsanın dünyadaki hiçbir varlığa mutlak malik olmadığını, mülkiyetin bir 'gözetim ve bakım vekâleti' olduğunu gösterir
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İnsanın ölüm ve kıyamet anında yapayalnız kalışını anlatan mahşer sahnelerinde (En'âm 6:94), nimet karşısındaki şımarıklığı ve sahte güveni eleştiren ayetlerde (Zümer 39:8, 39:49) ve aile hukuku ayetlerinde (Nisâ 4:23, Nûr 24:61, Ahzâb 33:50)
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Nimetin elde edilişini insanın zekâsına veya mutlak hakkına bağlayan seküler mülkiyet anlayışını ve hibe edilen şeyin sorumsuz bir tasarruf alanı açtığı zannını kökten tashih eder

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir şeyin bakım ve ıslahını üstlenerek onu belirli aralıklarla teftiş etmek; birine gözetip tasarruf etmesi için maiyet veya imkân vermek; anne tarafından himaye eden akrabalık bağı.
  • Soyut anlamMülkiyeti verene ait kalmak kaydıyla, bir özneye emaneten bahşedilen, periyodik gözetim ve hesaba tabi tasarruf ve hamilik yetkisi.
  • Sistematik karşılıkEmanet ve imtihan teolojisi gereği mutlak mülkiyeti reddeden, zilyetliği ve iktidarı 'mütevelli/gözetmen' konumuyla sınırlandıran ilahi yetki devri rejimi.
  • LaTeX modeliT(x)=⟨R(x), ∫t0t1C(x,τ) dτ⟩→t→t1R(x)∖{x},x∈Ω0
  • LaTeX açıklamasıModelde Ω0 mutlak ilahi mülkiyet alanını, x insana bahşedilen nimeti temsil eder. T(x) insana devredilen tahvil (emanet tasarruf) fonksiyonudur. R(x) bu nimet üzerindeki geçici tasarruf yetkisi, C(x,τ) ise [t0,t1] hayat aralığında periyodik olarak yinelenen gözetim, bakım ve ahlaki sorumluluk (teahhüd) integralidir. Süre sonuna gelindiğinde (t→t1, ölüm ve kıyamet) insanın tasarruf kümesi R(x)∖{x} haline gelerek sıfırlanır; insan dünyada kendisine emanet edilen şeyleri arkasında bırakarak tek başına hesap alanına döner.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: خ