خون
خ - و - ن
KÖK- 16 geçiş
- 11 ayet
- 15 sîga
- 12 sözlük
“Hivan(hı)” bol donatılmış sofra demektir. “Hane(hı)” fazla yemek yemektir. “Hiyanet(hı)” fazla yemeğin insana dokunması demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Hivan(hı)” bol donatılmış sofra demektir. “Hane(hı)” fazla yemek yemektir. “Hiyanet(hı)” fazla yemeğin insana dokunması demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.045 harfباب الخاء والنون وو ا ي ء معهما
خ و ن، خ ن و، ن و خ، ن ي خ، ن خ و مستعملات خون: خُنْتُ مَخانةً وخَوْناً، وذلك في الوُدِّ والنصح.
وتقول: خانَه الدهر والنعيم خَوْناً وهو تغير حاله إلى شر منها. وخانَني فلانٌ خِيانةً.
الخَونُ في النظر فتره، ومن ذلك يقال للأسد: خائِنُ العين.
وخائِنةُ العين: ما تخُونُ من مُسارقة النظر أي: تنظر إلى مالا يحل. وإذا نبا سيفك عن الضريبة فقد خانَكَ، كقول القائل: أخوك...
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR945 harfخانَهُ في كذا يَخونُه خَوْناً وخِيانَةً ومَخانَةً، واخْتانَهُ. قال الله تعالى: "تَخْتانونَ أَنْفُسَكُمْ" أي يخونُ بعضُكم بعضاً. ورجلٌ خائِنٌ وخائِنَةٌ أيضاً، والهاء للمبالغة مثل علاّمة ونسّابة. وأنشد أبو عبيد للكلابيّ:
حَدَّثْتَ نفسَك بالوفاءولم تكنْللغَدْر خائِنَةً مُغِلَ الإصْبَعٍ
وقومٌ خَوَنَةٌ، كما قالوا حَوَكَةٌ. وخَوَّنَهُ: نسبه إلى الخِيانَة. والخَوَّانُ: الأسدُ. أبو عمرو: التَخَوُّنُ:
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.518 harf(باب الخاء والواو وما يثلثهما)
(خوي) الخاء والواو والياء أصلٌ واحد يدلُّ على الخُلوِّ والسُّقوط. يقال خَوَتِ الدّارُ تخوي. وخَوَى النّجم، إذا سقَط ولم يكنْ عند سقوطه مَطر؛ وأخْوَى أيضاً. قال:
وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1]) وخَوَّتِ النّجومُ تخوِيةً، إذا مالت للمَغِيب. وخَوَّتِ الإبلُ تخويةً، إذا خُمِصَتْ بُطونُها. وخَويت المرأةُ خَوَىً،
(باب الخاء والواو وما يثلثهما) (خوي) الخاء والواو والياء أصلٌ واحد يدلُّ على الخُلوِّ والسُّقوط. يقال خَوَتِ الدّارُ تخوي. وخَوَى النّجم، إذا سقَط ولم يكنْ عند سقوطه مَطر؛ وأخْوَى أيضاً. قال: وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1]) وخَوَّتِ النّجومُ تخوِيةً، إذا مالت للمَغِيب. وخَوَّتِ الإبلُ تخويةً، إذا خُمِصَتْ بُطونُها. وخَويت المرأةُ خَوَىً، إذا لم *تأكلْ عند الولادة. ويقال خَوَّى الرّجلُ، إذا تجافى في سجوده، وكذا البعيرُ إذا تجافى في بُروكه. وهو قياس الباب؛ لأنّه إذا خوَّى في سجودِه فقد أخلَى ما بين عضُده وجَنْبِه. وخَوَّتِ المرأةُ عند جلوسها على المِجْمر. وخوَّى الطائر، إذا أرسل جناحَيه. فأمَّا الخَوَاةُ فالصَّوت. وقد قلنا إنّ أكثر ذلك لا ينقاس، وليس بأصلٍ. (خوب) الخاء والواو والباء أُصَيْلٌ يدلُّ على خُلوٍّ وشِبهه. يُقال أصابتهم خَوْبةٌ، إذا ذهب ما عندهم ولم يبق شيءٌ. والخَوْبَةُ: الأرض لا تُمطَرُ بين أرضَينِ قد مُطرَتَا؛ وهي كالخَطِيطة. (خوت) الخاء والواو والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على نفاذٍ ومرور بإِقدامٍ. يقال رجُلٌ خَوّاتٌ، إذا كان لا يبالِي ما رَكِبَ من الأمور. قال: لا يَهْتَدِي فيه إلا كلُّ منصلِتٍ *** من الرِّجال زَمِيعِ الرَّأْي خَوّاتِ([2]) هذا هو الأصل. ثمّ يقال خاتَت العُقَاب، إذا انقضَّت؛ وهي خائتة. قال أبو ذؤيب: فألقَى غِمْدَهُ وهَوَى إليهم *** كما تَنْقَضُّ خائتةٌ طَلُوبُ([3]) ويقال: مازالَ الذِّئبُ يَخْتاتُ الشّاةَ بعد الشّاة، أي يَخْتِلُها ويَعُدو عليها. فأمَّا ما حكاه ابن الأعرابيّ من قولهم خاتَ يَخُوتُ إذا نَقَض عهدَه، فيجوز أن يكون من الباب، كأنّه نَقَض ومرَّ في نَهْجِ غَدْرِه. ويجوز أن يكون التّاء مبدلةً من سين، كأنَّه خاس، فلما قُلبت السين تاءً غُيِّر البناء([4]) من يَخِيس إلى يَخُوت. ومن ذلك خاتَ الرّجلُ وأنْفَضَ، إذا ذَهَبَتْ مِيرتُه. وهو من السين. وكذلك خات الرّجُل إذا أسنَّ. فأمّا قولهم إنّ التَّخوُّتَ التنقُّص فهو عندنا، من باب الإبدال، إمَّا أن يكون من التخوُّن أو التخوّف([5])، وقد ذُكِرا في بابهما. ويقال فلانٌ يتخوَّتُ حديثَ القومِ ويختاتُ، إذا أَخَذَ منه وتَحَفَّظَ. ومن الباب الأول هم يَخْتَاتونَ اللَّيل، أي يسِيرون ويَقطَعون. (خوث) الخاء والواو والثاء أُصَيلٌ ليس بمطّرد ولا يقاسُ عليه. يقولون خَوِثتِ المرأةُ، إذا عظُم بَطْنُها. ويقال بل الخَوْثاء النَّاعمة. قال: عَلِقَ القَلْبَ حبُّها وهَواها *** وهي بِكْرٌ غَرِيرةٌ خَوْثاءُ([6]) (خوخ) الخاء والواو والخاء ليس بشيء. وفيه الخَوْخُ، وما أُراه عربيّاً. (خود) الخاء والواو والدال أُصَيلٌ فيه كلمةٌ واحدة. يقال خَوَّدُوا في السَّير. وأصله قولهم خَوَّدْتُ الفحلَ تخويداً، إذا أرسلتَه في الإناث. وأنشد: وخُوِّدَ فَحْلُها من غَيرِ شَلٍّ *** بِدارِ الرِّيف تخويدَ الظَّليمِ([7]) كذا أنشده الخليل. ورواه غيرُه: "وخَوَّد فَحْلُها". (خوذ) الخاء والواو والذال ليس أصلاً يطّرد، ولا يُقاس عليه، وإنّما فيه كلمة واحدة مُختلَفٌ في تأويلها. قالوا: خاوَذْتُه، إذا خالفْتَه. وقال بعضهم: خاوذتُه وافَقْتُه. ويقولون: إنّ خِواذَ الحُمَّى أن تأتِيَ في وقتٍ غير معلوم. (خور) الخاء والواو والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على صوت، والآخَر على ضَعْف. فالأوّل قولُهم خار الثَّور يخور، وذلك صوتُه. قال الله تعالى:﴿فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوَارٌ﴾ [طه 88]. وأمّا الآخر فالخَوَّار: الضعيفُ مِن كلِّ شيء. يقال رُمْحٌ خوّارٌ، وأرضٌ خَوّارةٌ، وجمعه خُورٌ. قال الطِّرِمّاح: أنا ابنُ حماةِ المَجْد من آلِ مالك *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تَهِيعُ([8]) وأما قولهم للناقة العزِيزة خَوّارةٌ والجمع خُورٌ، فهو من الباب؛ لأنّها إذا لم تكن عَزُوزاً- والعَزُوز: الضيِّقة الإحليل، مشتقّة من الأرض العَزَاز- فهي حينئذ خَوّارةٌ، إذْ كانت الشّدَّة قد زايلَتْها. (خوس) الخاء والواو والسين أصلٌ واحد يدلُّ على فسادٍ. يقال خاسَت الجِيفَةُ في أوّلِ ما تُرْوِحُ؛ فكأنَّ ذلك كَسَدَ حتَّى فَسَد. ثمّ حُمِل على هذا فقيل: خاسَ بعَهْده، إذا أخْلَف وخان. قالوا: و*الخَوْسُ الخِيانة. وكلُّ ذلك قريبٌ بعضُه من بعض. وهذه كلمةٌ يشترك فيها الواو والياء، وهما متقاربان، وحَظّ الياء فيها أكثر، وقد ذكرت في الياء أيضاً. (خوش) الخاء والواو والشين أصلٌ يدلُّ على ضمْر وشِبهه. فالمتخوِّش: الضامر، ولذلك تسمَّى الخاصِرتان الخَوْشَينِ. (خوص) الخاء والواو والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على قِلّةٍ ودِقّة وضِيق. من ذلك الخَوَصُ في العين، وهو ضِيقُها وغُؤورها. والخُوص: خُوص النَّخلةِ دقيقٌ ضامر. ومن المشتقّ من ذلك التخوُّص، وهو أخْذُ ما أعطيتَه الإنْسانَ وإن قَلّ. يقال: تخوَّصْ منه ما أعطاك وإنْ قَلَّ. قال: يا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بسَلِّ *** مِنْ كُلِّ ذاتِ لَبَنٍ رِفَلِّ([9]) يقول: قرِّبا إبلَكُما شيئاً بَعد شَيء، ولا تَدَعَاهَا تَدَاكُّ على الحَوْض([10]). قال: يا ذائِدَيْها خَوِّصا بإرسالْ *** ولا تَذُوداها ذِيادَ الضُّلاَّلْ([11]) وقال آخَر([12]): أقُول للذَّائِدِ خوِّصْ برَسَلْ *** إنِّي أخاف النائِباتِ بالأُوَلْ وأمّا قولُهم: أخْوَصَ العَرْفَج، فهو مشتق مِن أخْوَصَ النَّخْل، لأنّ العَرْفَج إذا تَفَطَّرَ صار له خُوصٌ. (خوض) الخاء والواو والضاد أصلٌ واحد يدلُّ على توسُّطِ شيء ودُخولٍ. يقال خُضْتُ الماءَ وغيرَه. وتخاوَضوا في الحديثِ والأمرِ، أي تفاوَضُوا وتداخَل كلامُهم. (خوط) الخاء والواو والطاء أُصَيلٌ يدلُّ على تَشعُّبِ أغصان. فالخُوط الغُصْن، وجمعه خِيطان. قال: * على قِلاصٍ مِثْلِ خِيطانِ السَّلَمْ([13]) * (خوع) الخاء والواو والعين أصلٌ يدلُّ على نَقْص ومَيَل. يقال خوَّع الشَّيءَ، إذا نَقَصَه. قال طرَفة: وجاملٍ خَوَّعَ من نِيبِه *** زَجْرُ المعلَّى أُصُلاً والسَّفِيحْ([14]) خَوَّع: نَقَص. يعني بذلك ما يُنْحَر منها في المَيْسِر. والخَوْع: مُنْعَرج الوادِي. والخُوَاع: النَّخِير. وهذا أقْيَس من قولهم إنّ الخَوْع: جبلٌ أبْيَض. (خوف) الخاء والواو والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على الذُّعْرِ والفزَع. يقال خِفْتُ الشّيءَ خوفاً وخِيفةً. والياء مبدَلةٌ من واو لمكان الكسرة. ويقال خاوَفَني فلانٌ فخُفْتُه، أي كنتُ أشدَّ خوفاً منه. فأمّا قولهم تخوَّفْتُ الشَّيءَ، أي تنقّصتُه، فهو الصحيح الفصيح، إلا أنّه من الإبدال، والأصلُ النّون من التنقُّص، وقد ذُكِر في موضعه. (خوق) الخاء والواو والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على خُلوِّ الشّيء. يقال مفازةٌ خَوْقاء، إذا كانت خاليةً لا ماءَ بها ولا شيء. والخَوْق: الحَلْقة من الذَّهب، وهو القياسُ؛ لأنَّ وسَطه خالٍ. (خول) الخاء والواو واللام أصلٌ واحد يدلُّ على تعهُّد الشَّيء. مِن ذلك: "إنَّه كان يتخوَّلُهم بالموعظة([15])"، أي كان يتعَّدُهم بها. وفلان خَوْلِيُّ مالٍ، إذا كان يُصلِحه. ومنه: خَوَّلك اللهُ مالاً، أي أعطاكَه؛ لأنّ المال يُتَخوَّل، أي يُتَعَهَّد. ومنه خَوَلُ الرّجُل، وهم حَشَمُه. أصله أنَّ الواحدَ خائل، وهو الرَّاعي. يقال فُلانٌ يَخُول على أهله، أي يَرعَى عليهم. ومن فصيح كلامهم: تخوَّلت الرِّيح الأرضَ، إذا تصرَّفَتْ فيها مرّةً بعد مرّة. (خون) الخاء والواو والنون أصلٌ واحد، وهو التنقص. يقال خانَه يخُونه خَوْناً. وذلك نُقصانُ الوَفاء. ويقال تخوَّنَني فلانٌ حَقِّي، أي تنقَّصَني. قال ذو الرُّمَّة: لا بَلْ هُو الشَّوقُ من دارٍ تَخَوَّنَها *** مَرَّاً سحابٌ ومَرَّاً بارِحٌ تَرِبُ([16]) ويقال الخَوَّانُ: الأسَد. والقياسُ واحد. فأمّا الذي يقال إنهم كانوا يسمُّون في العربيّة الأولى الرّبيع الأوَّل [خَوَّاناً([17])]، فلا معنى له ولا وجهَ للشُّغْل به. وأما قول ذي الرُّمَّة: لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إلاَّ ما تَخَوَّنَهُ *** داعٍ يُنادِيهِ باسمِ الماءِ مَبْغومُ([18]) فإنْ كان أراد بالتخوُّن التعهُّدَ كما قاله بعضُ *أهل العلم، فهو من باب الإبدال، والأصل اللام: تخوَّلَه، وقد مضى ذِكرُه. ومِنْ أهل العلم من يقول: يريد إلاّ ما تَنَقَّصَ نومَه دُعاءُ أمِّه له. وأمَّا الذي يؤكل عليه، فقال قومٌ: هو أعجميٌّ. وسمعت عليَّ بنَ إبراهيمَ القَطَّان يقول: سُئِل ثعلبٌ وأنا أسمَعُ، فقِيل يجُوز أنْ يُقال إن الخُِوان يسمَّى خُِوانا لأنّه يُتخوَّن ما عليه، أي يُنْتَقَص. فقال: ما يَبْعُد ذلك. والله تعالى أعلم. ---------------------------------------------------------------ـ ([1]) البيت في اللسان (خوى، أخذ، نضض) والأزمنة والأمكنة (1: 185). وقد سبق إنشاده في (أخذ 1: 70). ([2]) البيت في المجمل واللسان (خوت). ([3]) ديوان أبي ذؤيب 95. ([4]) في الأصل: "النساء". ([5]) في الأصل: "والتخوف". ([6]) لأمية بن حرثان بن الأسكر، كما في اللسان (خوث). وأنشده في المجمل. ([7]) البيت للبيد في ديوانه 8 طبع 1880 واللسان (خور). وفي الديوان واللسان: "بدار الريح"، أي مبادرة ومسابقة للريح الباردة. ([8]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وفي الأصل: "من آل هاشم" تحريف، صوابه من المراجع وما سيأتي في (هيع). والطرماح طائي، ومالك من أجداده، وهو مالك بن أبان ابن عمرو بن ربيعة ابن جرول بن ثعل بن عمرو بن الغوث بن طيئ. ([9]) الرجز في اللسان (خوص) برواية: "من كل ذات ذنب". ([10]) تداك على الحوض: تزدحم عليه. ([11]) الرجز لأبي النجم، كما في اللسان (خوص). ([12]) هو زياد العنبري، كما في اللسان (خوص). ([13]) من رجز لجرير في ديوانه 52. وفي الأصل: "على قلائص"، والمجمل: "على فلان" تحريف. ([14]) في الأصل: "وحامل خوع من بنته"، صوابه في اللسان (خوع). ورواية الديوان: "من نبته" أي نسله. وقد أشار إلى هذه في اللسان. ([15]) في اللسان: "وفي الحديث: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يتخولنا بالموعظة. أي يتعهدنا بها مخافة السأم علينا". ([16]) ديوان ذي الرمة 2 واللسان (خون). ([17]) هذه التكملة من المجمل. وفي الجمهرة (4: 489): "وشهر ربيع الأول وهو خوان، وقالوا خوان"، الأخير بوزن رمان. وفي الجمهرة (3: 244): "وخوان: اسم من أسماء الأيام في الجاهلية". وانظر الأزمنة والأمكنة (1: 280). ([18]) ديوان ذي الرمة واللسان (نعش، خون، بغم). ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.325 harf- الخيانة والنفاق واحد، إلا أن الخيانة تقال اعتبارا بالعهد والأمانة، والنفاق يقال اعتبارا بالدين، ثم يتداخلان، فالخيانة: مخالفة الحق بنقض العهد في السر. ونقيض الخيانة: الأمانة، يقال: خنت فلانا، وخنت أمانة فلان، وعلى ذلك قوله: ﴿لا تخونوا الله والرسول وتخونوا أماناتكم﴾ [الأنفال/27]، وقوله تعالى: ﴿ضرب الله مثلا للذين كفروا امرأة نوح وامرأة لوط كانتا تحت عبدين من عبادنا صالحين فخانتاهما﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.086 harfخ و ن
خانه في العهد وخانه العهد.
" لا تخونوا الله والرسول وتخونوا أماناتكم ".
قال أوس: خانتـك منه ما علمت كما خـان الإخـاء خليلـه لبد وهو شديد الخون والخيانة والمخانة.
وتقول: استبدل بالنصح المخانة وبالستر المجانة واختان المال واختان نفسه وهو خوان وقـوم خونـة وكفـاك مـن الخيانـة أن تكـون أمينـاً للخونـة وخوّنـه نسبه للخيانة وكان فلان أميناً فتخوّن.
ومـن المجـاز: خانـه
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR12.629 harfالمَخانَةُ: خَوْنُ النُّصْحِ وخَوْنُ الوُدِّ، والخَوْنُ على محن شَتَّى
(* قوله «على محن شتى» كذا بالأصل بالتهذيب). وفي الحديث: المُؤْمِنُ يُطْبَع على كلِّ خُلُقٍ إلا الخِيانَةَ والكَذِب. ابن سيده: الخَوْنُ أَن يُؤْتَمن الإنسانُ فلا يَنْصَحَ، خانه يَخُونُه خَوْناً وخِيانةً وخانَةً ومَخانَةً؛ وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، وقد تمثلت ببيت لبيد بن ربيعة:
يتَحَدَّثونَ مَخانَةً ومَلاذَةً،
ويُعابُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR509 harf* خ و ن * * خَانَهُ * في كذا من باب قال و * خِيَانةً * و * مَخَانةً * و * اخْتَانَهُ * قال الله تعالى ﴿وتختانون أنفسكم﴾ أي يخون بعضكم بعضا قلت هذا التفسير لا يناسب سبب نزول الآية ولم أجده لغيره ورجل * خَائِنٌ * و * خَائِنَةٌ * أيضا والهاء للمبالغة مثل علاَّمة ونسابة وقوم * خَوَنَةٌ * بفتحتين و * خَوَّنَهُ تَخْويناً * نسبه إلى الخيانة و * الخِوَانُ * بالكسر الذي يؤكل عليه معرب قلت والضم لغة فيه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.108 harf: ( *!الخَوْنُ : أَن يُؤْتَمَنَ الإِنْسانُ فلا يَنْصَحَ ؛ *!خانَهُ ) *!يَخُونُه ( *!خَوْناً *!وخِيانَةً ) ، بالكسْرِ ، ( *!وخانَةً *!ومَخانَةً ) ، وميمُ *!المَخانَةِ زائِدَةٌ .
وفي حدِيثِ عائِشَةَ ، رَضِيَ الّلهُ تعالى عنها ، وقد تمثلت ببيتِ لَبيدِ بنِ ربيعَةَ :
يتَحَدَّثونَ *!مَخانَةً ومَلاذَةً ويُعابُ قائِلُهم وإن لم يَشْغَبِ ( *!واخْتانَهُ ) ؛ ومنه قوْلُه تعالَى : { علمَ الّلهُ أَنَّكم
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR10.219 harfخَانَهُ
1 خَانَهُ خان خانه خانة , (S, K,) aor. يَخُونُهُ, (S,) inf. n. خِيَانَةٌ and خَوْنٌ and مَخَانَةٌ (S, K) and خَانَةٌ (K) and خَائِنَةٌ, of the measure فَاعِلَةٌ, like لَاغِيَةٌ &c.; (TA;) and ↓ اختانهُ; (S, K;) He was unfaithful, or he acted unfaithfully, to the confidence, or trust, that he reposed in him; (K;) [he was treache rous, perfidious, or unfaithful, to him; or he acted
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.128 harfخَانَ
خَانَ ( w ) , U ( n. ac. خَوْن [ 1 ] , مَخَانَة [ 17tA ] , خِيَانَة [ 23tI ] ),
a. Deceived, betrayed; was unfaithful to, abused ( trust, confidence ).
b. ( n. ac. خَوْن 1 ), Was weaksighted.
خَوَّنَ
خَوَّنَ II ,
a. Accused of perfidy, treachery.
b. see V .
تَخَوَّنَ
تَخَوَّنَ V ,
a. [ acc. or Min ], Took from, lessened, impaired.
اِخْتَوَنَ
اِخْتَوَنَ VIII ,
a. see I (a) .
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok20.656 harfخون
خَانَ - يَخُونُ - خِيَانَة - خَائِن - خَائِنِيْن - خَائِنَة - خَوَّان - اخْتان - يَخْتَانُ
خَانَ - يَخُوْنُ + كائن + كائناً أو أمراً: ينكص عن إنفاذ عهد لكائن أوالتزام لأمر: يفرط به فيعطي ما اؤتمن عليه إلى غير صاحبه مثل إعطاء الولاء لغير صاحبه، وإعطاء الحق في المعاشرة الزوجية لغير الزوج، وتنفيد الأمر وفق غير ما قبل ورضي
خَانَ - يَخُوْنُ +
Sîgalar(15)
- الْخَائِنِينَHıyanet edenler(الْفَاعِلِينَ)×2
- أَخُنْهُOna hıyanet ederim(أَفْعُلْهُ)×1
- تَخُونُواHıyanet etmeyin(تَفْعُلُوا)×1
- تَخْتَانُونَHıyanet etmeyi istersiniz(تَفْتَعِلُونَ)×1
- خَائِنَةٍHain(فَاعِلَةً)×1
- خَائِنَةَHain(فَاعِلَةَ)×1
- خَانُواHıyanet ettiler(فَعَلُوا)×1
- خَوَّانًاHıyanet eden(فَعَّالًا)×1
- خَوَّانٍHıyanet eden(فَعَّالٍ)×1
- خِيَانَةًHıyanet(فِعَالَةً)×1
Mücavir kökler84 mücavir (111 toplam)
- حبب
4 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
- أله
10 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- عفو
2 ortak ayet · Affetti
- خيط
1 ortak ayet · Hayt iplik demektir
- رفث
1 ortak ayet · Rft(te) ufalanmak, dağılmak anlamındadır
- علم
5 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- حرف
1 ortak ayet · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
- قسو
1 ortak ayet · قسور Arslan demektir
- حظظ
1 ortak ayet · Huzve atışlardaki hedef demektir
- صفح
1 ortak ayet · Görüş
- دفع
1 ortak ayet · Def : Dalgaların denizden getirdiği atıklar
- سود
1 ortak ayet · Kararan
Geçtiği ayetler(11)
وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ
Hıyanet edenlerEğer bir kavmin hiyanet etmesinden korkarsan; sen de onlara karşı aynı şekilde davran. Muhakkak ki Allah; hainleri sevmez.
ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ
Hıyanet edenlerBu; gıyabında kendisine gerçekten hıyanet etmediğimi, hainlerin hilesini Allah’ın başarıya erdirmeyeceğini, onun da bilmesi içindi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خون |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غدر, نكث, نفق |
| Zıt Kök | أمن |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin içten içe eksilmesi, aşınması, taşıyıcı gücün zaafa uğraması ve kendisine dayanılan unsurun bekleneni vermemesi |
| Çekirdek Özet 2 | Emanet, ahit veya gizli sorumluluk zemininde güveni boşa çıkarma, hakta eksiltme yapma ve içten çözülme üretme |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru güven ilişkisini içeriden aşındıran her türlü gizli ihlal ve sorumluluktan kaçınma eylemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca düşmanla açık iş birliği yapmak veya sadece vatana ihanet gibi dar bir siyasi suça indirgeyerek nefsin içsel zaaflarını, ailevi veya fıtri emanetlerdeki gizli sapmaları kapsam dışı bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خو | Boşluk, içten çöküş, dayanıksızlık ve taşıyıcı özün yitirilmesi (خور, خوض, خوف, خول, خوي) | ن | Çekirdekteki iç boşalma ve dayanıksızlık hareketi süreklilik, içten içe eksilme ve emanet edilen güven bağının içinin boşaltılması yönünde özelleşmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar (türetme harf) | Harfin hırıltılı niteliği koruyucu sınırın zorlanmasını, engelin arkasına sızılmasını veya sınırda meydana gelen çatlağı imler |
| و | Çengel veya çadır kazığı | İki unsuru birbirine tutturan, bağlayan, sabitleyen taşıyıcı bağ veya akit |
| ن | Filiz veya su canlısı | Süreklilik, gizli ve derinden ilerleyen hareket, canlılık ve içsel akış |
| خون | Koruyucu sınırın arkasında tutturucu bağın içten içe gevşetilmesi | Güven ve bağlılık zemininde bir arada tutulan ilişkinin, sınırların arkasında gizlice yürütülen eksiltmelerle içeriden çökertilmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin, aletin veya uzvun beklenmedik anda işlevini yapamaması; kılıcın darbe anında kesmeyip sekmesi, rüzgâr ve yağmurun yurdu aşındırıp eksiltmesi, bacakların bedeni taşıyamayıp sendelemesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Hacer şiirinde sadakatin bozulmasını kılıcın ve dostluğun yüzüstü bırakması benzetmesiyle anar: خانتك منه ما علمت كما خان الإخاء خليله لبد |
| Erken Arapça kullanım | Zü’r-Rumme terkedilmiş yurdun yağmur ve sert rüzgârlarla zaman içinde aşınıp eksilmesini dile getirir: لا بل هو الشوق من دار تخونها / مرا سحاب ومرا بارح ترب |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinin güney ve batı kollarında خون kökü, fiziksel dayanaksızlık, sözleşmede eksiltme yapma ve güveni sarsma semantik çizgisiyle temsil edilir. Arapçada kökün birincil fiziksel içeriği İbn Fâris’in tespit ettiği üzere tenakkus (bir şeyin peyderpey eksilmesi, aşınması) ve beklenilen desteğin içten kırılmasıdır. İbranice ve Aramicede doğrudan aynı fonetik dizilim yaygın bir fiil kökü olarak gelişmemiş olmakla birlikte, kökün ilk iki konsonantı olan خو ekseni zayıflık, boşalma ve çöküş bildiren müşterek Sami köklerle (Aramice/Süryanice hawī, boş ve harap olma; İbranice hāwāh, çöküş ve yıkım) örtüşür. Arapça içindeki özelleşme, dışarıya karşı sağlam görünen bir bağın içten oyulması ve kişinin kendisine teslim edilen emanette gizli eksiltmeler yapması yönünde semantik berraklık kazanmıştır. Kökün sofra anlamındaki türevi ise klasik dilcilerce Farsçadan ödünçleme olarak değerlendirilmiş, doğrudan ahlaki kökle eş kökenli sayılmamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Tenakkus ve dayanağın çökmesi | Kılıcın kesmemesi veya bacağın taşımaması gibi fiziksel yetersizlikten ahlaki ve hukuki güveni sarsmaya geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami zayıflık/boşluk çekirdeği | İki harfli خو tabanında boşalma, harap olma ve zaaf anlamlarıyla ortak anlamsal alan | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki dil ailelerinde doğrulanmış doğrudan soydaş biçim tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خون | Anlamlı | Eksilme, güveni boşa çıkarma | Kendisine dayanılan şeyin içten çökmesi ve ahitte eksiltme yapılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خنو | Anlamlı | Çirkinleşme, haddi aşma | Sözün bozulması, açık saçık ve edep dışı konuşma | Ortak sınır aşımı ve ahlaki bozulma; Kur'an'da geçmez |
| وخن | Anlamlı | Doğrulma, niyetlenme, tutma | Belirli bir menzile yönelme veya hastalığın bünyeyi tutması | Fonetik permütasyon; Kur'an'da geçmez |
| ونخ | Anlamlı | Boyun eğdirme, ezme | Birini zelil kılma, üstünlük kurarak zayıflatma | Fiziksel zayıflatma yönü; Kur'an'da geçmez |
| نخو | Anlamlı | Gurur, kibir, hamiyet | İçsel kabarma, böbürlenme ve soy gayreti | İç durumun dışa vurumu; Kur'an'da geçmez |
| نوخ | Anlamlı | Çökme, yerleşme | Devenin yere çökmesi, bir yere ağırlığıyla oturma | Taşıyıcı gücün durması ve çöküş; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خون | Merkez | Güvenin gizlice eksiltilmesi | Emanet veya sadakat bağı devam ediyor gibi görünürken hakkı içten içe çiğneme | İçten aşındırma ve gizli nankörlük |
| غدر | Komşu | Ahdi ansızın bozma | Açık veya örtülü anlaşmayı terk ederek karşı tarafı korumasız ve gafil bırakma | Anlaşmayı yüzüstü bırakıp arkadan vurma |
| نكث | Komşu | Bağlanmış ipi çözme | Açıkça kurulmuş resmi veya toplumsal bir sözleşmeyi tek taraflı feshetme | Sağlam düğümü gevşetip geçersiz kılma |
| نفق | Komşu | Çift kapılı delikten sızma | İnanmadığı halde inanmış görünerek dini zeminde ikiyüzlülük yapma | Dış kimlik ile iç inanç arasındaki yarılma |
| أمن | Zıt | Güven, sükûnet, emanet | Kendisine itimat edilenin korkudan emin kılması ve emaneti eksiksiz koruması | İç ve dış uyumla tam güvence sağlama |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خون | Emaneti içten eksiltme | Güveni, sözleşmeyi veya gizli bakışı hak aleyhine gizlice zedeleme | Kesin |
| Latince | Prodere, perfidia | Güveni suiistimal etme, arkadan vurma | İnancı ve taahhüdü boşa çıkarmayı karşılar; fiziksel aşınma ve eksilme nüansını vermez | Güçlü |
| İngilizce | Betrayal, treachery, breach of trust | İhanet, güveni kötüye kullanma | Ahdin ve görevin çiğnenmesini iyi karşılar; nefsin kendi haklarını eksiltmesi boyutunda dar kalır | Güçlü |
| Almanca | Verrat, Treubruch | Sadakati bozma, güven ihlali | Sözleşmeli ve ahlaki sadakatin çiğnenmesini kapsar; organın işlevsiz kalması anlamını taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | Trahison, perfidie | İhanet, hıyanet | Gizli hile ve ahdi bozmayı ifade eder; içsel zaaf ve göz kayması inceliğini doğrudan içermez | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خِيَانَةً / خَانُوا | Ahit ve sözleşmeyi ihlal etme | Toplumsal veya askeri anlaşmaların tek taraflı çiğnenmesi (Enfâl 8:58, 8:71) |
| تَخُونُوا | İlahi ve nebevi emanete sadakatsizlik | Allah ve Resulünün yüklediği toplumsal ve dini sorumlulukları savsaklama (Enfâl 8:27) |
| تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ | Nefsin sınırları zorlayıp zaafa düşmesi | Oruç gecelerinde nefse ağır gelen sınırlamalarda iç disiplini koruyamama (Bakara 2:187) |
| خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ | Gizli niyet ve harama göz kayması | Dışarıdan fark edilmeyen sinsi bakışlar ve içte gizlenen sırlar (Mü'min 40:19) |
| فَخَانَتَاهُمَا | Risalet davasında içsel ayrışma ve gizli karşıtlık | Peygamber eşlerinin peygamberlik davasına ve ilahi risalete iman ortaklığında hıyaneti (Tahrîm 66:10) |
| خَائِنَةٍ مِنْهُمْ | İhanet ehli grup veya hıyanet fiili | Sözleşmeleri bozan ve fıtri bağları çiğneyen zümre ya da onların devamlı hıyaneti (Mâide 5:13) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismet sıfatı ve nübüvvet emaneti | Peygamber eşlerinin hıyanetinin namus lekesi olmayıp inanç ve dava düzeyinde bir ayrışma olduğu tespiti | Fıtri iffetten ziyade akidevi ve risalet emanetini çiğneme |
| Fıkıh | Emanet hukuku, vekâlet ve harp ahitleri | Kendisine mal tevdi edilen mutemedin veya ahitli düşmanın güveni tek taraflı çiğnemesi durumunda tazmin ve mukabele ilkeleri | Hakta eksiltme yapma ve sözleşme taahhüdünü tek taraflı bozma |
| Tefsir | خون ile nifak arasındaki mahiyet farkı | Nifakın iman-inkâr zemininde, hıyanetin ise emanet ve ahit zemininde cereyan eden gizli bir eksiltme oluşu | Gizlilik içinde hakkı çiğneme ve emanete zarar verme |
| Hadis | Müminin ahlaki şahsiyeti ve münafıklık alametleri | Müminin fıtratında bazı kusurlar bulunabilse de hıyanet ve yalanın imanla bağdaşmayacağı uyarısı | Emanete riayet etmeme ve güvenilen yerde vefasızlık gösterme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve tekif sözleşmesi | Emaneti zedeleme | İlahi yükümlülükleri ve fıtri ahdi gizlice çiğneyerek manevi bütünlüğü bozma | Bireyin Yaratan ile arasındaki kulluk ahdini içten aşındırması | Kesin |
| İlmi | Bilgi ahlakı ve nakil güvenliği | İntihal ve tahrif | Bilgiyi kasten gizleme, kaynağını çarpıtma veya metinde hak eksiltmesi yapma | Bilimsel mirasın ve delillerin güvenilirliğini içten çökertme | Güçlü |
| Siyasi | Toplum sözleşmesi ve kamu emaneti | Kamusal ihanet ve ahdi bozma | Yönetim emanetini kötüye kullanma veya düşmanla gizli anlaşarak toplumsal güvenliği sarsma | Toplumu bir arada tutan siyasi mutabakatı içeriden zaafa uğratma | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet, ticaret ve tevdi hukuku | Zimmet ve dolandırıcılık | Başkasına ait sermayeyi eksiltme, ortaklıkta kâr gizleme veya emanet mala el uzatma | İktisadi güven ve kredi mekanizmasını temelinden aşındırma | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme yorulması ve yapısal deformasyon | Dışarıdan kusursuz görünen bir taşıyıcı elemanda mikro düzeyde meydana gelen çatlaklar sebebiyle aniden yük taşıyamaz hale gelmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yozlaşma ve sosyal sermayenin tükenmesi | Bir toplumdaki kuralların ve normların görünürde yürürlükte kalırken fiiliyatta gizlice çiğnenerek sistemin işlevini yitirmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca düşman devlete askeri sır satmak veya açık casusluk yapmak biçimindeki dar bir kamu suçuna hapsetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; nefsin kendi fıtratına hıyanetinden gözün harama kaymasına, eşler arası gizli sadakatsizlikten sözleşme şartlarında gizli eksiltme yapmaya kadar tüm güven ihlallerini kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın kendi nefsine karşı içine düştüğü gizli zaafları (Bakara 2:187) ve kalpteki ince niyet kaymalarını (Mü'min 40:19) ahlaki sorumluluk alanı dışında görme yanılgısı |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın fert, aile ve toplum düzenini "emanet" ve "ahde vefa" sütunları üzerine kurduğunu, bu sütunları yıkan en sinsi tehlikenin ise dışarıdan gelen açık saldırı değil içeriden gelen gizli eksiltmeler (خون) olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kamu mallarının ve emanetlerin korunmasını emreden hüküm ayetlerinde, savaş ve barış hukukunu düzenleyen sözleşme ayetlerinde ve peygamber ailelerinin dahi inanç konusunda bağımsız sorumluluk taşıdığını bildiren kıssalarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İhaneti yalnızca açık düşmanlık sanan yüzeysel bakışı düzeltir; insanın kendi kendisine hıyanet edebileceğini, gözün gizli bakışının bile bir emanet ihlali olduğunu hatırlatarak ahlaki bilinci derunîleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTaşıyıcı bir bağın, kılıcın veya uzvun beklenmedik anda zayıflaması; bir bütünden gizlice parça eksiltilerek yapının içten çökertilmesi.
- Soyut anlamEmanet, ahit veya vefa bağıyla kurulmuş bir güven ilişkisinde, görünürdeki bağı koruyor gibi yaparak hakkı gizlice çiğneme ve sorumluluktan kaçınma.
- Sistematik karşılıkSosyal, hukuki ve ahlaki sözleşmelerde sistemin dengesini sağlayan güven sermayesini içten aşındıran entropik deformasyon.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , zamana bağlı olarak korunan güven ve emanet düzeyini temsil eder. , akit veya emanet anında tesis edilen tam ve meşru güven başlangıç değeridir. fonksiyonu, görünürde fark edilmeyen fakat sürekli işleyen gizli eksiltme, hak aşındırma ve hıyanet hızını gösterir. Belirli bir anına ulaşıldığında, biriken içsel eksilmeler neticesinde güven tamamen sıfırlanır ve taşıyıcı bağ içeriden bütünüyle çöker.