خوي
خ - و - ي
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 3 sîga
- 12 sözlük
Haviy (hı) : Dere demektir. Heviy ağacın sökülmesinden sonra kalan çukur anlamına da gelir. Yumuşak toprakla dolu çukur demektir. Haviy sökülen ağacın kökü anlamına da gelir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: خوى
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Haviy (hı) : Dere demektir. Heviy ağacın sökülmesinden sonra kalan çukur anlamına da gelir. Yumuşak toprakla dolu çukur demektir. Haviy sökülen ağacın kökü anlamına da gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.337 harfباب اللفيف من الخاء
خ و خ، و خ وخ، خ و ي، أ خ و، و خ ي، خ ي و، أ خ خ مستعملات
خوخ:
الخَوْخَةُ: مفترق بين بيتين أو دارين لم ينصب عليهما باب، بلغة أهل الحجاز. وناس يسمون هذه الأبواب التي يسميها الفرس بنجرقات: خَوْخات.
والخَوْخَة ثمرةٌ، والجميع الخَوْخُ، وأهل مكْةَ يُسَمُّون ضَرباً من الثّياب أخضَرَ: الخَوْخَةَ.
وخوخ: الوَخْوَخَةُ: حكاية أصوات الطير.
والوَخواخ: الكسل الثقيل، وقال:
ليس بَوخْواخٍ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR642 harfMadde başı: خوىخَوَتِ النجوم تَخْوي خَيَّاً: أمحلت، وذلك إذا سقطتْ ولم تُمطر في نوئها. وأَخْوَتْ مثله. وخَوَتِ الدارُ خَواءً ممدود: أقوتْ، وكذلك إذا سقطت. ومنه قوله تعالى: "فتِلك بيوتُهم خاوِيَةً"، أي خاليةً، ويقال ساقطةً، كما قال تعالى: "فهي خاوِيَةٌ على عُروشها"، أي ساقطة على سقوفها. وخَوَتِ المرأة وخَوَيْتُ أيضاً خَوىً، أي خلا جوفُها عند الولادة. وخَوَّيْتُ لها تَخْوِيَةً، إذا عملتَ لها خَوِيَّةً تأكلُها،
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.765 harfMadde başı: خوىباب لفيف حرف الخاء
خوخ ، خاخ ، وخوخ ، خوى ، وخى ، أخ ، أخيه ، أخيخة ، خو : مستعملة :
خوخ : قال الليثُ : الْخَوْخَةُ : مُخْتَرَقُ بين
بيتين أو دارَيْن لم يُنصَب عليهما بابٌ _
بلغة أهل الحجاز .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) _ أنّه قال : ) ( لاَتَبْقَى
خَوْخَةٌ في المَسْجِدِ إِلاَّ سُدُّتْ ، غَيْرَ خَوْخَةِ
أَبِي بَكْرٍ ) ( الصِّديق رضي الله عنه .
وقال اللَّيْثُ : وناسٌ يُسَمُّون هذه
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.518 harf(باب الخاء والواو وما يثلثهما)
(خوي) الخاء والواو والياء أصلٌ واحد يدلُّ على الخُلوِّ والسُّقوط. يقال خَوَتِ الدّارُ تخوي. وخَوَى النّجم، إذا سقَط ولم يكنْ عند سقوطه مَطر؛ وأخْوَى أيضاً. قال:
وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1]) وخَوَّتِ النّجومُ تخوِيةً، إذا مالت للمَغِيب. وخَوَّتِ الإبلُ تخويةً، إذا خُمِصَتْ بُطونُها. وخَويت المرأةُ خَوَىً،
(باب الخاء والواو وما يثلثهما) (خوي) الخاء والواو والياء أصلٌ واحد يدلُّ على الخُلوِّ والسُّقوط. يقال خَوَتِ الدّارُ تخوي. وخَوَى النّجم، إذا سقَط ولم يكنْ عند سقوطه مَطر؛ وأخْوَى أيضاً. قال: وأَخْوَتْ نَجُومُ الأخْذِ إلاّ أنِضَّةً *** أنِضَّةَ محْلٍ ليس قاطِرُها يُثْرِي([1]) وخَوَّتِ النّجومُ تخوِيةً، إذا مالت للمَغِيب. وخَوَّتِ الإبلُ تخويةً، إذا خُمِصَتْ بُطونُها. وخَويت المرأةُ خَوَىً، إذا لم *تأكلْ عند الولادة. ويقال خَوَّى الرّجلُ، إذا تجافى في سجوده، وكذا البعيرُ إذا تجافى في بُروكه. وهو قياس الباب؛ لأنّه إذا خوَّى في سجودِه فقد أخلَى ما بين عضُده وجَنْبِه. وخَوَّتِ المرأةُ عند جلوسها على المِجْمر. وخوَّى الطائر، إذا أرسل جناحَيه. فأمَّا الخَوَاةُ فالصَّوت. وقد قلنا إنّ أكثر ذلك لا ينقاس، وليس بأصلٍ. (خوب) الخاء والواو والباء أُصَيْلٌ يدلُّ على خُلوٍّ وشِبهه. يُقال أصابتهم خَوْبةٌ، إذا ذهب ما عندهم ولم يبق شيءٌ. والخَوْبَةُ: الأرض لا تُمطَرُ بين أرضَينِ قد مُطرَتَا؛ وهي كالخَطِيطة. (خوت) الخاء والواو والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على نفاذٍ ومرور بإِقدامٍ. يقال رجُلٌ خَوّاتٌ، إذا كان لا يبالِي ما رَكِبَ من الأمور. قال: لا يَهْتَدِي فيه إلا كلُّ منصلِتٍ *** من الرِّجال زَمِيعِ الرَّأْي خَوّاتِ([2]) هذا هو الأصل. ثمّ يقال خاتَت العُقَاب، إذا انقضَّت؛ وهي خائتة. قال أبو ذؤيب: فألقَى غِمْدَهُ وهَوَى إليهم *** كما تَنْقَضُّ خائتةٌ طَلُوبُ([3]) ويقال: مازالَ الذِّئبُ يَخْتاتُ الشّاةَ بعد الشّاة، أي يَخْتِلُها ويَعُدو عليها. فأمَّا ما حكاه ابن الأعرابيّ من قولهم خاتَ يَخُوتُ إذا نَقَض عهدَه، فيجوز أن يكون من الباب، كأنّه نَقَض ومرَّ في نَهْجِ غَدْرِه. ويجوز أن يكون التّاء مبدلةً من سين، كأنَّه خاس، فلما قُلبت السين تاءً غُيِّر البناء([4]) من يَخِيس إلى يَخُوت. ومن ذلك خاتَ الرّجلُ وأنْفَضَ، إذا ذَهَبَتْ مِيرتُه. وهو من السين. وكذلك خات الرّجُل إذا أسنَّ. فأمّا قولهم إنّ التَّخوُّتَ التنقُّص فهو عندنا، من باب الإبدال، إمَّا أن يكون من التخوُّن أو التخوّف([5])، وقد ذُكِرا في بابهما. ويقال فلانٌ يتخوَّتُ حديثَ القومِ ويختاتُ، إذا أَخَذَ منه وتَحَفَّظَ. ومن الباب الأول هم يَخْتَاتونَ اللَّيل، أي يسِيرون ويَقطَعون. (خوث) الخاء والواو والثاء أُصَيلٌ ليس بمطّرد ولا يقاسُ عليه. يقولون خَوِثتِ المرأةُ، إذا عظُم بَطْنُها. ويقال بل الخَوْثاء النَّاعمة. قال: عَلِقَ القَلْبَ حبُّها وهَواها *** وهي بِكْرٌ غَرِيرةٌ خَوْثاءُ([6]) (خوخ) الخاء والواو والخاء ليس بشيء. وفيه الخَوْخُ، وما أُراه عربيّاً. (خود) الخاء والواو والدال أُصَيلٌ فيه كلمةٌ واحدة. يقال خَوَّدُوا في السَّير. وأصله قولهم خَوَّدْتُ الفحلَ تخويداً، إذا أرسلتَه في الإناث. وأنشد: وخُوِّدَ فَحْلُها من غَيرِ شَلٍّ *** بِدارِ الرِّيف تخويدَ الظَّليمِ([7]) كذا أنشده الخليل. ورواه غيرُه: "وخَوَّد فَحْلُها". (خوذ) الخاء والواو والذال ليس أصلاً يطّرد، ولا يُقاس عليه، وإنّما فيه كلمة واحدة مُختلَفٌ في تأويلها. قالوا: خاوَذْتُه، إذا خالفْتَه. وقال بعضهم: خاوذتُه وافَقْتُه. ويقولون: إنّ خِواذَ الحُمَّى أن تأتِيَ في وقتٍ غير معلوم. (خور) الخاء والواو والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على صوت، والآخَر على ضَعْف. فالأوّل قولُهم خار الثَّور يخور، وذلك صوتُه. قال الله تعالى:﴿فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوَارٌ﴾ [طه 88]. وأمّا الآخر فالخَوَّار: الضعيفُ مِن كلِّ شيء. يقال رُمْحٌ خوّارٌ، وأرضٌ خَوّارةٌ، وجمعه خُورٌ. قال الطِّرِمّاح: أنا ابنُ حماةِ المَجْد من آلِ مالك *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تَهِيعُ([8]) وأما قولهم للناقة العزِيزة خَوّارةٌ والجمع خُورٌ، فهو من الباب؛ لأنّها إذا لم تكن عَزُوزاً- والعَزُوز: الضيِّقة الإحليل، مشتقّة من الأرض العَزَاز- فهي حينئذ خَوّارةٌ، إذْ كانت الشّدَّة قد زايلَتْها. (خوس) الخاء والواو والسين أصلٌ واحد يدلُّ على فسادٍ. يقال خاسَت الجِيفَةُ في أوّلِ ما تُرْوِحُ؛ فكأنَّ ذلك كَسَدَ حتَّى فَسَد. ثمّ حُمِل على هذا فقيل: خاسَ بعَهْده، إذا أخْلَف وخان. قالوا: و*الخَوْسُ الخِيانة. وكلُّ ذلك قريبٌ بعضُه من بعض. وهذه كلمةٌ يشترك فيها الواو والياء، وهما متقاربان، وحَظّ الياء فيها أكثر، وقد ذكرت في الياء أيضاً. (خوش) الخاء والواو والشين أصلٌ يدلُّ على ضمْر وشِبهه. فالمتخوِّش: الضامر، ولذلك تسمَّى الخاصِرتان الخَوْشَينِ. (خوص) الخاء والواو والصاد أصلٌ واحد يدلُّ على قِلّةٍ ودِقّة وضِيق. من ذلك الخَوَصُ في العين، وهو ضِيقُها وغُؤورها. والخُوص: خُوص النَّخلةِ دقيقٌ ضامر. ومن المشتقّ من ذلك التخوُّص، وهو أخْذُ ما أعطيتَه الإنْسانَ وإن قَلّ. يقال: تخوَّصْ منه ما أعطاك وإنْ قَلَّ. قال: يا صَاحِبَيَّ خَوِّصَا بسَلِّ *** مِنْ كُلِّ ذاتِ لَبَنٍ رِفَلِّ([9]) يقول: قرِّبا إبلَكُما شيئاً بَعد شَيء، ولا تَدَعَاهَا تَدَاكُّ على الحَوْض([10]). قال: يا ذائِدَيْها خَوِّصا بإرسالْ *** ولا تَذُوداها ذِيادَ الضُّلاَّلْ([11]) وقال آخَر([12]): أقُول للذَّائِدِ خوِّصْ برَسَلْ *** إنِّي أخاف النائِباتِ بالأُوَلْ وأمّا قولُهم: أخْوَصَ العَرْفَج، فهو مشتق مِن أخْوَصَ النَّخْل، لأنّ العَرْفَج إذا تَفَطَّرَ صار له خُوصٌ. (خوض) الخاء والواو والضاد أصلٌ واحد يدلُّ على توسُّطِ شيء ودُخولٍ. يقال خُضْتُ الماءَ وغيرَه. وتخاوَضوا في الحديثِ والأمرِ، أي تفاوَضُوا وتداخَل كلامُهم. (خوط) الخاء والواو والطاء أُصَيلٌ يدلُّ على تَشعُّبِ أغصان. فالخُوط الغُصْن، وجمعه خِيطان. قال: * على قِلاصٍ مِثْلِ خِيطانِ السَّلَمْ([13]) * (خوع) الخاء والواو والعين أصلٌ يدلُّ على نَقْص ومَيَل. يقال خوَّع الشَّيءَ، إذا نَقَصَه. قال طرَفة: وجاملٍ خَوَّعَ من نِيبِه *** زَجْرُ المعلَّى أُصُلاً والسَّفِيحْ([14]) خَوَّع: نَقَص. يعني بذلك ما يُنْحَر منها في المَيْسِر. والخَوْع: مُنْعَرج الوادِي. والخُوَاع: النَّخِير. وهذا أقْيَس من قولهم إنّ الخَوْع: جبلٌ أبْيَض. (خوف) الخاء والواو والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على الذُّعْرِ والفزَع. يقال خِفْتُ الشّيءَ خوفاً وخِيفةً. والياء مبدَلةٌ من واو لمكان الكسرة. ويقال خاوَفَني فلانٌ فخُفْتُه، أي كنتُ أشدَّ خوفاً منه. فأمّا قولهم تخوَّفْتُ الشَّيءَ، أي تنقّصتُه، فهو الصحيح الفصيح، إلا أنّه من الإبدال، والأصلُ النّون من التنقُّص، وقد ذُكِر في موضعه. (خوق) الخاء والواو والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على خُلوِّ الشّيء. يقال مفازةٌ خَوْقاء، إذا كانت خاليةً لا ماءَ بها ولا شيء. والخَوْق: الحَلْقة من الذَّهب، وهو القياسُ؛ لأنَّ وسَطه خالٍ. (خول) الخاء والواو واللام أصلٌ واحد يدلُّ على تعهُّد الشَّيء. مِن ذلك: "إنَّه كان يتخوَّلُهم بالموعظة([15])"، أي كان يتعَّدُهم بها. وفلان خَوْلِيُّ مالٍ، إذا كان يُصلِحه. ومنه: خَوَّلك اللهُ مالاً، أي أعطاكَه؛ لأنّ المال يُتَخوَّل، أي يُتَعَهَّد. ومنه خَوَلُ الرّجُل، وهم حَشَمُه. أصله أنَّ الواحدَ خائل، وهو الرَّاعي. يقال فُلانٌ يَخُول على أهله، أي يَرعَى عليهم. ومن فصيح كلامهم: تخوَّلت الرِّيح الأرضَ، إذا تصرَّفَتْ فيها مرّةً بعد مرّة. (خون) الخاء والواو والنون أصلٌ واحد، وهو التنقص. يقال خانَه يخُونه خَوْناً. وذلك نُقصانُ الوَفاء. ويقال تخوَّنَني فلانٌ حَقِّي، أي تنقَّصَني. قال ذو الرُّمَّة: لا بَلْ هُو الشَّوقُ من دارٍ تَخَوَّنَها *** مَرَّاً سحابٌ ومَرَّاً بارِحٌ تَرِبُ([16]) ويقال الخَوَّانُ: الأسَد. والقياسُ واحد. فأمّا الذي يقال إنهم كانوا يسمُّون في العربيّة الأولى الرّبيع الأوَّل [خَوَّاناً([17])]، فلا معنى له ولا وجهَ للشُّغْل به. وأما قول ذي الرُّمَّة: لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إلاَّ ما تَخَوَّنَهُ *** داعٍ يُنادِيهِ باسمِ الماءِ مَبْغومُ([18]) فإنْ كان أراد بالتخوُّن التعهُّدَ كما قاله بعضُ *أهل العلم، فهو من باب الإبدال، والأصل اللام: تخوَّلَه، وقد مضى ذِكرُه. ومِنْ أهل العلم من يقول: يريد إلاّ ما تَنَقَّصَ نومَه دُعاءُ أمِّه له. وأمَّا الذي يؤكل عليه، فقال قومٌ: هو أعجميٌّ. وسمعت عليَّ بنَ إبراهيمَ القَطَّان يقول: سُئِل ثعلبٌ وأنا أسمَعُ، فقِيل يجُوز أنْ يُقال إن الخُِوان يسمَّى خُِوانا لأنّه يُتخوَّن ما عليه، أي يُنْتَقَص. فقال: ما يَبْعُد ذلك. والله تعالى أعلم. ---------------------------------------------------------------ـ ([1]) البيت في اللسان (خوى، أخذ، نضض) والأزمنة والأمكنة (1: 185). وقد سبق إنشاده في (أخذ 1: 70). ([2]) البيت في المجمل واللسان (خوت). ([3]) ديوان أبي ذؤيب 95. ([4]) في الأصل: "النساء". ([5]) في الأصل: "والتخوف". ([6]) لأمية بن حرثان بن الأسكر، كما في اللسان (خوث). وأنشده في المجمل. ([7]) البيت للبيد في ديوانه 8 طبع 1880 واللسان (خور). وفي الديوان واللسان: "بدار الريح"، أي مبادرة ومسابقة للريح الباردة. ([8]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وفي الأصل: "من آل هاشم" تحريف، صوابه من المراجع وما سيأتي في (هيع). والطرماح طائي، ومالك من أجداده، وهو مالك بن أبان ابن عمرو بن ربيعة ابن جرول بن ثعل بن عمرو بن الغوث بن طيئ. ([9]) الرجز في اللسان (خوص) برواية: "من كل ذات ذنب". ([10]) تداك على الحوض: تزدحم عليه. ([11]) الرجز لأبي النجم، كما في اللسان (خوص). ([12]) هو زياد العنبري، كما في اللسان (خوص). ([13]) من رجز لجرير في ديوانه 52. وفي الأصل: "على قلائص"، والمجمل: "على فلان" تحريف. ([14]) في الأصل: "وحامل خوع من بنته"، صوابه في اللسان (خوع). ورواية الديوان: "من نبته" أي نسله. وقد أشار إلى هذه في اللسان. ([15]) في اللسان: "وفي الحديث: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يتخولنا بالموعظة. أي يتعهدنا بها مخافة السأم علينا". ([16]) ديوان ذي الرمة 2 واللسان (خون). ([17]) هذه التكملة من المجمل. وفي الجمهرة (4: 489): "وشهر ربيع الأول وهو خوان، وقالوا خوان"، الأخير بوزن رمان. وفي الجمهرة (3: 244): "وخوان: اسم من أسماء الأيام في الجاهلية". وانظر الأزمنة والأمكنة (1: 280). ([18]) ديوان ذي الرمة واللسان (نعش، خون، بغم). ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR265 harfMadde başı: خوى- أصل الخواء: الخلا، يقال خوي بطنه من الطعام يخوى خوى (انظر: الأفعال 1/505)، وخوى الجوز خوى تشبيها به، وخوت الدار تخوي خواء، وخوى النجم وأخوى: إذا لم يكن منه عند سقوطه مطر، تشبيها بذلك، وأخوى أبلغ من خوى، كما أن أسقى أبلغ من سقى. والتخوية: ترك ما بين الشيئين خاليا.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR634 harfخ و ي
خوي المنزل: خلا خواءً ودار خاوية وخوى البطن خوى: خلا من الطعام وأصابه الخوى أي الجوع.
وخـوى رأسـه مـن الـدم لكثـرة الرعـاف.
وخـوّى البعيـر: تجافـى فـي بروكـه.
وخـوّى الرجـل فـي سجوده.
وخـوّى عنـد جلوسـه علـى المجمـر وهـو أن يبقـى بينـه وبيـن الـأرض خـواء.
يقـال: هـذا مخـوّى بعيرك.
ودخل في خواء فرسه وهو ما بين يديه ورجليه.
قال أبو النجم يصف الظليم: هـاوٍ تضلّ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR280 harf* خ و ي * * خَوَتِ * الدار تخوي * خَوَاءً * أقوت وكذا إذا سقطت ومنه قوله تعالى ﴿فتلك بيوتهم خاوية﴾ أي خالية وقيل ساقطة كما قال تعالى ﴿فهي خاوية على عروشها﴾ أي ساقطة على سقوفها و * الخَوِيَّةُ * طعام يتخذ للنفساء و * خَوَّى * الرجل * تَخْوِيةً * إذا جافى بطنه عن فخذيه في سجوده
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.819 harf: ( ى ( *!خَوَتِ الدَّارُ ) *!خَواءً ، بالمدِّ : ( تَهَدَّمَتْ ) .
وفي الصِّحاحِ : أقْوَتْ ، وكذلِكَ إذا سَقَطَتْ .
( *!وخَوَّتْ ) ، بالتَّشْديدِ ، وهذا لم أَره في الأُصُولِ
ولعلّه مِن زِيادَةِ النسَّاخِ فانْظُرْه ، والصَّحيحُ *!خَوَتْ ، ( *!وخَوِيَتْ ) كرَضِيَتْ ، ( *!خَيّاً ) ، بالفَتْحِ ، ( *!وخُوِيّاً ) ، كعُتِيَ ، ( *!وخَواءً ) ، مَمْدود ، ( *!وخَوايَةً ) ، كسَحابَةٍ : ( خَلَتْ مِن
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.980 harfMadde başı: خوىخَوَتِ الدَّارُ
1 خَوَتِ الدَّارُ خوت الدار , (JK, S, Msb, K,) aor. تَخْوِى, (Msb,) inf. n. خَوَآءٌ (S, Msb, TA) and خُوِىٌّ, (Msb,) The house became empty, vacant, or un occupied: (S:) in [some of the copies of] the S with teshdeed, [i. e. خَوَّت,] which is incorrect: (TA:) or became devoid, or destitute, of its occu pants; as also خَوِيَت, aor. تَخْوَى, inf. n. خَوَآءٌ: (Msb:) or its occupants
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR508 harfخَوَى
خَوَى I ( n. ac. خَوَآء [ 22 ] ),
a. Was deserted, ruined ( house ).
b. Was hungry, famished.
c. Set.
خَوَّيَ
خَوَّيَ II ,
a. Fell upon his face.
b. Was, became fat ( cattle ).
أَخْوَيَ
أَخْوَيَ IV ,
a. see I (a) , ( b ).
اِخْتَوَيَ
اِخْتَوَيَ VIII ,
a. Became childish, doted.
b. Traversed ( country ).
خَوَى
خَوَى [ 4 ],
a. Hunger.
خَوٍ
خَوٍ ( خَوِى ) [ 5 ] ,
a. Hungry.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR17.905 harfخوي
خَوَى - يَخْوِي (خَوِيَ - يَخْوَى) - خَاوِي - خَاوِيَة
خَوَى - يَخْوِي (خَوِيَ - يَخْوَى) + الكائن أو الشيء: يفضى ويخلو ويفرغ من محتوياته وما يشغله
خَاوِي: اسم فاعل صفة مشبهة من فعل " خَوَى - يَخْوِي ": الذي يخلو ويفرغ مما كان فيه
خَاوِيَة: مؤنث " خَاوِي"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان فراغ وتجوف الأشياء وخواؤها"، وهي:
جَوِيَ -
Mücavir kökler55 mücavir (77 toplam)
- عرش
3 ortak ayet · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
- بأر
1 ortak ayet · Biir kuyu demektir
- حسم
1 ortak ayet · Bir şeyin kesik yeri demektir
- صرع
1 ortak ayet · Yere yıkılanlar
- قري
2 ortak ayet · Kasaba
- شيد
1 ortak ayet · Badanalanmış
- عطل
1 ortak ayet · Başı boş bırakılmış, çöle bırakılmış devedir
- نشز
1 ortak ayet · Tümsek yer demektir
- كسو
1 ortak ayet · Sıvının zıddı katı demektir
- حمر
1 ortak ayet · Yaban eşeği demektir
- عوم
1 ortak ayet · Yıl
- مأه
1 ortak ayet · Yüz
Geçtiği ayetler(5)
أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ …
ÇökenYahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibisini görmedin mi? Allah, bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek? dedi. Bunun üzerine Allah, onu yüz sene ölü bıraktı, sonra diriltti. Na kadar kaldın? dedi. O da: Bir gün veya bir günden daha az kaldım, dedi. Hayır, yüz yıl kaldın. Öyle iken yiyeceğine içeçeğine bak; henüz bozulmamış, bir de merkebine bak. Hem seni insanlara bir ibret kılacağız. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyor ve sonra onlara nasıl et giydiriyoruz? dedi. Bu hal ona apaçık belli olunca: Artık Allah’ın herşeye Kadir olduğunu biliyorum, dedi.
وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا
ÇökenNitekim ürünleri yok edildi. Sarfettiği emeğe içi yanarak avuçlarını oğuşturuyordu. Çardakları hep yere düşmüştü. Ve diyordu ki: Ne olaydım, Rabbıma hiç kimseyi ortak koşmasaydım.
فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ
ÇökenNice kasabaları zulüm ederken helak ettik. Şimdi onların altları üstlerine gelmiş ıpıssız durmaktadır, kuyuları körelmiş, sarayları yıkılmıştır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خوي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (lefif-i makrun) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فرغ, خرب, عطل |
| Zıt Kök | عمر |
| Çekirdek Özet 1 | İçin boşalması, meskûniyetin kalkması ve çatının duvarlar üzerine çökmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığını ve sakinini yitiren yapıların tavanlarından başlayarak yerle bir olması |
| Çekirdek Özet 3 | İçsel dayanak ve meşruiyetini kaybeden nizamların kendi boşluğuna doğru çöküşü |
| Kritik Hata Riski | Kökü sıradan bir harabiyet sayıp iç boşalma ve tavanın içe çöküş dinamiğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خو | İç boşluğu, zayıflama, gevşeme ve taşıyıcı eksenin seyrekleşmesi; nitekim aynı çekirdeği paylaşan köklerden خور takatin tükenmesini, خوض boşluğa ve derinliğe dalmayı, خوف güvenin boşalmasını, خول boşluk dolduran vesayeti ve خون güven bağının içinin boşaltılmasını ifade eder | ي | Boşalma ve gevşeme hareketini somut olarak bir yapının veya bedenin iç hacminin tamamen tahliye olması, sakinlerinin yokluğu ve tavanın tabana doğru serbestçe çökmesi yönünde özelleştirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma (ikiz harf ح temelinde ses farkıyla türetilmiş sertleşme) | Yapıyı dışarıdan tutan koruyucu sınırın, taşıyıcı kabuğun veya duvarın çatlayıp aşınmasını temsil eder |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Çatıyı duvarlara ve parçaları birbirine bağlayan dikey askı ve tutunma rabıtasını temsil eder |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Yönelimi, hareketin tamamlanışını ve yerçekimi doğrultusunda gerçekleşen fiziksel inişi temsil eder |
| خوي | Koruyucu kabuğun zaafa uğraması, bağlayıcı askının kopması ve yapının kendi boşluğu üzerine fiilen çökmesi hareketini anlatır |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Evin içinde kimsenin kalmayıp boşalması, açlıktan karnın içe çekilmesi, devenin çökerken gövdesini yere yapıştırmayıp dirsekleri ile karnı arasını açık tutması ve yıldızın yağmur getirmeksizin batması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde yağmursuz batan yıldızlar ve ıssız kalmış konak yerleri için kullanılmıştır. İbn Fâris'in naklettiği şahit beyitte yağmur getirmeyen kuraklık yıldızları şöyle anılır: وَأَخْوَتْ نُجُومُ الْأَخْذِ إِلَّا أَنِضَّةً / أَنِضَّةَ مَحْلٍ لَيْسَ قَاطِرُهَا يُثْرِي |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde secde esnasında uzuvların birbirine yapıştırılmayıp aralarının açık tutulması anlamında geçmektedir: إِذَا صَلَّى أَحَدُكُمْ فَلْيُخَوِّ مَا بَيْنَ عَضُدَيْهِ وَجَنْبَيْهِ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça خوي kökü, Sami dil ailesinde iç hacmin boşalması, taşıyıcı kuvvetin zayıflaması, aralık ve oyukluk bildiren ilksel bir ses ve kök tabakasına dayanır. Kök, bünyesinde iki temel fiziksel hareketi meczeder: İlki mekânın veya kabın sakinlerinden büsbütün tahliye olması (el-halâ), ikincisi ise bu iç boşalma ve dayanıksızlık sonucunda yapının kendi tabanına devrilmesidir (es-sukût). İbranice ve Süryanice hatlarında boşluk, çukur ve harabe bildiren soydaş morfemlerle (örneğin İbranice הוה ve חור tabanları) anlamsal teması görülmekle birlikte, Arapçada mimari bir çöküş nizamını, yani tavanların duvarlar üzerine devrilerek ıssız kalışını doğrudan niteleyen özgün bir morfo-semantik derinlik kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خو kök ailesi | İç boşluğu, koflaşma ve askının çözülmesiyle meydana gelen çöküş türevi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami boşluk ve çöküntü biçimleri | Boşalmış hacim, çukur ve dayanağın yitimi ekseninde ortak semantik alan | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı dillerle doğrudan genetik ilişki tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خوي | Anlamlı | Boşalmak ve çökmek | Yapının sakinlerinden arınması, tavanın yere inmesi, açlık | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خيو | Anlamlı | İnce bağ ve uzantı | İplik, seyrek doku ve uzayan ince iz anlamında kullanılır | Kur'an'da geçmez |
| وخي | Anlamlı | Yönelmek ve kastetmek | Bir hedefe dosdoğru azmetmek ve belirli bir yolu tutmak | Kur'an'da geçmez |
| ويخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydında mühmel kabul edilir |
| يخو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça fonotaktiğinde bu diziliş kök oluşturmaz |
| يوخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça fonotaktiğinde bu diziliş kök oluşturmaz |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خوي | Merkez | Boşalma ve yapısal çöküş | İçin büsbütün boşalarak tavanın tabana inmesi | Hem meskûniyetin kalkmasını hem de çatının göçmesini birleştirir |
| فرغ | Komşu | Tahliye ve boşluk | Sadece içindekinin çıkmasını ifade eder; fiziksel çöküş içermez | Bir kabın veya kalbin boşalması gibi mekanik olmayan tahliyedir |
| خرب | Komşu | Harabiyet ve tahribat | Düzenin ve bayındırlığın bozulmasıdır; çatının içe göçmesi şart değildir | Maddi tahribat veya işlevsizleşme genel durumudur |
| عطل | Komşu | Atıl kalma ve terk edilme | Kullanımın durmasıdır; yapının fiziken ayakta kalması mümkündür | Kuyunun veya meskenin işletilmemesi ve sahipsiz bırakılmasıdır |
| عمر | Zıt | İmar ve meskûniyet | Bir yerin bayındır kılınması, içinin hayatla dolması ve ayakta durması | Varlığın içinin dolu olması, korunması ve faal kılınmasıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خوي | Boşalıp çökmek | İçin boşalmasıyla tavanların duvarlar üzerine devrilmesi | Kesin |
| Latince | vacuus, collabens | Boşalmış, içine çöken | Vacuus sadece boşluğu, collabens ise taşıyıcı gücün yitimiyle yıkılışı karşılar; iki kelime birleştiğinde kökü verir | Güçlü |
| İngilizce | desolate, collapsed, hollowed out | Issızlaşmış, çökmüş, içi koflaşmış | Desolate meskûniyetin yokluğunu, collapsed tavanların çöküşünü karşılar; kökün bütüncül anlamını tek kelime vermez | Güçlü |
| Almanca | verödet, eingestürzt | Issız kalmış, göçmüş | Verödet sakinlerin çekilmesini, eingestürzt yapının içe doğru yıkılış dinamiğini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | dépeuplé, effondré | Tenhalaşmış, çökmüş | Effondré tavanların tabana inme eylemini, dépeuplé ise iç boşalmayı aktarır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا | Tavanları çökmüş ve duvarları onların üzerine devrilmiş yapılar | Fiziksel ve mimari çöküş; sakinleri yok olmuş kasabalar ve çardakları yerle bir olmuş bahçeler bağlamı (Bakara 2:259, Kehf 18:42, Hac 22:45) |
| خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا | Sakinleri helak edilip içi tamamen boşalmış ıssız meskenler | Hukuki ve ahlaki çürümenin sonucu olarak nüfusun silinmesi ve evlerin sahipsiz kalması bağlamı (Neml 27:52) |
| أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ | İçi çürüyüp koflaşmış ve yere serilmiş hurma kütükleri | Biyolojik gövdenin içsel mukavemetini yitirerek devrilmesi ve dayanıksız kalması bağlamı (Hâkka 69:7) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ceza ve sünnetullah kanunu | Zulmün toplumları içten çürüterek mukavemetsiz kılması ve çöküşün kaçınılmazlığı | Ahlaki çürümenin fiziki yıkıma dönüşmesi |
| Fıkıh | Secde heyeti ve metruk araziler | Secdede dirseklerin yanlardan ayrılması sünneti ile sahipsiz harabelerin hukuki statüsü | Uzuvlar arası açıklık bırakma ve mamur olmayan mülk |
| Tefsir | Kur'an tasvir sanatı ve kıyamet sahneleri | خاوية على عروشها ifadesinde tavanların önce çöküp duvarların onların üzerine yıkılması nüansı | Çöküşün mekanik ve mimari sırasının tespiti |
| Hadis | Namaz kılma adabı ve rükünler | Resulullah'ın secdede kollarını gövdesinden uzaklaştırarak aralık oluşturması rivayetleri | Bedensel uzuvlar arasında boşluk (خواء) meydana getirme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk nizamı | İmanın koruyucu çatısı | Varlığı ayakta tutan anlam bağı | İlahi bağ koptuğunda insanın iç dünyası boşalır ve manevi yapısı tavanı çökmüş bir harabeye döner | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemik zemin | Delil ve aksiyom çatısı | Bilgi sisteminin taşıyıcı omurgası | Temel kanıt ve ilkelerini yitiren bir teori içten koflaşır ve kendi tutarsızlığı içinde çöker | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve adalet düzeni | Toplumsal adalet tavanı | İktidarın taşıyıcı meşruiyet bağı | Adaletten sapan yönetimlerin halk desteği boşalır ve siyasi çatı toplumun üzerine yıkılır | Kesin |
| İktisadi | Üretim ve reel değer temeli | Emek ve reel sermaye mukavemeti | Ekonomik dengenin taşıyıcı çatısı | Spekülatif ve karşılıksız şişen piyasalar içsel değerden yoksun kalınca krizle tabana çöker | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yapısal yorulma ve içe patlama (implosion) | Bir sistemin iç basıncını veya direncini yitirmesi sonucu dış kuvvetlerin etkisiyle kendi tabanına doğru çökmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal anomi ve medeniyet çöküşü | Sosyal kurumların ahlaki ve hukuki iç normlarını kaybetmesiyle şeklen ayaktayken birdenbire işlevsizce dağılması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece rastgele bir yıkım veya alelade bir moloz yığını olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün önce için boşalmasını, sakinlerin yok olmasını ve ardından taşıyıcı çatının taban üzerine devrilmesini kapsayan sıralı çöküş dinamiği |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Çöküşü salt dışsal bir felaket sanmak; asıl amilin içsel mukavemetin ve dayanağın yitirilmesi olduğu yönündeki sünnetullahı kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın helak olan toplumlar, yıkılan beldeler ve sahipsiz medeniyetler için kullandığı en dakik çöküş tasviridir; yıkımın dış darbelerden önce iç koflaşmayla başladığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Helak kıssalarında, yeniden diriliş ve inşa örneklerinde ve zulmün medeniyetleri bitirişini anlatan ayetlerde belirleyicidir (Bakara 2:259, Kehf 18:42, Hac 22:45, Neml 27:52, Hâkka 69:7) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bir yapının veya düzenin dıştan heybetli görünmesinin onun bekasını garanti etmediğini, içi boşalan her düzenin çökmeye mahkûm olduğunu hatırlatarak zahiri aldanışları düzeltir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamMeskenin sakinlerini yitirip içinin boşalması, karnın açlıktan çekilmesi ve çatının taban üzerine çökmesi.
- Soyut anlamBir varlığın, teorinin veya toplumsal nizamın içsel meşruiyet ve dayanak bağını yitirerek kendi boşluğu üzerine devrilmesi.
- Sistematik karşılıkİçsel mukavemet ve doluluğun sıfırlanması durumunda taşıyıcı sistemin yerçekimi veya baskı altında tabana çöküşü.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sistemin içsel doluluğunu, meskûniyetini ve meşruiyetini temsil eder. fonksiyonu bu iç doluluğa bağlı olan taşıyıcı mukavemet ve çatı direncidir. yapının veya nizamın ayakta durma seviyesini (düşey yüksekliğini), ise süreci ifade eder. İç doluluk sıfıra ulaştığında taşıyıcı direnç sıfırlanır ve yapının yüksekliği negatif ivmeyle zemin üzerine çöker.