دبب
د - ب - ب
KÖK- 18 geçiş
- 18 ayet
- 6 sîga
- 9 sözlük
Böcek demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Böcek demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.596 harfباب الدال والباء
د ب، ب د يستعملان
دب:
دَبَّ النَّمْل يدِبُّ دَبيباً، والمَدِبُّ موضع دَبيب النَّمْل.
ودَبَّ القومُ يَدِبُّون دَبيباً إلى العَدُوِّ أي مَشَوا على هَيْنَتِهم ولم يُسرِعوا.
والدَّيدَبة: العُجْروف من النَّمْل، وذلك أنّه أوسعُ خَطْوا وأعجَلُ نَقْلاً.
والدَّبابةُ: آلة تُتَخَذُّ في الحرب يدخُل فيها الرجال بسلاحهم، ثم تُدْفَع في أصل حِصنٍ فيَنْقُبون وهم في جَوْفِها.
والدُّبَّة لزومُ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR870 harfدبَّ على الأرض يَدِبُّ دَبِيباً. وكلُّ ماشٍ على الأرض دابَّةٌ ودبيبٌ. والدابة: التي تُرْكَبُ. ودابَّةُ الأرض: أحد أَشراطِ الساعةِ. وقولهم أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ أي أكذب الأحياء والأموات. ودَبَّ الشيخ، أي مشى مشياً رويداً. وأدبيت الصبيَّ، أي حملته على الدبيب. ويقال: ما بالدار دُبِّيٌّ ودِبِّيٌّ، أي أحدٌ. ودَبَبُ الوجه: زَعَبُهُ. والدُبُّ من السباع، والأُنثى دُبَّةٌ. وأرضٌ مَدَبَّةٌ، أي ذات
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR682 harfد ب ب
يقال في السيف له أثر: كأنه مدب النمل ومداب الذر.
وزحفوا إلى الحصن بالدبابات.
وما أكثر دببة هذا البلد وأرض مدبّة.
ولهم دبدبة أي جلبة وقد أجلبوا ودبدبوا.
ومن المجاز: دب الشراب في عروقه.
وقال ذو الرمة: كأنه في الضحى ترمي الصعيد به دبابة في عظام الـرأس خرطـوم ومـا بالـدار دبّـي.
وهـو يـدب بيـن القـوم بالنمائـم.
ودبـت عقـار به علينا.
وهو يدب علينا عقاربه ويحرّش
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.771 harfدَبَّ النَّمْلُ وغيره من الحَيَوانِ على الأَرضِ، يَدِبُّ دَبّاً ودَبِيباً: مشى على هِينَتِه. وقال ابن دريد: دَبَّ يَدِبُّ دَبِيباً، ولم يفسره، ولا عَبَّر عنه. ودَبَبْتُ أَدِبُّ دِبَّةً خَفِيَّةً، وإِنه لخَفِيُّ الدِّبَّة أَي الضَّرْبِ الذي هو عليه من الدَّبِيبِ. ودَبَّ الشيخُ أَي مَشَى مَشْياً رُوَيْداً. وأَدْبَبْتُ الصَّبيَّ أَي حَمَلْتُه على الدَّبيب.
ودَبَّ الشَّرابُ في الجِسْم والإِناءِ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR289 harf* د ب ب * * دَبَّ * يدب بالكسر * دَبَّا * و * دَبِيباً * وكل ماش على الأرض * دَابَّةٌ * وقولهم أكذب من * دَبَّ * ودرج أي أكذب الأحياء والأموات و * ِمَدَبُّ * السيل بكسر الدال وفتحها موضع جريه وكذا * مَدَبُّ * النمل فالاسم مكسور والمصدر مفتوح وكذا المفعل من كل ما كان على فعل يفعل كضرب يضرب
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.300 harfدب النمل وغيره من الحيوان على الأرض يدب دبا ودبيبا أي مشى على هينته ولم يسرع، عن ابن دريد، ودب الشيخ: مشى مشيا رويدا، قال:
زعمتني شيخا ولست بشيخ إنما الشيخ من يدب دبيبـا ودب القوم إلى العدو دبيبا إذا مشوا على هينتهم لم يسرعوا، وفي الحديث عنده غليم يدبب أي يدرج في المشي رويدا ودببت أدب دبة خفية، وهو خفي الدبة، كالجلسة أي الضرب الذي هو عليه من الدبيب ومن
دب النمل وغيره من الحيوان على الأرض يدب دبا ودبيبا أي مشى على هينته ولم يسرع، عن ابن دريد، ودب الشيخ: مشى مشيا رويدا، قال:
زعمتني شيخا ولست بشيخ إنما الشيخ من يدب دبيبـا ودب القوم إلى العدو دبيبا إذا مشوا على هينتهم لم يسرعوا، وفي الحديث عنده غليم يدبب أي يدرج في المشي رويدا ودببت أدب دبة خفية، وهو خفي الدبة، كالجلسة أي الضرب الذي هو عليه من الدبيب ومن المجاز دب الشراب في الجسم والإناء والإنسان والعروق يدب دبيبا وكذا دب السقم في الجسم، ودب البلى في الثوب والصبح في الغبش، كل ذلك بمعنى سرى، ومن المجاز أيضا: دبت عقاربه بمعنى سرت نمائمه وأذاه، وهو يدب بيننا بالنمائم. وهو رجل دبوب وديبوب نمام، كأنه يدب بالنمائم بين القوم، أو الديبوب هو الجامع بين الرجال والنساء فيعول من الدبيب، لأنه يدب بينهم ويستخفي، وبالمعنيين فسر قوله صلى الله عليه وسلم لا يدخل الجنة ديبوب ولا قلاع ويقال: إن عقاربه تدب إذا كان يسعى بالنمائم، قال الأزهري: أنشدني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي: لنا عز ومرمانـا قـريب ومولى لا يدب مع القراد هؤلاء عنزة، يقول: إن رأينا منكم ما نكره انتمينا إلى بني أسد، وقوله يدب مع القراد هو الرجل يأتي بشنة فيها قردان فيشدها في ذنب البعير فإذا عضه منها قراد نفر فنفرت الإبل فإذا نفرت استل منها بعيرا، يقال للص السلال: هو يدب مع القراد، وكل ماش على الأرض: دابة ودبيب. والدابة اسم ما دب من الحيوان مميزه وغير مميزه، وفي التنزيل العزيز: والله خلق كل دابة من ماء فمنهم من يمشي على بطنه ولما كان لما يعقل ولما لا يعقل قيل فمنهم ولو كان لما لا يعقل لقيل فمنها أو فمنهن، ثم قال: من يمشي على بطنه، وإن كان أصلها لما لا يعقل لأنه لما خلط الجماعة فقال منهم جعلت العبارة بمن، والمعنى كل نفس دابة، وقوله عز وجل ما ترك على ظهرها من دابة قيل: من دابة من الإنس والجن وكل ما يعقل، وقيل إنما أراد العموم، يدل على ذلك قول ابن عباس كاد الجعل يهلك في جحره بذنب ابن آدم .
والدابة: التي تركب وقد غلب هذا الاسم على ما يركب من الدواب، وهو يقع على المذكر والمؤنث، وحقيقته الصفة، وذكر عن رؤبة أنه كان يقول: قرب ذلك الدابة. لبرذون له، ونظيره من المحمول على المعنى قولهم: هذا شاة، قال الخليل: ومثله قوله تعالى: هذا رحمة من ربي وتصغير الدابة دويبة، الياء ساكنة، وفيها إشمام من الكسر، وكذلك ياء التصغير إذا جاء بعدها حرف مثقل في كل شيء ودابة الأرض من أحد أشراط الساعة أو أولها كما روى عن ابن عباس قيل: إنها دابة طولها ستون ذراعا، ذات قوام ووبر، وقيل هي مختلفة الخلقة، تشبه عدة من الحيوانات تخرج بمكة من جبل الصفا ينصدع لها ليلة جمع والناس سائرون إلى منى، أو من أرض الطائف، أو أنها تخرج بثلاثة أمكنة ثلاث مرات كما ورد أيضا، وأنها تنكت في وجه الكافر نكتة سوداء، وفي وجه المؤمن نكتة بيضاء، فتفشو نكتة الكافر حتى يسود منها وجهه أجمع، وتفشو نكتة المؤمن حتى يبيض منها وجهه أجمع، فيجتمع الجماعة على المائدة فيعرف المؤمن من الكافر، ويقال إن معها عصا موسى وخاتم سليمان عليهما الصلاة والسلام، تضرب المؤمن بالعصا وتطبع وجه الكافر بالخاتم فينتقش فيه: هذا كافر. وقولهم: أكذب من دب ودرج أي أكذب الأحياء والأموات، فدب: مشى، ودرج: مات وانقرض عقبه. وأدببته أي الصبي: حملته على الدبيب. وأدببت البلاد: ملأتها عدلا فدب أهلها لما لبسوه من أمنه واستشعروه من بركته ويمنه، قال كثير: بلوه فأعطوه المقادة بعد ما أدب البلاد سهلها وجبالها وما بالدار دبي، بالضم ويكسر، أي ما بها أحد، قال الكسائي، هو من دببت، أي ليس فيها من يدب، وكذلك: ما بها من دعوي ودوري وطوري، لا يتكلم بها إلا في الجحد. ومدب السيل والنمل ومدبهما بكسر الدال: مجراه أي موضع جريه، وأنشد الفارسي: وقرب جانب الغربـي يأدو مدب السيل واجتنب الشعارا يقال: تنح عن مدب السيل ومدبه، ومدب النمل ومدبه، ويقال في السيف: له أثر كأنه مدب النمل ومدب الذر والاسم مكسور، والمصدر مفتوح، وكذلك المفعل من كل ما كان على فعل يفعل مفعل بالكسر، وهي قاعدة مطردة، كذا ذكرها غير واحد، وقد تبع المصنف فيها الجوهري، والصواب أن كل فعل مضارعه يفعل بالكسر سواء كان ماضيه مفتوح العين أو مكسورها فإن المفعل منه فيه تفصيل، يفتح للمصدر ويكسر للزمان والمكان، إلا ما شذ، وظاهر المصنف والجوهري أن التفصيل فيما يكون ماضيه على فعل بالفتح ومضارعه يفعل بالكسر والصواب ما أصلنا، قاله شيخنا. وقالوا في المثل أعييتني من شب إلى دب، بضمهما، وينونان أي من الشباب إلى أن دب على العصا ويجوز من شب إلى دب على الحكاية وتقول: فعلت كذا من شب إلى دب. وطعنة دبوب: تدب بالدم وكذا جراحة دبوب أي يدب الدم منها سيلانا وبكليهما فسر قول المعطل الهذلي: واستجمعوا نفرا وزاد جبانهم رجل بصفحته دبوب تقلس أي نفروا جميعا.
وناقة دبوب، لا تكاد تمشي من كثرة لحمها، إنما تدب، وجمعها دبب، والدباب: مشيها. والأدب كالأزب: الجمل الكثير الشعر، والأدبب بإظهار التضعيف أي بفك الإدغام جاء في الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم قال لنسائه ليت شعري أيتكن صاحبة الجمل الأدبب تخرج فتنبحها كلاب الحوأب أراد الأدب، وهو الكثير الوبر أو الكثير وبر الوجه، وهذا لموازنته الحوأب، قال ابن الأعرابي: جمل أدب: كثير الدبب، وقد دب يدب دببا. والدبابة، مشددة: آلة تتخذ من جلود وخشب للحروب يدخل فيها الرجال فتدفع في أصل الحصن المحاصر فينقبون وهم في جوفها، وهي تقيهم ما يرمون به من فوقهم، سميت بذلك لأنها تدفع فتدب، وفي حديث ابن عمر كيف تصنعون بالحصون? قال: نتخذ دبابات تدخل فيها الرجال . والدبدب: مشي العجروف بالضم من النمل لأنها أوسع النمل خطوا، وأسرعها نقلا، وفي التهذيب: الدبدبة العجروف من النمل. والدبة، بالضم: الحال والسجية والطريقة التي يمشى عليها كالدب يقال: ركبت دبته ودبه، أي لزمت حاله وطريقته وعملت عمله قال: إن يحيى وهذيل ركبا دب طفيل وكان طفيل تباعا للعرسات من غير دعوة. يقال: دعني ودبتي، أي طريقتي وسجيتي، ودبة الرجل طريقته من خير أو شر، وقال ابن عباس اتبعوا دبة قريش ولا تفارقوا الجماعة الدبة بالضم: الطريقة والمذهب، والدبة بالضم: الطريق، قال الشاعر: طها هذربان قل تغميض عينهعلى دبة مثل الخنيف المرعبل والدبة: ع قرب بدر والدبة بالفتح: ظرف للبزر والزيت والدهن، والجمع دباب، عن سيبويه، والدبة: الكثيب من الرمل والجمع دباب، عن ابن الأعرابي، وأنشد: كأن سليمى إذ ما جئت طارقهاوأخمد الليل نار المدلج الساري ترعيبة في دم أو بيضة جعلت في دبة مـن دبـــاب الـــلـــيل مـــهـــيار والدبة: الرملة الحمراء أو المستوية وفي نسخة، أو الأرض المستوية وفي لسان العرب الدبة: الموضع الكثير الرمل، يضرب مثلا للدهر الشديد، يقال وقع فلان في دبة من الرمل، لأن الجمل إذا وقع فيه تعب، والدبة أيضا الفعلة الواحدة من الدبيب وج دباب ككتاب الأول عن سيبويه، والثاني عن ابن الأعرابي، كما تقدم، والدبة: الزغب على الوجه، وج دب مثل حبة وحب، حكاه كراع، ولم يقل: الدبة: الزغبة، بالهاء والدبة بالفتح بطة من الزاج خاصة. والدبة، بالكسر: الدبيب يقال: ما أكثر دبة هذا البلد والدب بالضم: سبع م معروف عربية صحيحة، كنيته: أبو جهينة، وهو يحب العزلة، ويقبل التأديب، ويسفد أنثاه مضطجعا في خلوة، ويحرم أكله، وعن أحمد: لابأس به وهي دبة بهاء ج أدباب ودببة كعنبة، وأرض مدبة: كثيرة الدببة. ودب اسم في بني شيبان وهو دب بن مرة بن ذهل بن شيبان، وهم قوم درم الذي يضرب به المثل فيقال: أودى درم .
وقد سمي وبرة بن صيدان أبو كلب بن وبرة دبا والدب الكبرى من بنات نعش هي نجوم معروفة قيل: ويقع ذلك على الصغرى أيضا فيقال لكل واحد منهما دب، فإن أريد الفصل قيل: الدب الأصغر والدب الأكبر. والمبارك بن نصر الله بن الدبي، فقيه حنفي كأنه نسب إلى قرية بالبصرة الآتي ذكرها، وهو مدرس الغياثية، مات سنة 528. والدباء هو القرع، قاله جماعة من اللغويين، وقيل: الدباء: المستدير منه، وقيل: اليابس، وقال ابن حجر: إنه سهو من النووي، وهو اليقطين، وقيل: ثمر اليقطين، وذكره هنا بناء على أن همزته زائدة، وأن أصله دبب وهو الذي اختاره المصنف وجماعة، ولذلك قال في دبي: الدباء في الباء ووهم الجوهري. وقال الخفاجي في شرح الشفاء: أخطأ من خطأ الجوهري، لأن الزمخشري ذكره في المعتل، ووجهه أن الهمزة للإلحاق، كما ذكروه، فهي كالأصلية كما حرروه، وجوز بعضهم فيه القصر، وأنكره القرطبي وفي التوشيح: الدباء ويجوز قصره: القرع، وقيل: خاص بالمستدير، وهو كالدبة، بالفتح، الواحدة دباءة بهاء والقصر في الدباء لغة، حكاها القزاز في الجامع وعياض في المطالع، وذكرها الهروي في الدال مع الباء على أنها في دبب، فهمزته زائدة والجوهري في المعتل على أنها منقلبة. والدباءة: الجرادة ما دامت ملساء قرعاء قبل نبات أجنحتها، قيل: به سمي الدباء لملاسته، ويصدقه تسميتهم بالقرع، قاله الزمخشري، وأرض مدبوة ومدبية: تنبت الدباء. والدبوب: الغار القعير، والدبوب: السمين من كل شيء و: ع ببلاد هذيل قال ساعدة بن جؤية الهذلي: وما ضرب بيضاء يسقي دبوبها دفاق فعروان الكراث فضيمها والدبب والدببان، محركتين: الزغب على الوجه، وقيل: الدبب: الشعر على وجه المرأة، ودبب الوجه: زغبه، أو الدبب والدببان: كثرة الشعر والوبر، هو أدب، وهي دباء ودببة كفرحة: كثيرة الشعر في جبينها، وبعير أدب: أزب، وقد تقدم. والدبدبة: كل سرعة في تقارب خطو، أو كل صوت: كوقع الحافر على الأرض الصلبة، وقيل: الدبدبة: ضرب من الصوت، وأنشد أبو مهدي: عاثور شر أيما عاثور دببدبة الخيل على الجسور قاله الجوهري، وقال التبريزي: الصواب أنهلا دندنة، بنونين، وهو أن يسمع الرجل ولا يدري ما يقول، وتعقب به كلام الجوهري، والصواب ما قاله الجوهري. والدبدبة: الرائب يحلب عليه، أو هو أخثر ما يكون من اللبن، كالدبدبى، كجحجبى. والدبداب: الطبل وبه فسر قول رؤبة: أو ضرب ذي جلاجل ودبداب وقال أبو عمرو: دبدب الرجل إذا جلب، ودردب، إذا ضرب بالطبل، والدبادب في قول رؤبة: إذا تزابى مشية أزائبا سمعت من أصواتها دبادبا قال: تزابى: مشى مشية فيها بطء، والدبادب: صوت كأنه: دب دب وهي حكاية الصوت. والدبادب كعلابط: الرجل الضخم وعن ابن الأعرابي: الدبادب والجباجب: الكثير الصياح والجلبة، وأنشد: إياك أن تستبدلي قرد القـفـا حزابية وهيبانا جـبـاجـبـا ألف كأن الغازلات منحـنـه من الصوف نكثا أو لئيما دبادبا
ودباب كسحاب جبل لطيىء لبني ثعلبة منهم، وماء بأجإ. ودباب ككتاب: ع بالحجاز كثير الرمل كأنه سمي بالدبة. ودباب كقطام: دعاء للضبع يقال له: دباب ويريدون دبي كما يقال: نزال وحذار. ودباب كشداد: ع، واسم، وقال الأزهري: وبالخلصاء رمل يقال له الدباب، وبحذائه دحلان كثيرة، ومنه قول الشاعر: كأن هندا ثناياها وبهجـتـهـا لما التقينا لدى أدحال دبـاب مولية أنف جاد الربيع بـهـا على أبارق قد همت بإعشاب ودبى كربى: ع بالبصرة والنسبة إليه دباوي ودبي. والدبب كسبب: ولد البقرة أول ما تلده نقله الصاغاني. ودبى حجل، بالكسر وفتح الحاء والجيم لعبة لهم، عن الفراء. وفي الحديث وحملها على حمار من هذه الدبابة أي الضعاف التي تدب في المشي ولا تسرع. والمدبب كمنبر: الجمل الذي يمشي دبادب، عن ابن الأعرابي. وفي الأساس: ومن المجاز: دب الجدول، وأدب إلى الروضة جدولا، وإنه ليدب دبيب الجدول. وشجرة الدب: شجرة النلك، نقله الصاغاني. وككتان: دباب بن محمد، عن أبي حازم الأعرج، ومرة بن دباب البصري تابعي، وأبو الفضل محمد ابن محمد بن الدباب الزاهد، عن أبي القاسم بن الحصين، وعلي بن أبي الفرج بن الدباب، عن ابن المادح مات سنة 619 وحفيده أبو الفضل محمد بن محمد بن علي بن الدباب الواعظ، سمع من أبي جعفر بن مكرم وعنه: أبو العلاء الفرضي، وكان جدهم يمشي بسكون، فقيل له: الدباب، ودباب بن عبد الله بن عامر ابن الحارث بن سعد بن تيم بن مرة من رهط أبي بكر الصديق، وابنه الحويرث بن دباب، وآخرون.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.138 harfدَبَّ
دَبَّ I ( n. ac. دَبّ 1 , مَدْبَب 17 , دَبِيْب 25 ),
a. Crept, crawled along; went on all fours.
b. [ Fī ], Spread, diffused itself throughout ( the body: illness ).
أَدْبَبَ
أَدْبَبَ IV ,
a. Made to crawl, toddle ( child ).
دَبَّة
دَبَّة 1t , ( pl. دِبَاْب 23 ),
a. Mound of sand.
b. Down; soft fur.
c. Receptacle for oil.
دِبَّة
دِبَّة 2t ,
a. Creeping, crawling.
دُبّ
دُبّ 3
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR36.372 harfدبب
دَبَّ - يَدِبُّ - دَابّ - دَابَّة - دَوابّ
دَبَّ - يَدِبُّ + الكائن: يمشي ببطء وهون على قوائم وأرجل: يتحرك منتقلاً من مكانه بإرادة ذاتية مستخدماً قوائم من أيدي أو أرجل، ماشياً ببطء وهون وثقل، ضارباً قوائمه بالأرض واحدة تلو الأخرى
دَابّ: اسم فاعل صفة مشبهة من " دَبَّ - يَدِبُّ ": كل كائن " يدِبّ "
دابَّة: مؤنث " دَابّ " فاعل مرة: نوع خاص
Mücavir kökler105 mücavir (130 toplam)
- بثث
4 ortak ayet · Rüzgarın esmesi sonucu etrafa dağılan toz anlamından gelmiş…
- أرض
9 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- أنس
6 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- خلق
5 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- موه
3 ortak ayet · Su
- سمو
5 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- أله
12 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- هون
2 ortak ayet · Düzlük demektir
- يقن
2 ortak ayet · “U’kne” dağların başında bulunan çukur, krater; “kayene”…
- شرر
2 ortak ayet · Şerareden gelen bir kelimedir
- نسأ
1 ortak ayet · Dinlenme yeridir
- ترك
2 ortak ayet · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
Geçtiği ayetler(18)
… بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ …
DebelenenŞüphesiz ki göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün değişmesinde, insanlara yararlı şeylerle denizde akan gemilerde, Allah’ın gökten indirip, yeryüzünü ölümünden sonra dirilttiği suda, her türlü canlıyı orada yaymasında, rüzgarların değiştirilmesinde, gökle yer arasında emre hazır bekleyen bulutta elbette akleden bir kavim için ayetler vardır.
وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ
DebelenenYerde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki; onlar da sizin gibi bir ümmet olmasınlar. Biz, kitabta hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Sonra onlar Rabblarına toplanırlar.
وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ
DebelenenYeryüzünde yürüyen hiç bir canlı yoktur ki, rızkı Allah’a ait olmasın. Onların durup dinlenecek ve saklanacak yerlerini de O bilir. Hepsi apaçık kitabdadır.
إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
DebelenenBen, sadece benim de, sizin de Rabbınız olan Allah’a tevekkül ettim. Yürüyen hiç bir canlı yoktur ki; O, alnından tutmasın. Elbette dosdoğru yol üzeredir benim Rabbım.
وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ وَالْمَلَائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ
DebelenenGöklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler, büyüklük taslamaksızın Allah’a secde ederler.
… يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ …
DebelenenŞayet Allah, zulümlerinden dolayı insanları yakalayacak olsaydı; yeryüzünde bir tek canlı bırakmazdı. Fakat onları belli bir müddete kadar tehir eder. Müddetleri dolunca onu ne bir an geciktirebilirler, ne de bir an öne alabilirler.
وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ …
DebelenenAllah; hareket eden her canlıyı sudan yaratmıştır. Kimi karnı üzerinde sürünür, kimi iki ayakla yürür, kimi de dört ayakla yürür. Allah; dilediğini yaratır. Şüphesiz ki Allah; her şeye kadirdir.
وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
DebelenenNice canlı vardır ki; rızkını kendi taşımaz. Sizin de, onların da rızkını Allah verir. Ve O; Semi’dir, Alim’dir.
… رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ …
DebelenenGökleri, gördüğünüz gibi direksiz olarak yaratmış, sizi sarsar diye yere ağır baskılar koymuş, orada her türlü canlıyı yaymıştır. Biz, gökten su indirip orada her sınıf bitkiler yetiştirmişizdir.
… النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ …
DebelenenŞayet Allah; insanları kazandıklarıyla muaheze etmiş olsaydı; onun üstünde hiç bir canlı bırakmazdı. Fakat onları belli bir süreye kadar te’hir eder. Süreleri geldiği zaman muhakkak ki Allah; kulları için Basir olandır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دبب |
| Yapı | Üçlü (müzaaf) |
| Özel Durum | Mükerrer / Şeddeli (ikinci ve üçüncü harf aynı: ب) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مشي, سعى, زحف |
| Zıt Kök | طير |
| Çekirdek Özet 1 | Yeryüzünde hafif, yavaş, ayak basarak veya sürünerek tedricen hareket etme |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünde organik bedene ve iradi/biyolojik harekete sahip tüm canlı varoluş |
| Çekirdek Özet 3 | Mekâna bağımlı, rızka muhtaç ve ilahi iradenin tasarrufu altındaki biyolojik dinamizm |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yük hayvanı (binek) veya dar anlamıyla böcekle sınırlayıp insanı ve genel canlılar alemini kapsam dışı bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دب | Arkadan gelme, adım adım ilerleme ve yere temas ederek iz bırakma; nitekim aynı çekirdeği paylaşan دبر kökü de arkaya gitme, işin ardını izleme ve peşi sıra devam etme anlamını taşır. | ب | İkinci dudak sesinin yinelenmesiyle hareketin süreklilik, ritmik basış ve yayılma karakteri pekişmiş; soyut ardıllık somut olarak yere basan veya sürünen bedensel harekete dönüştürülmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, eşikten adım atma ve hareket | Canlının bulunduğu konumu terk ederek dışarıya, ileriye doğru harekete geçme eşiğini temsil eder. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, zemin ve mekân | Hareketi yeryüzü zeminine, somut mekâna ve fiziksel alana bağlar; yere basışı gösterir. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, zemin ve mekân | İkinci kez zemine temas edilerek hareketin adım adım, süreğen bir döngü halinde aktığını pekiştirir. |
| دبب | Eşikten geçerek zemine ardışık adımlarla temas etme hareketi | Bir gövdenin ayakları veya karnı üzerinde yere tutunarak, zemini terk etmeksizin adım adım ve tedricen ilerlemesi hareketini doğurur. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Karıncanın veya böceğin yerde yavaş ve ayak basarak yürümesi; bedende veya damarlarda sıvının/şarabın yavaşça yayılması; yaşlı bir kimsenin ağır adımlarla yürümesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rimme bir beytinde kökü yavaş ve sessizce işleyen hareket anlamında kullanır: كأنه في الضحى ترمي الصعيد به / دبابة في عظام الرأس خرطوم |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dilde gizlice ve adım adım yaklaşan sinsi tehlike veya dedikodunun yayılması için دَبَّتْ عَقَارِبُهُ tabiri kullanılmış; ayrıca muhasara savaşlarında surların altına yavaşça sürülen zırhlı sığınak arabalarına الدَّبَّابَة adı verilmiştir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Dīvānü Zî’r-Rimme.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde دبب kökü, zeminde yavaşça ilerleme, ayak basma, mırıldanma ve ağır adımlarla hareket etme semantik alanıyla ilişkilidir. İbranicede aynı kök ailesine bağlanan דָּבַב (dāvav) biçimi usulca kaymak, yavaşça hareket etmek, dudakları hafifçe kımıldatmak anlamlarına gelir. Süryanicede ܕܒ (d-b) veya dıbbo kökü ayı gibi ağır cüsseli ve yere basarak yürüyen hayvan adlandırmalarında ve adım adım ilerleme fiillerinde karşılık bulur. Akadcada dabābu fiili esasen fısıldamak, konuşmak, peş peşe söz söylemek anlamında yaygınlaşmış olsa da kök katmanındaki ritmik ve ardışık hareket vurgusu korunmuştur. Arapçada ise kök, ses veya fısıltı boyutundan ziyade doğrudan doğruya fiziksel zemin üzerinde ayak veya karın temasıyla gerçekleşen biyolojik, organik ve tedrici yer değiştirme eylemine yoğunlaşmış; yeryüzünde debelenen, hareket eden her canlı türünün ortak cins adı olarak dâbbe kavramını kurmuştur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دَبَّ / يَدِبُّ / دَبِيب | Ayakları veya bedeniyle yeryüzünde temas halinde yavaşça yol alma, canlıların hareket etmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice דָּבַב, Süryanice ܕܒ, Akadca dabābu | Ağır/ritmik hareket, usulca kayma veya fısıltılı ardışık devinim ortak semantik çekirdeği | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik d-b / t-b formları | Birtakım Berberi ve Kuşitik lehçelerde adım atma, emekleme ve sürünme fiilleriyle fonetik yakınlıklar | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دبب | Anlamlı | Yavaşça ve yere basarak yürüme, debelenme | Canlıların zemin üzerinde hareket etmesi, yayılma | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| بدب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök kullanımı tespit edilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ببد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | İkizleme dudak harfinin başta yer aldığı bu biçim Arapçada kök olarak tescil edilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دبب | Merkez | Yere basarak hareket etme | Hız gözetmeksizin zemine temasla adım adım veya sürünerek canlının yer değiştirmesi | Organik hayatın zemin üzerindeki asgari devinimidir. |
| مشي | Komşu | İradi yürüme | Belirli bir istikamette ayaklar üzerinde normal seyirle ilerleme | دبب köküne göre daha iradi ve biçimsel insan/hayvan yürüyüşüdür. |
| سعى | Komşu | Tempolu yöneliş | Bir amaca veya hedefe varmak için hızlıca yürüme, koşar adım çaba gösterme | Harekette kast ve sürat unsuru دبب kökünden çok daha belirgindir. |
| زحف | Komşu | Sürünerek yaklaşma | Bedeni yerden kaldırmadan, çekerek veya ağır bir kitle halinde ilerleme | Ordunun veya sürüngenlerin yere sürtünerek zorlu ilerleyişini vurgular. |
| طير | Zıt | Havada süzülme, uçma | Yerle irtibatı keserek gökyüzünde kanat çırparak hareket etme | Zemine bağımlı debelenmenin tam zıddı olarak hava boşluğunda yer değiştirmedir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دبب | Yere basarak adım adım ilerlemek, canlı varlık | Canlının zemine temas ederek yavaşça devinmesi ve bu nitelikteki tüm canlılar | Kesin |
| Latince | reptare, gradi, animal | Sürünmek, adım atmak, nefes alan canlı | reptare sürünme boyutunu, animal ise organik canlılığı karşılar; kökün tümel kapsamını tek başına vermez. | Güçlü |
| İngilizce | creep, crawl, creature, moving living thing | Sürünmek, emeklemek, yeryüzünde hareket eden canlı | crawl fiziksel debelenmeyi, creature ise yaratılmış canlıyı verir; dâbbe kavramı her ikisinin sentezidir. | Güçlü |
| Almanca | kriechen, Lebewesen, Getier | Sürünmek, canlı varlık, hayvanat | kriechen fiziksel yavaş devinimi, Lebewesen canlılık ilkesini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | ramper, bête, être vivant | Sürünmek, hayvan, canlı varlık | ramper eylemin yere temas eden tabiatını, être vivant ise ayetlerdeki genel canlılık kapsamını ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دَابَّةٍ | Yeryüzündeki tüm biyolojik canlılar (insan dahil) | Rızkın ilahi garanti altında oluşu ve yaratılış ayetleri bağlamı (Hûd 11:6, Nûr 24:45, Fâtır 35:45) |
| الدَّوَابِّ | Akletme ve anlama melekelerini yitirmiş şuursuz insanlar | İdrak ve ahlak bağlamında canlıların en değersizi kılınan kimseler (Enfâl 8:22, Enfâl 8:55) |
| دَابَّةُ الْأَرْضِ | Ağaç kurdu / güve gibi kemirici canlı | Süleyman peygamberin asasından düşüşünü sağlayan biyolojik varlık bağlamı (Sebe 34:14) |
| دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ | Kıyamet alameti olarak yerden çıkarılacak canlı | Ahir zaman mucizesi ve insanlara hakikati bildiren sıra dışı varlık bağlamı (Neml 27:82) |
| وَالدَّوَابُّ | Varlığın kozmik boyuttaki tüm hareketli unsurları | Kozmik secde ve ilahi kudrete boyun eğiş bağlamı (Hac 22:18, Nahl 16:49) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rızık, kaza-kader ve teklif | Her canlının rızkının Allah'a ait olması (Hûd 11:6) ve canlıların en şerlisinin kafirler/sağırlar olması üzerinden irade-sorumluluk ilişkisi | Fiziksel hareketten ahlaki ve ontolojik mükellefiyete geçiş |
| Fıkıh | Zekât, kurban, binek ve zarar tazmini | Örfen dört ayaklı binek hayvanlarına dâbbe denilmesi sebebiyle zekât ve mülkiyet ahkâmının sınırları | Örfi daralmayla at, katır, eşek gibi ehlî hayvanlara hasredilme |
| Tefsir | Canlılar aleminin sınıflandırılması ve Dâbbetü'l-arz | Nûr 24:45'teki karnı üzerinde, iki ayağı ve dört ayağı üstünde yürüyenlerin tasnifi ile Neml 27:82'deki eskatolojik alametin mahiyeti | Biyolojik çeşitlilikten eskatolojik işarete uzanan geniş semantik hat |
| Hadis | Yaratılış, binek hukuku ve kıyamet alametleri | Hayvanlara merhamet gösterilmesi, bineklerin dinlendirilmesi ve Dâbbetü'l-arz rivayetleri | Canlı hakları ahlakı ve eskatolojik kehanet dili |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve acziyet bilinci | Biyolojik bağımlı varlık | İlahi kudrete boyun eğme ve kozmik secde | Yeryüzünde devinen her canlının rızka muhtaç ve fani oluşu ilahi egemenliği tescil eder. | Kesin |
| İlmi | Canlılar biyolojisi ve ekoloji | Organik hareketli organizma | Ekosistem dengesi ve biyolojik çeşitlilik | Suyun canlılığın kökeni oluşu ve lokomosyon tiplerine göre türlerin sınıflandırılması. | Kesin |
| Siyasi | Mükellefiyet ve yönetilen kitle | İdrak ve itaat kapasitesi taşıyan tebaa | Toplumsal hiyerarşide melekeleriyle sorumlu fert | Akletmeyenlerin hayvanlardan aşağı sayılmasıyla siyasi basiretin şart koşulması. | Güçlü |
| İktisadi | Rızık, üretim ve emek kaynakları | Yaşayan biyolojik kaynak ve iş gücü | Rızkın dağıtımı ve organik üretim vasıtası | Doğadaki canlı kaynakların ilahi bir garantiyle beslenmesi ve insanın bundan yararlanması. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kinetik dinamik ve difüzyon süreci | Bir maddenin veya partikülün zemin üzerinde kesikli ve tedrici adımlarla yayılması, biyolojik lokomosyon mekaniği | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Taban hareketi ve sosyal difüzyon | Toplumun en alt kılcal damarlarında yavaş, gürültüsüz fakat dönüştürücü biçimde ilerleyen kolektif dip dalga ve değişim dinamizmi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi halk ağzında ve fıkıh örfünde olduğu gibi yalnızca ata/eşeğe (binek hayvanına) veya kullanıcının notunda yer aldığı üzere yalnızca bir böceğe indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da dâbbe; karnı üstünde sürünen sürüngenleri, iki ayağı üstünde yürüyen insan ve kuşları, dört ayağı üstünde yürüyen memelileri (Nûr 24:45) ve rızka muhtaç tüm yeryüzü faunasını içine alan tümel bir kavramdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Enfâl 8:22 ve 8:55 ayetlerinde geçen yergi ifadeleri daraltıldığında insanın bir dâbbe türü olduğu ve akletmediğinde hayvanat derekesinin altına düştüğü ahlaki uyarısı kavranamaz. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın canlılar alemine bakışını, insanın biyolojik kökeniyle ahlaki mükellefiyeti arasındaki bağı ve evrendeki rızık-bağımlılık dengesini bu kök kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın sudan başladığını açıklayan ayetlerde (Nûr 24:45), rızkın ilahi teminatını vurgulayan pasajlarda (Hûd 11:6) ve aklı kullanmayan insanı yeren ikazlarda (Enfâl 8:22) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Canlılığı ve hayvanlar alemini insandan tamamen kopuk, aşağı bir kategori sayan yanılgıyı düzeltir; insanın da bedensel boyutuyla bir dâbbe olduğunu, üstünlüğün ancak akıl ve imanla kazanıldığını gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYeryüzü zemininde gövdesi veya ayakları vasıtasıyla hafif, ardışık ve tedricen hareket eden, sürünen ya da adımlayan canlı devinimi.
- Soyut anlamMaddi bir zemine ve zamana bağlı olarak organik varlığını sürdüren, harici bir enerjiye (rızık) muhtaç olan biyolojik bağımlılık durumu.
- Sistematik karşılıkOntolojik açıdan yaratanın karşısında muhtaç ve hareketli yaratılmışlar kümesi; ahlaki açıdan ise akıl nimetiyle bu biyolojik debelenmeyi aşma sorumluluğu taşıyan varlık.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , yeryüzünde debelenen canlılar kümesini (dâbbe) temsil eder. , biyolojik organik varlıklar evrenidir; , canlının konum vektörünü, zamanı, ise sıfırdan farklı bir lokomosyonu/kinetik hareketi simgeler. , canlının bağımlı olduğu yeryüzü zeminini, ise canlının hayatta kalmak için zorunlu olarak muhtaç olduğu ve ilahi kudretçe karşılanan rızık/enerji girdisini sembolize eder.