درأ
د - ر - أ
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 4 sîga
- 12 sözlük
Dür inci demektir. Deree inci gibi parlayan şey demektir. Der etmek parlatmak demektir. Yola düşen kaya parçası, engellemek demektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: درء
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Dür inci demektir. Deree inci gibi parlayan şey demektir. Der etmek parlatmak demektir. Yola düşen kaya parçası, engellemek demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.717 harfباب الدال والراء و و ا ي معهما
د و ر، د ي ر، د ر ي، د ر أ، ر أ د، ر ي د، أ ر د، ر و د، و ر د، ر د أ، ر د ي مستعملات
دور:
الدَوّاريُّ: الدهرُ الدَوّار بالناس، قال العجاج:
والدهر بالاِنسانِ دَواريُّ
ويقال: دارَ دَورةً واحدة، وهي المرَّةُ الواحدة يَدورُها.
والدَّور قد يكون مصدراً في الشعر، ويكون لوثاً واحداً من دَوْر العِمامة، ودَوْرُ الحَبْلِ بالشيء، ويكون لوثاً واحداً من والدُوارُ: أن يأخُذَ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.610 harfالدرْء: الدفع. وفي الحديث: "ادرءوا الحدود ما استطعتم". ودرأ علينا فلان يردأ دروءاً، واندرأ، أي طلع مفاجأة، ومنه كوكب دِرِّيءٌ على فِعِّيلٍ مثل: سِكِّيرٍ وخِمِّيرٍ؛ لشدة توقده وتلألئه. وقد درأ الكوكب دُرُوءاً. قال الفراء: والعرب تسمي الكواكبَ العظامَ التي لا تعرف أسماءها: الدراريّ. وتقول: تَدَرَّأَ علينا فلان، أي تطاول. قال الشاعر:
لقيتم من تَدَرُّئِكُمْ عـلـينـاوقَتْلِ سَراتِنا ذاتَ العَراقي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok25.668 harfد ر ( وايء )
دور ، دير ، درى ، أدر ، درأ ، ردى ، ورد ، ودر ، ردأ ، رود ، ريد ، رأد : ( مستعملة ) .
( دور دير ) : قال الليث : الدَوَّارِيُّ : الدَّهر الدَّوَّارُ بالإنسان .
قال العجاج : والدهرُ بالإنسان دَوّارِيُّ .
ويقال : دَارَ دَوْرَةً واحدة ، وهي المرَّة الواحدةُ يَدُورها ، والدَّوْرُ قد يكون مَصدراً في الشعر ، ويكون دَوْراً واحداً من دَوْرِ العمامة . ودَوْرِ الخَيْل وغيره ، عامٌ في الأشياء
د ر ( وايء ) دور ، دير ، درى ، أدر ، درأ ، ردى ، ورد ، ودر ، ردأ ، رود ، ريد ، رأد : ( مستعملة ) . ( دور دير ) : قال الليث : الدَوَّارِيُّ : الدَّهر الدَّوَّارُ بالإنسان . قال العجاج : والدهرُ بالإنسان دَوّارِيُّ . ويقال : دَارَ دَوْرَةً واحدة ، وهي المرَّة الواحدةُ يَدُورها ، والدَّوْرُ قد يكون مَصدراً في الشعر ، ويكون دَوْراً واحداً من دَوْرِ العمامة . ودَوْرِ الخَيْل وغيره ، عامٌ في الأشياء كلها ، والدُّوَارُ أن يأخذ الإنسانَ في رأسه كهيئة الدَّوَران ، تقول : دِيرَ به ، والدَّوَار صَنَم كانت العرب تنْصِبُه ، يَجعلون موضعاً حوله يَدورون به ، واسم ذلك الصنم والموضع الدَّوَار ، ومنه قول امرؤ القيس : عَذَارَى دوَارٍ في مُلاء مُذَيَّلِ ويقال : دُوَارٌ ، وقد يثقّل فيقال : دُوَّار . وقال أبو عبيدة في قول الله جلّ وعزّ : ( نَخْشَى أَن تُصِيبَنَا دَآئِرَةٌ ) ( المائدة : 52 ) أي دَوْلَة ، والدَّوائِرُ تدور والدوائلُ تدول . سلمة عن الفراء يقال : دَارٌ ، وَدِيَارٌ ، ودُورٌ . وفي الجمع القليل أَدْوُر وأدْؤُر ودِيرانٌ . ويقال : آدرُ على القلب . ويقال : دَيَرٌ ودِيَرةٌ ، وأَدْيارٌ ، ودِيْرانٌ ، وَدَارَاتٌ وَدِيرَةٌ ، ودورٌ ، ودُورانٌ ، وأَدْوَارٌ ، وَدِوَارٌ ، وأَدْوِرَةٌ . ثعلب عن ابن الأعرابي : الدَّيْر الدارات في الرمل . وقال الليث : المدار مَفْعَلٌ يكون موضعاً ، ويكون مَصدراً كالدَّوَران ، ويجعل اسماً نحو مَدارِ الفَلك في مَداره . قال : والدائرة كالحلْقة أو الشيء المستدير ، والدَّارةُ دارةُ القمر ، وكلُّ موضعُ يدارُ به شيءٌ يَحْجُرُه فاسمه دَارةٌ ، نحو الدارات التي تُتَّخَذ في المباطح وَنحوها يجعل فيها الخْمرُ وأنشد : تَرى الإوَزِّينَ في أَكْنافِ دَارَتِها فَوْضَى وبَيْنَ يَدَيْها التِّبْنُ مَنْثُورُ وقال : ومَعنى البيت أنه رأى حَصَّاداً أَلْقَى سُنْبُلَهُ بين يدي تلك الإِوَزّ فَقَلَعت حَبّاً من سنابله فأكلتْ الحَبَّ وافْتَحَصَتْ التِّبنَ . قال : وَأَمَّا الدار فاسم جامعٌ للعَرْصَة وَالبِناء والمَحلَّة ، وكلُّ موضع حَلَّ به قوم فهو دارهم . والدنيا دارُ الفناءِ والآخرةُ دارُ القَرارِ ، ودار السلام الجنة ، وقلنا : ثلاث أَدْؤُرٍ همزت لأن الألف التي كانت في الدار صارت في أفْعُل في موضع تحرُّك قال : فأُلقِيَ عليها الصَّرف ، ولم تُردَّ إلى أَصلها ، والدَّيْر دَيْرُ النصارى ، وصاحبه الذي يَسْكُنه ويعمره دَيْرَانِيٌّ وَدَيَّار ، ويقال : ما بالدار دَيَّارٌ ، أي ما بها أحدٌ وهو فَيْعَال من دَارَ يَدُور ، وَمُدَاوَرَة الشؤون مُعالجتها ، وَالدَّوَّارةُ مِن أدَوات النّقاش والنَّجار لها شُعْبتانِ فَتَنْضَمَّان وتَنْفَرِجَان لتقدير الدَّارات . الأصمعي : الدَّارَةُ رملٌ مُسْتَدِير وسطها فَجْوةٌ وهي الدُّورَةُ . وقال غيره : هي الدُّورَةَ والدَّوارَةُ والدَّيِّرةُ وربما قَعَدوا فيها وشربوا . وقال ابن مقبل : بِتْنَا بدَيِّرة يَضيءُ وُجُوهَنا دَسَمُ السَّلِيطِ على فتيل ذبال ويقال للدّارِ : دَارةٌ . وقال ابن الزِّبَعْرَى : وآخرُ فوقَ دارتِه يُنادي والمُدَاراتُ أُزُرٌ فيها دَاراتُ وَشْيٍ . وقال الراجز : وذُو مُداراتٍ على خُصْرِ والدَّارِيُّ العَطَّار . يقال : إنه نُسب إلى دارِينَ . وقال الجعديّ : أُلْقِيَ فيها فِلْجَانِ مِن مِسْكِ دا رين وفِلْجٌ مِن فُلْفُلٍ ضَرِمِ أبو عبيد عن الأصمعي : الدَّارِيُّ الذي لا يَبْرح ولا يطلب معاشاً . وأنشد : لَيِّثْ قليلاً يُدْرك الدَّارِيُّون ذَووُ الجِبَابِ البُدَّنُ المكْفِيُّون ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال : دَوَّارةٌ وقَوَّارةٌ لكل ما لم يتحرك ولم يَدُرْ ، فإذا تحرك ودَارَ ، فهو دُوَّارةٌ ونُوارة ، والدائِرةُ التي تحت الأنف يقال لها دَوَّاةٌ ودَائرةٌ ودِيَّرةٌ . أبو عبيد عن الكسائي : دِيرَ بالرجل وأُدير به . من دُوار الرأس ، وقال أبو عبيدة : دوائر الخيل ثماني عشرة دائرة . يُكْرَهُ منها الهقعَةُ وهي التي تكون في عُرْض زَوْرِه ، ودائرة القالِعِ هي التي تكون تحت اللِّبْدِ ، ودائرة النَّاخِس هي التي تكون تحت الجاعِرتيْن إلى الفَائلَتَيْن ، ودائرة اللَّطاةِ في وسط الجبهة ، وليست تُكْرَه إذا كانت واحدةً ، فإن كان هناك دائرتان ، قالوا : فرس نطيحٌ وهي مكروهة ، وما سوى هذه الدوائر غير مكروهة ، ودائرة رأس الإنسان ، الشعر الذي يستدير على القرْن . يقال : اقشعرَّت دائِرتُه ، ودائرة الحافر ما أحاط به من الثُّنَن . ويقال : أدرتُ فلاناً على الأمر ، وألْصَتُه عليه إذا حاولَتَ إلزامهُ إياه ، وأَدَرْتُه عن الأمر ، إذا طلبتَ منه تَرْكَه ، ومنه قوله : يُديرُونني عن سالمٍ وأُديرهم وجِلْدَةُ بَين العَيْن والأنْفِ سالمُ وفي الحديث : ( ألا أُنبئكم بخير دورِ الأنصار : دُورِ بني النجار ، ثم دورِ بني عبد الأشهل ، وفي كل دور الأنصار خَيْرٌ ) ، والدُّور ههنا قبائل اجتمعت كلُّ قبيلةٍ في محلّةٍ ، فسميت المحلَّة داراً . وفي حديث آخر : ( ما بقيت دارٌ إلا بُنِيَ فيها مسجِد ) أي ما بقيت قبيلة . أدر : قال الليث : الأدَرَةُ والأَدَرُ مصدران ، والأُدْرةُ اسم تلك المُنْتقخَة والآدَرُ نَعْتٌ ، وقد أَدِرَ يأْدَرُ فهو آدَرُ . دري : قال الليث : يقال : دَرَى يَدْرِي دَرْياً ودِرَايَةً ودِرْياً . ويقال : أَتى فلانٌ الأمْرَ من غير دِرْيَةٍ ، أي من غير عِلم ، والعرب ربما حذفوا الياءَ من قولهم : لا أَدْرِ في موضع لا أَدْرِي ، يكتفون بالكسرة فيها كقول الله جلّ وعزّ : ( ) وَالْوَتْرِ وَالَّيْلِ إِذَا ) ( الفجر : 4 ) والأصل يَسْرِي . ابن السكيت : دَرَيْتُ فُلاناً أَدْريه دَرْياً إذا خَتَلْتَه وأنشد : فإن كنتِ قَدْ أَقْصَدْتني إذْ رَمَيْتِنِي بسهمك فالرامي يصيدُ ولا يَدْرِي أي لا يَخْتِلُ وقد دَارَيتُه إذا خَاتَلْتَه . وقال الشاعر : فإنْ كنتُ لا أَدْرِي الظِّبَاء فإنني أَدُسُّ لها تحت التُّراب الدَّواهيا وقال الراجز : وَكَيْفَ تراني أَذَّرِي أو أَدَّرِي غِرَّاتِ جُمْلٍ وتَدَّرَى غِرَري اذَّرَى افْتَعَل من ذَرْيتُ ، وكأَنَّهُ بُذرِّي ترابَ المعدِن ، ويختل هذه المرأة بالنظر إليها إذا اغْتَرَّتْ أي غَفَلتْ . أبو عبيد عن الأصمعيّ : الدَّرِيَّةُ ، غير مهموز دابة يَسْتَتِرُ بها الذي يَرْمي الصيد ليصيدَه . يقال : من الدَّرِيَّة أدَّرَيْتُ ودرَيْتُ . قال وقال الأصمعي : الدّرِيئَةُ مهموزة الحلقة التي يَتَعلم الرامي عليها . وقال ابن السكيت : الدَرِيَّة البعيرُ يَسْتَتِرُ به من الوحش ، يُختل حتى إذا أمكن رَمْيُه رَمَى . قال : وقال أبو زيد : هي مهموزة لأنها تُدْرَأُ نحو الصيد ، وأنشد قول عمرو : ظَلِلْتُ كأَني للرِّمَاحِ دَرِيئَةٌ أُقاتِل عن أَبناء جَرْم وفَرَّتِ وأَنشد غيره في همزه : إذا ادَّرَأُوا منهم بِقرْدٍ رَمَيْتُهُ بِمُوهِيَةٍ تُوهِي عَظامَ الحوَاجِبِ وقال أَبو زيد في كتاب الهمز : دارَأْتُ الرجلَ مُدارَأَة إذا اتَّقَيْتَه . وفي حديث قيس بن السائب قال : كان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) شريكي فكان خير شريك ، لا يُدَارِىءُ ولا يُماري . قال أَبو عبيد : المدارأَةُ : ههنا مهموزة من دَارأْتُ ، وهي المشاغبةُ والمخالفةُ على صاحبك ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( فَادَارَأْتُمْ فِيهَا ( يعني اختلافهم في القتيل ، ومن ذلك حديث الشَّعبي في المختَلعة إذا ك
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.604 harf- الدرء: الميل إلى أحد الجانبين، يقال: قومت درأه ودرأت عنه: دفعت عن جانبه، وفلان ذو تدرئ، أي: قوي على دفع أعدائه، ودارأته: دافعته. قال تعالى: ﴿ويدرؤون بالحسنة السيئة﴾ [الرعد/22]، وقال: ﴿ويدرأ عنها العذاب﴾ [النور/8]، وفي الحديث: (ادرءوا الحدود بالشبهات) (الحديث أخرجه الحارثي في مسند أبي حنيفة له عن ابن عباس مرفوعا، وأبو سعد السمعاني في ذيل تاريخ بغداد، وفي سنده من لا يعرف.
وعند الترمذي عن عائشة
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR527 harfد ر أ
درأ عنـه البـلاء ودرأ العـدوّ: دفعـه.
ودرأ الزمـام لناقتـه.
وفلـان ذو تدرإٍ: قويّ على دفع أعدائه.
ودخل عر رضي الله عنه المسجد فدرأ الحصى درأة ثم ألقى عليه رداءه أي دفعه مسوّياً له.
ودارأه: دافعه.
وتدارؤا: تدافعوا.
وتدارؤا في الخصومة وادّارؤا.
واتخذ دريئـة للصيد وهي الذريعة.
واتخذوا دريئة للطّعن وهي حلقة يتعلمون عليها الطعن.
ومـن المجـاز: درأ الكوكـب:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.779 harfالدَّرْءُ: الدَّفْع. دَرَأَهُ يَدْرَؤُهُ دَرْءاً ودَرْأَةً: دَفَعَهُ. وتَدارَأَ القومُ: تَدافَعوا في الخُصومة ونحوها واخْتَلَفوا. ودارأْتُ، بالهمز: دافَعْتُ. وكلُّ مَن دَفَعْتَه عنك فقد دَرَأْتَه. قال أَبو زبيد: كانَ عَنِّي يَرُدُّ دَرْؤُكَ، بَعْدَ * اللّهِ، شَغْبَ الـمُسْتَصْعِبِ، المِرِّيد يعني كان دَفْعُكَ.
وفي التنزيل العزيز: «فادّارَأْتُم فيها». وتقول: تَدارأْتم، أَي اخْتَلَفْتُم
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR360 harf* د ر أ * * الدَّرْءُ * الدفع وبابه قطع و * دَرَأ * طلع مفاجأة وبابه خضع ومنه كوكب دريء كسكيت لشدة توقده ولألؤه و * دُرِّيُّ * بالضم منسوب إلى الدر وقُرئ * دُرِّيُّ * بالضم والهمز و * دَرَيءٌ * بالفتح والهمز و * تَدَارَأْتُمْ * و * ادَّارَأْتُمُ * تدافعتم واختلفتم و * المُدَارَاةُ * في حسن الخلق فتُهمز واُلّين يقال * دَارَأَهُ * و * دارَاهُ * أي لاينه واتقاه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.593 harfدرأه كجعل يدرؤه درأ بفتح فسكون ودرأة، ودرأه إذا دفعه ومنه الحديث ادرءوا الحدود بالشبهات ودرأ السيل درءا: اندفع، كاندرأ وهو مجاز، ودرأ الوادي بالسيل: دفع، وفي حديث أبي بكر:
صادف درء السيل سيل يدفعه
يهضبه طورا وطورا يمنعه ودرأ الرجل دروءا: طرأ وهم الدراء والدرآء، يقال: نحن فقراء ودرآء ودرأ عليهم درء ودروءا: خرج فجاءة كاندرأ وتدرأ، وأنشد ابن الأعرابي:
أحس ليربوع
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.720 harfدَرَأَهُ
1 دَرَأَهُ ذ , aor. دَرَاَ , (M, Msb, K,) inf. n. دَرْءٌ (S, M, Mgh, Msb, K) and دَرْأَةٌ; (K;) and ↓ درّأهُ; (M, TA; [or this latter has probably an intensive signification;]) He pushed it, or thrust it; or pushed it, or thrust it, away, or back; repelled it; or averted it; syn. دَفَعَهُ; (S, * M, Mgh, * Msb, K;) namely, a thing. (Msb.) Hence, كَانَ بَيْنَ عُمَرَ وَمُعَاذِ بْنِ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.126 harfMadde başı: درءدَرَأَ
دَرَأَ A ( n. ac. دَرْء 1 , دَرْءَة 1t ),
a. Drove, thrust away, back, along; repelled.
b. Spread out ( upon the ground ).
c. [ 'Ala ], Came upon unexpectedly.
d. see VII (a) .
e. ( n. ac. دُرُوْء [ دُرُوْء 27 ]), Shone brightly, gleamed.
دَاْرَأَ
دَاْرَأَ III ,
a. Repelled.
b. Flattered, cajoled.
تَدَرَّأَ
تَدَرَّأَ V ,
a. Lay in ambush ( hunter ).
b. [ 'Ala ], Regarded
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok29.425 harfMadde başı: درءدرء
دَرَأَ - يَدْرَأُ - تَدارأَ - يَتَدارأُ
دَرَأَ - يَدْرَأُ + كائن + عن كائن + شيئاً: يشكل له درعاً واقياً من أذى وشيك: يرد ويدفع ويصد عنه ويوقيه أذى وشيكاً وخطيراً: يقوم بدفع الأذى والضرر المحتمل عن كائن أو يمنع وقوعه
دَرَأَ - يَدْرَأُ + كائن + عن كائن + شيئاً + بـِ شيء: يرده ويدفعه ويصده عنه ويوقيه أذاه باستعمال الشيء
تَدارأَ - يَتَدارأُ:
Mücavir kökler32 mücavir (43 toplam)
- نفق
2 ortak ayet · İki yüzlüler
- صبر
2 ortak ayet · Granit taş demektir
- رزق
2 ortak ayet · Üzüm demektir
- قتل
2 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- سوأ
2 ortak ayet · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
- حسن
2 ortak ayet · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
- علن
1 ortak ayet · “A’ren” mahallenin orta yeri, evler arası avlu demektir
- كتم
1 ortak ayet · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
- ربع
1 ortak ayet · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
- نفس
2 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- قعد
1 ortak ayet · Temel demektir
- مرر
1 ortak ayet · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
Geçtiği ayetler(5)
… رَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُولَئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ
Ve savuştururlarVe onlar ki; Rabblarının rızasını dileyerek sabrederler, namazı kılarlar, kendilerine verdiğimiz rızıktan, gizlice ve açıkça infak ederler. Kötülüğü iyilik yaparak ortadan kaldırırlar. İşte onlara bu dünyanın karşılığı;
أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ
Savuştururlarİşte onlara sabrettiklerinden ötürü ecirleri iki defa verilir. Kötülüğü iyilikle savar onlar. Ve kendilerine verdiğimiz rızıktan da infak ederler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | درأ |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Mahmûz (hemzeli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | دفع, ردد, كفف, منع |
| Zıt Kök | جلب |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kuvvetle itmek, önünden savuşturmak ve bertaraf etmek |
| Çekirdek Özet 2 | Kötülüğü, cezayı, töhmeti veya tehlikeyi zıddıyla ya da delille savuşturma |
| Çekirdek Özet 3 | Çatışma ve zararın pasif dirençle değil aktif ve yapıcı hamleyle etkisiz kılınması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca pasif kaçınma veya basit inkâr sayıp aktif savuşturma ve bertaraf etme gücünü gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| در | Sürekli ve kuvvetli akış, peş peşe dökülme, fışkırarak ortaya çıkma; درر, درس, درك, درج köklerinde olduğu gibi bir hareketin kesintisizce ileri atılması | أ | Çekirdekteki akışkan ve taşan hareket, ani ve sert bir yönelim kazanarak bir hedefe çarpma, karşıdakini şiddetle savurma ve önünü keserek defetme anlamına özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Harekete geçiş, sınır eşiği ve yönelim |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Öne atılma, öncelik alma ve baskın irade sergileme |
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Yalın kuvvet, ani baskı ve doğrudan itme gücü |
| درأ | Kapıdan öne atılan yalın kuvvet | Eşikte durmayıp doğrudan ve güçlü bir yönelişle karşıdaki unsuru geriye itme, engeli yarma ve tehdidi savuşturma hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi, saldırganı veya eğriliği şiddetle itip bir kenara savurmak; selin önüne kattığı çer çöpü yarması veya yoldaki çıkıntının savrulması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Zübeyd el-Âlî bir beytinde düşmanın serkeşliğini ve fitnesini savuşturmayı bu kökle ifade etmiştir: كانَ عَنِّي يَرُدُّ دَرْؤُكَ، بَعْدَ اللّهِ، شَغْبَ الـمُسْتَصْعِبِ، المِرِّيد / Beyitte kök, bir saldırıyı veya husumeti kalkan olup defetmek anlamındadır. |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer mescide girdiğinde yerdeki çakılları eliyle sertçe itip düzeltmiş ve üzerlerine ridasını sermiştir; bu fiil rivayette şöyle geçer: فدرأ الحصى درأة ثم ألقى عليه رداءه أي دفعه مسوّياً له |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Tahdhīb al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Kök Sami dilleri ailesinde öncelikle dışa doğru itme, savurma, bir engeli bertaraf etme veya ansızın ortaya çıkıp püskürtme semantik dairesiyle ilişkilidir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kökün hemzeli formu doğrudan defetme yerine daha çok parıldama, ileri doğru atılma veya dönme/dağılma çağrışımları barındıran akraba fonetik biçimlerle kesişir. Arapçada درأ formu, hemzenin getirdiği patlamalı ses değeriyle birlikte fiziksel bir nesneyi ya da tehlikeyi doğrudan ve kuvvetli bir temasla savuşturma fiilinde yoğunlaşmıştır. Klasik leksikografide selin ani baskınına da yıldızın karanlığı yırtarak doğmasına da bu fiilin verilmesi, kökün özünde taşıdığı engeli yararak savurma dinamizmini doğrular.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi veya hasmı şiddetle itip defetmek; selin veya yıldızın ansızın belirmesi | Fiil hem bir şeyi savuşturmayı hem de ansızın hücum edip öne çıkmayı ifade eden iki yönlü somut dinamizme sahiptir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanicede akraba fonetik köklerde fırlatma, öne atılma ve parıldama izleri | Arapçadaki itme ve savuşturma vurgusu, kökün Sami dillerindeki ortak itilim ve yönelim çekirdeğinden gelişmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda ani itme ve basınç uygulama kökleri | Geniş Afro-Asyatik alanda belirgin morfolojik soydaşlık sınırlıdır. | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| درأ | Anlamlı | İtmek ve savuşturmak | Karşıdan gelen bir gücü, kötülüğü veya engeli kuvvetle geri püskürtmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دأر | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız anlam kökü olarak işlenmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| ردأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Müstakil üçlü kök olarak değil, hemzesiz veya türev formlarda zayıflık bildiren kullanımlarla anılır | Kur'an'da bu tertipte geçmez |
| رأد | Anlamlı | Taze ve narin olmak | Gençlik tazeliği, salınarak yürüme ve günün yükselmesi anlamındadır | Zıtlaşma veya savurma içermez; Kur'an'da geçmez |
| أدر | Anlamlı | Şişmek ve büyümek | Kasık fıtığı veya bir uzvun su toplayıp şişmesi anlamındadır | Fiziksel kabarma ve şişme; Kur'an'da geçmez |
| أرد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu dizilişte kök anlamı kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| درأ | Merkez | Savuşturmak, itmek | Yaklaşan veya vuku bulan bir tehlikeyi etkin bir kuvvetle geriye itip uzaklaştırmak | Şiddetli, aktif ve bertaraf edici bir defetme hareketidir |
| دفع | Komşu | İtmek, savmak | Bir şeyi genel anlamda bir yerden başka bir yere itelemek | دفع nötr itmeyi de kapsar; درأ ise doğrudan tehlikeyi ve zararı bertaraf etmeye odaklıdır |
| ردد | Komşu | Geri çevirmek | Gelen şeyi geldiği yöne veya kaynağına döndürmek | ردد geliş yönüne geri iadeyi vurgular; درأ ise engeli kırıp savuşturmayı hedefler |
| كفف | Komşu | Menetmek, durdurmak | Bir hareketi sınır çekerek durdurmak, el çekmek | كفف engelleme ve durdurma eylemidir; درأ ise aktif hamleyle geriletmektir |
| منع | Komşu | Engel olmak | Bir şeyin gerçekleşmesine baştan mani olmak | منع erişimi ve geçişi keser; درأ yaklaşmış veya temas etmiş olanı savurur |
| جلب | Zıt | Çekmek, getirmek | Bir şeyi dışarıdan içeriye, kendine doğru çekip celbetmek | درأ varlığı dışarı itip uzaklaştırırken جلب içeriye ve kendine çeker |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | درأ | İtmek, savuşturmak, bertaraf etmek | Bir zararı, töhmeti veya cezayı aktif bir hamleyle defetme dinamizmidir. | Kesin |
| Latince | repellere, avertere | Geri püskürtmek, uzaklaştırmak | Tehlikeyi geriye itmeyi karşılar; Arapçadaki hasmın üzerine hücum ederek savma nüansını tam yansıtmaz. | Güçlü |
| İngilizce | ward off, avert, repel | Savuşturmak, önlemek, püskürtmek | Kötülüğün savuşturulmasını iyi verir; kökün içindeki çekişme ve itişme tonunu eksik bırakır. | Kesin |
| Almanca | abwehren, abwenden | Defetmek, savuşturmak, bertaraf etmek | Savunmacı püskürtmeyi çok iyi karşılar; türevlerdeki parlama ve anilik çağrışımını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | repousser, écarter | Geri itmek, savuşturmak | Fiziksel ve mecazi uzaklaştırmayı karşılar; kökteki zıt özellikle mukabele etme vurgusunu taşımaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ادّارَأْتُمْ | Bir suç veya sorumlulukta ihtilafa düşüp suçu birbirine atmak, çekişmek | Katilin kimliği konusunda karşılıklı ithamda bulunma bağlamı: Bakara 2:72 |
| يَدْرَءُونَ | Kötülüğü iyilikle savuşturmak, zararı hayırla bertaraf etmek | Müminlerin ve olgun şahsiyetlerin ahlaki tavrı: Ra'd 13:22, Kasas 28:54 |
| يَدْرَأُ | Cezayı veya azabı delil ve yeminle düşürmek, savmak | İffete iftira ve lian sürecinde kadının cezayı savuşturması: Nûr 24:8 |
| فَادْرَءُوا | Ölümü ve helaki kendinden savmaya meydan okuma | Münafıkların iddialarına karşı ilahi meydan okuma: Âl-i İmrân 3:168 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi takdir, ecel ve irade ilişkisi | Ecelin veya takdir edilen helakin kulun tedbiriyle savuşturulup savuşturulamayacağı tartışması | İnsanın ilahi takdir karşısındaki mutlak acziyeti ve takdiri savuşturma iddiasının hükümsüzlüğü |
| Fıkıh | Ceza hukuku ve hadlerin düşürülmesi | Şüphelerin cezayı düşürüp düşürmeyeceği ilkesi | Şüphe durumunda haddin tatbik edilmeyip düşürülmesi ve askıya alınması |
| Tefsir | Ahlaki mücadele ve toplumsal ilişkiler | Kötülüğe misliyle değil, onu yok edecek bir iyilik hamlesiyle karşılık verilmesi | Pasif sabır yerine kötülüğü izale eden aktif ve dönüştürücü iyilik |
| Hadis | Yargılama usulü ve ihtilafların çözümü | ادرؤوا الحدود بالشبهات kaidesi ve yollarda ihtilaf etmekten sakınma | Hatanın ve cezanın bertaraf edilmesi, ihtilafın defedilmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kötülüğün arındırılması | Aktif arınma ve iyilik kalkanı | Kötülüğü iyilikle yok etme | Dini hayatta kötülük pasif kalarak değil, karşı bir hayır hamlesiyle bertaraf edilir. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve delil hiyerarşisi | Şüphe kuralı ve eleştirel eleme | Asılsız iddiaların çürütülmesi | Hukuki ve ilmi usulde kesin olmayan unsurlar, şüphe ilkesiyle hükümsüz kılınır. | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve diplomasi | Tehdidi bertaraf etme ve caydırıcılık | Toplumsal çatışmayı yatıştırma | Fitne ve iftira ortamında tarafların suçu birbirine atmasını engelleyip adaleti kurma. | Güçlü |
| İktisadi | Risk yönetimi ve piyasa dengesi | Zararı defetme ve kriz savma | Krizin yapıcı yatırımla aşılması | Ekonomik bozulmayı daralma yerine verimli ve yapıcı mali araçlarla dengeleme. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Zıt fazlı dalga sönümlemesi (destructive interference) | İki zıt kuvvetin birbirini nötrleyerek zararlı dalgayı yok etmesi gibi, kötülüğün iyilik vektörüyle sönümlenmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Masumiyet karinesi ve onarıcı adalet | Şüphenin sanık lehine yorumlanarak cezanın düşürülmesi ve çatışmanın dönüştürücü eylemle çözülmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece basit bir savunma, geri çekilme veya kötülüğü görmezden gelme biçiminde pasif bir tepki olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kötülüğün, töhmetin veya cezanın üzerine daha baskın, yapıcı ve dönüştürücü bir eylemle (iyilik, yemin, kesin delil) gidilerek onun büsbütün bertaraf edilmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerde emredilen dönüştürücü ahlaki mücadeleyi etkisiz bir pasifliğe indirgemek ve fıkıhtaki şüpheyle ceza savma ilkesini keyfi af mekanizması sanmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ahlak felsefesinde (kötülüğü iyilikle savma) hem de ceza usulünde (itham ve cezayı delille düşürme) benimsediği aktif bertaraf etme yöntemini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mümin şahsiyetin vasıflarını anlatan ahlak ayetlerinde, lian ve ceza usulünü bildiren ahkam ayetlerinde ve ecel karşısında insanın acziyetini vurgulayan meydan okuma ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kötülüğe karşı sabretmenin pasif bir boyun eğiş olmadığını, aksine kötülüğü yerinden sökecek bir iyilik hamlesi üretmek anlamına geldiğini ortaya koyarak hatalı tevekkül anlayışını düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi, engeli veya tehlikeyi kuvvetle itip savuşturmak, sel gibi öne atılarak yolu açmak.
- Soyut anlamBir kötülüğü, suçu, ithamı veya cezayı karşıt ve daha güçlü bir meşru vasıtayla etkisiz kılıp ortadan kaldırmak.
- Sistematik karşılıkBozucu bir etkenin (), ona zıt yönde uygulanan yapıcı bir etkenle () sönümlenerek sistemden dışlanması ().
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sisteme yönelen negatif etkiyi veya kötülüğü, bu etkiye karşı devreye sokulan aktif yapıcı hamleyi (iyilik, yemin, delil) temsil eder. ifadesi yapıcı hamlenin negatif etkiden daha baskın olduğunu gösterir. bağıntısı ise bu baskın zıt hamle neticesinde negatif etkinin tamamen savuşturulup bertaraf edildiğini () simgeler.