درأ
د - ر - أ
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 4 sîga
- 12 sözlük
Dür inci demektir. Deree inci gibi parlayan şey demektir. Der etmek parlatmak demektir. Yola düşen kaya parçası, engellemek demektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: درء
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Dür inci demektir. Deree inci gibi parlayan şey demektir. Der etmek parlatmak demektir. Yola düşen kaya parçası, engellemek demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.717 harfباب الدال والراء و و ا ي معهما
د و ر، د ي ر، د ر ي، د ر أ، ر أ د، ر ي د، أ ر د، ر و د، و ر د، ر د أ، ر د ي مستعملات
دور:
الدَوّاريُّ: الدهرُ الدَوّار بالناس، قال العجاج:
والدهر بالاِنسانِ دَواريُّ
ويقال: دارَ دَورةً واحدة، وهي المرَّةُ الواحدة يَدورُها.
والدَّور قد يكون مصدراً في الشعر، ويكون لوثاً واحداً من دَوْر العِمامة، ودَوْرُ الحَبْلِ بالشيء، ويكون لوثاً واحداً من والدُوارُ: أن يأخُذَ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.610 harfالدرْء: الدفع. وفي الحديث: "ادرءوا الحدود ما استطعتم". ودرأ علينا فلان يردأ دروءاً، واندرأ، أي طلع مفاجأة، ومنه كوكب دِرِّيءٌ على فِعِّيلٍ مثل: سِكِّيرٍ وخِمِّيرٍ؛ لشدة توقده وتلألئه. وقد درأ الكوكب دُرُوءاً. قال الفراء: والعرب تسمي الكواكبَ العظامَ التي لا تعرف أسماءها: الدراريّ. وتقول: تَدَرَّأَ علينا فلان، أي تطاول. قال الشاعر:
لقيتم من تَدَرُّئِكُمْ عـلـينـاوقَتْلِ سَراتِنا ذاتَ العَراقي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok25.668 harfد ر ( وايء )
دور ، دير ، درى ، أدر ، درأ ، ردى ، ورد ، ودر ، ردأ ، رود ، ريد ، رأد : ( مستعملة ) .
( دور دير ) : قال الليث : الدَوَّارِيُّ : الدَّهر الدَّوَّارُ بالإنسان .
قال العجاج : والدهرُ بالإنسان دَوّارِيُّ .
ويقال : دَارَ دَوْرَةً واحدة ، وهي المرَّة الواحدةُ يَدُورها ، والدَّوْرُ قد يكون مَصدراً في الشعر ، ويكون دَوْراً واحداً من دَوْرِ العمامة . ودَوْرِ الخَيْل وغيره ، عامٌ في الأشياء
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.604 harf- الدرء: الميل إلى أحد الجانبين، يقال: قومت درأه ودرأت عنه: دفعت عن جانبه، وفلان ذو تدرئ، أي: قوي على دفع أعدائه، ودارأته: دافعته. قال تعالى: ﴿ويدرؤون بالحسنة السيئة﴾ [الرعد/22]، وقال: ﴿ويدرأ عنها العذاب﴾ [النور/8]، وفي الحديث: (ادرءوا الحدود بالشبهات) (الحديث أخرجه الحارثي في مسند أبي حنيفة له عن ابن عباس مرفوعا، وأبو سعد السمعاني في ذيل تاريخ بغداد، وفي سنده من لا يعرف.
وعند الترمذي عن عائشة
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR527 harfد ر أ
درأ عنـه البـلاء ودرأ العـدوّ: دفعـه.
ودرأ الزمـام لناقتـه.
وفلـان ذو تدرإٍ: قويّ على دفع أعدائه.
ودخل عر رضي الله عنه المسجد فدرأ الحصى درأة ثم ألقى عليه رداءه أي دفعه مسوّياً له.
ودارأه: دافعه.
وتدارؤا: تدافعوا.
وتدارؤا في الخصومة وادّارؤا.
واتخذ دريئـة للصيد وهي الذريعة.
واتخذوا دريئة للطّعن وهي حلقة يتعلمون عليها الطعن.
ومـن المجـاز: درأ الكوكـب:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.779 harfالدَّرْءُ: الدَّفْع. دَرَأَهُ يَدْرَؤُهُ دَرْءاً ودَرْأَةً: دَفَعَهُ. وتَدارَأَ القومُ: تَدافَعوا في الخُصومة ونحوها واخْتَلَفوا. ودارأْتُ، بالهمز: دافَعْتُ. وكلُّ مَن دَفَعْتَه عنك فقد دَرَأْتَه. قال أَبو زبيد: كانَ عَنِّي يَرُدُّ دَرْؤُكَ، بَعْدَ * اللّهِ، شَغْبَ الـمُسْتَصْعِبِ، المِرِّيد يعني كان دَفْعُكَ.
وفي التنزيل العزيز: «فادّارَأْتُم فيها». وتقول: تَدارأْتم، أَي اخْتَلَفْتُم
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR360 harf* د ر أ * * الدَّرْءُ * الدفع وبابه قطع و * دَرَأ * طلع مفاجأة وبابه خضع ومنه كوكب دريء كسكيت لشدة توقده ولألؤه و * دُرِّيُّ * بالضم منسوب إلى الدر وقُرئ * دُرِّيُّ * بالضم والهمز و * دَرَيءٌ * بالفتح والهمز و * تَدَارَأْتُمْ * و * ادَّارَأْتُمُ * تدافعتم واختلفتم و * المُدَارَاةُ * في حسن الخلق فتُهمز واُلّين يقال * دَارَأَهُ * و * دارَاهُ * أي لاينه واتقاه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.593 harfدرأه كجعل يدرؤه درأ بفتح فسكون ودرأة، ودرأه إذا دفعه ومنه الحديث ادرءوا الحدود بالشبهات ودرأ السيل درءا: اندفع، كاندرأ وهو مجاز، ودرأ الوادي بالسيل: دفع، وفي حديث أبي بكر:
صادف درء السيل سيل يدفعه
يهضبه طورا وطورا يمنعه ودرأ الرجل دروءا: طرأ وهم الدراء والدرآء، يقال: نحن فقراء ودرآء ودرأ عليهم درء ودروءا: خرج فجاءة كاندرأ وتدرأ، وأنشد ابن الأعرابي:
أحس ليربوع
درأه كجعل يدرؤه درأ بفتح فسكون ودرأة، ودرأه إذا دفعه ومنه الحديث ادرءوا الحدود بالشبهات ودرأ السيل درءا: اندفع، كاندرأ وهو مجاز، ودرأ الوادي بالسيل: دفع، وفي حديث أبي بكر:
صادف درء السيل سيل يدفعه يهضبه طورا وطورا يمنعه ودرأ الرجل دروءا: طرأ وهم الدراء والدرآء، يقال: نحن فقراء ودرآء ودرأ عليهم درء ودروءا: خرج فجاءة كاندرأ وتدرأ، وأنشد ابن الأعرابي: أحس ليربوع وأحمي ذمارها وأدفع عنها من دروء القبائل أي من خروجها وحملها، وفي العباب: اندرأ عليهم إذا طلع مفاجأة، وروى المنذري عن خالد بن يزيد قال: يقال: درأ علينا فلان وطرأ إذا طلع فجاءة، ودرأ الكوكب دروءا من ذلك. ومن المجاز قال شمر: درأت النار: أضاءت، ودرأ البعير دروءا: أغد زاد الأصمعي وكان مع الغدة ورم في ظهره وفي الإناث في الضرع، فهو دارئ، وناقة دارئ أيضا إذا أخذتها الغدة في مراقها واستبان حجمها، ويسمى الحجم درأ، بالفتح، قاله ابن السكيت، وعن ابن الأعرابي: إذا درأ البعير من غدته رجوا أن يسلم، قال: ودرأ إذا ورم نحره، والمراق مجرى الماء في حلقها، واستعاره رؤبة للمنتفخ المتغضب فقال: يا أيها الدارئ كالمنكوف والمتشكي مغلة المحجوف جعل حقده الذي نفخه بمنزلة الورم الذي في ظهر البعير، والمنكوف: الذي يشتكي نكفته وهي أصل اللهزمة، ودرأ الشيء: بسطه ودرأت له وسادة، أي بسطتها، ودرأت وضين البعير إذا بسطته على الأرض ثم أبركته عليه لتشده به، قال المثقب العبدي يصف ناقته: تقول إذا درأت لها وضيني أهذا دينه أبدا وديني وفي حديث عمر رضي الله عنه أنه صلى المغرب، فلما انصرف درأ جمعة من حصى المسجد وألقى عليها رداءه واستلقى، أي بسطها وسواها، والجمعة: المجموعة، يقال: أعطني جمعة من تمر، كالقبصة وقال شمر: درأت عن البعير الحقب، أي دفعته، أي أخرته عنه، قال أبو المنصور: والصواب فيه ما ذكرناه من بسطته على الأرض وأنختها عليه. ويقال: القوم تدارءوا إذا تدافعوا في الخصومة ونحوها واختلفوا، كادارءوا. ويقال: جاء السيل درأ بفتح فسكون ويضم إذا اندرأ من مكان بعيد لا يعلم به ويقال: جاء الوادي درأ، بالضم، إذا سال بمطر واد آخر، وقيل جاء درأ: من بلد بعيد، فإن سال بمطر نفسه قيل: سال ظهرا، حكته ابن الأعرابي. واستعار بعض الرجاز الدرء لسيلان الماء من أفواه الإبل في أجوافها، لأن الماء إنما يسيل هناك غريبا أيضا، إذ أجواف الإبل ليست من منابع الماء ولا من مناقعه فقال: جاب لها لقمان في قلاتها ماء نقوعا لصدى هاماتها تلهمه لهما بجحفلاتها يسيل درأ بين جانحاتها واستعار للإبل الجحافل، وهي لذوات الحوافر، كذا في اللسان. والدرء: الميل والعوج يقال: أقمت درء فلان، أي اعوجاجه وشغبه قال المتلمس: وكنا إذا الجبار صعر خده أقمنا له من درئه، فتقوما والرواية الصحيحة من ميله ومنه قولهم بئر ذات درء وهو الحيد، كذا في العباب، وفي اللسان: ومن الناس من يظن هذا البيت للفرزدق وليس له، وبيت الفرزدق: وكنا إذا الجبار صـعـر خـده ضربناه تحت الأنثيين على الكرد وقيل: الدرء هو الميل والعوج في القناة ونحوها كالعصا مما تصلب إقامته وتصعب، قال: إن قناتي من صليبات القنا على العداة أن يقيموا درأنا وقال ابن دريد: درء بفتح ويكسر اسم رجل مهموز مقصور والدرء: نادر يندر من الجبل على غفلة ودروء الطريق بالضم: أخاقيقه هي كسوره وجرفه وحدبه. واندرأ الحريق: انتشر وأضاء. والدريئة كالخطيئة: الحلقة يتعلم الرامي الطعن والرمي عليها، قال عمرو بن معد يكرب رضي الله عنه: ظللت كأني للرمـاح دريئة أقاتل عن أبناء جرم وفرت قال الأصمعي: هي مهموزة وقيل الدريئة: كل ما استتر به من الصيد البعير أو غيره ليختل به فإذا أمكنه الرمي رمى، قال أبو زيد: هي مهموزة، لأنها تدرأ نحو الصيد، أي تدفع، وقال ابن الأثير: الدرية: حيوان يستتر به الصائد فيتركه يرعى مع الوحش حتى إذا أنست به وأمكنت من طالبها رماها، ولم يهمزها ابن الأثير. ويقال: ادرءوا دريئة. وتدرءوا: استتروا عن الشيء ليختلوه أو جعلوا دريئة للصيد والطعن، والجمع الدرائئ بهمزتين، والدرايا، كلاهما نادر وتدرءوا عليهم: تطاولوا وتعاونوا، قال عوف بن الأحوص: لقيتم من تدرئكم عـلـينـا وقتل سراتنا ذات العراقي وعن ابن السكيت: ناقة دارئ بغير هاء أي مغدة. وأدرأت الناقة لضرعها فهي مدرئ كمكرم إذا أنزلت اللبن وأرخت ضرعها عند النتاج قاله أبو زيد. ومن المجاز كوكب دريء كسكين من درأ إذا طلع مفاجأة، وإنما سمي به لشدة توقده وتلألئه. وقال أبو عمرو: سألت رجلا من سعد بن بكر من أهل ذات عرق فقلت: هذا الكوكب الضخم ما تسمونه? قال: الدريء. وكان من أفصح الناس ويضم وحكى الأخفش عن قتادة وأبي عمرو: دريء، بفتح الدال، من درأته، وهمزها وجعلها على فعيل، قال: وذلك من تلألئه، قلت: فهو إذا مثلث وقال أبو عبيد: إن ضممت الدال قلت دري، ويكون منسوبا إلى الدر، على فعلي، ولم تهمز، لأنه ليس في كلام العرب فعيل بضم فتشديد سواه، ومريق للعصفر، ومن همزه من القراء فإنما أراد أن وزنه فعول مثل سبوح، فاستثقل الضم فرد بعضه إلى الكسر، كذا في العباب أي متوقد متلألئ، وقد درأ الكوكب دروءا: توقد وانتشر ضوءه، وقال الفراء: العرب تسمي الكواكب العظام التي لا تعرف أسماءها: الدراري، وقال ابن الأعرابي: والدريء: الكوكب المنقض يدرأ على الشيطان، وأنشد لأوس بن حجر، وهو جاهلي، يصف ثورا وحشيا: فانقض كالدريء يتبعه نقع يثور تخاله طنبا يريد: تخاله فسطاطا مضروبا، كذا في مشكل القرآن لابن قتيبة. وكوكب دري بالضم والياء موضع ذكره في درر وسيأتي إن شاء الله تعالى. ودارأته مدارأة وكذا داريته مداراة إذا اتقيته ودارأته أيضا: دافعته ولاينته وهو ضد، وأصل المدارأة المخالفة والمدافعة، ويقال: فلان لا يداري ولا يماري، أي لا يشاغب ولا يخالف. وأما قول أبي يزيد السائب بن يزيد الكندي رضي الله عنه: كان النبي صلى الله عليه وسلم شريكي، فكان خير شريك، لا يشاري ولا يماري ولا يداري. قال الصاغاني: ففيه وجهان: أحدهما أنه خفف الهمزة للقرينتين، أي لا يدافع ذا الحق عن حقه، والثاني أنه على أصله في الاعتلال، من دراه إذا ختله، وقال الأحمر: المدارأة في حسن الخلق والمعاشرة، تهمز ولا تهمز، يقال دارأته وداريته إذا اتقيته ولاينته. ورجل وفي الحديث: السلطان ذو تدرإ بالضم، وذو عدوان وذو بدوات وفي بعض الروايات ذو تدرأة بالهاء، والتاء زائدة زيادتها في ترتب وتنضب وتنفل أي مدافع ذو عز وفي بعض النسخ: ذو عدة ومنعة وقدرة وقوة على دفع أعدائه عن نفسه، وقال ابن الأثير: ذو تدرإ: ذو هجوم لا يتوقى ولا يهاب، ففيه قوة على دفع أعدائه، ومنه قول العباس بن مرداس: وقد كنت في القوم ذا تدرإ فلم أعط شيئا ولم أمنـع وقرأت في ديوان الحماسة للقلاخ ابن حزن بن خباب المنقري: وذو تدرإ ما الليث في أصل غابه بأشجع منه عند قرن ينـازلـه وقال ابن دريد: درأ كجبل مهموز مقصور: اسم رجل وادرأتم أصله تدارأتم أدغمت التاء في الدال لاتحاد المخرج، واجتلبت الهمزة للابتداء بها وقال أبو عبيد: ادرأت الصيد على افتعل إذا اتخذت له دريئة. والتركيب يدل على دفع الشيء. ومما يستدرك عليه: الدرء: النشوز والاختلاف، ومنه حديث الشعبي في المختلعة: إذا كان الدرء من قبلها فلا بأس أن يأخذ منها. أي النشوز والاختلاف. وذات المدارأة هي الناقة الشديدة النفس، وقد جاء في قول الهذلي. والمدرأ بالكسر: ما يدفع به. والتداري أصله التدارؤ، ترك الهمز ونقل إلى التشبيه بالتقاضي والتداعي. ودرأ الحائط ببناء: ألزقه به، ودرأ الشيء: جعله له ردأ، ودرأه بحجر: رماه، كرداه. واندرأ عليه اندراء: اندفع، والعامة تقول: اندرى، واندرأ علينا بشر: طلع مفاجأة. ومما يستدرك عليه:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.720 harfدَرَأَهُ
1 دَرَأَهُ ذ , aor. دَرَاَ , (M, Msb, K,) inf. n. دَرْءٌ (S, M, Mgh, Msb, K) and دَرْأَةٌ; (K;) and ↓ درّأهُ; (M, TA; [or this latter has probably an intensive signification;]) He pushed it, or thrust it; or pushed it, or thrust it, away, or back; repelled it; or averted it; syn. دَفَعَهُ; (S, * M, Mgh, * Msb, K;) namely, a thing. (Msb.) Hence, كَانَ بَيْنَ عُمَرَ وَمُعَاذِ بْنِ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.126 harfMadde başı: درءدَرَأَ
دَرَأَ A ( n. ac. دَرْء 1 , دَرْءَة 1t ),
a. Drove, thrust away, back, along; repelled.
b. Spread out ( upon the ground ).
c. [ 'Ala ], Came upon unexpectedly.
d. see VII (a) .
e. ( n. ac. دُرُوْء [ دُرُوْء 27 ]), Shone brightly, gleamed.
دَاْرَأَ
دَاْرَأَ III ,
a. Repelled.
b. Flattered, cajoled.
تَدَرَّأَ
تَدَرَّأَ V ,
a. Lay in ambush ( hunter ).
b. [ 'Ala ], Regarded
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok29.425 harfMadde başı: درءدرء
دَرَأَ - يَدْرَأُ - تَدارأَ - يَتَدارأُ
دَرَأَ - يَدْرَأُ + كائن + عن كائن + شيئاً: يشكل له درعاً واقياً من أذى وشيك: يرد ويدفع ويصد عنه ويوقيه أذى وشيكاً وخطيراً: يقوم بدفع الأذى والضرر المحتمل عن كائن أو يمنع وقوعه
دَرَأَ - يَدْرَأُ + كائن + عن كائن + شيئاً + بـِ شيء: يرده ويدفعه ويصده عنه ويوقيه أذاه باستعمال الشيء
تَدارأَ - يَتَدارأُ:
Mücavir kökler32 mücavir (43 toplam)
- نفق
2 ortak ayet · İki yüzlüler
- صبر
2 ortak ayet · Granit taş demektir
- رزق
2 ortak ayet · Üzüm demektir
- قتل
2 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- سوأ
2 ortak ayet · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
- حسن
2 ortak ayet · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
- علن
1 ortak ayet · “A’ren” mahallenin orta yeri, evler arası avlu demektir
- كتم
1 ortak ayet · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
- ربع
1 ortak ayet · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
- نفس
2 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- قعد
1 ortak ayet · Temel demektir
- مرر
1 ortak ayet · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
Geçtiği ayetler(5)
… رَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُولَئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ
Ve savuştururlarVe onlar ki; Rabblarının rızasını dileyerek sabrederler, namazı kılarlar, kendilerine verdiğimiz rızıktan, gizlice ve açıkça infak ederler. Kötülüğü iyilik yaparak ortadan kaldırırlar. İşte onlara bu dünyanın karşılığı;
أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ
Savuştururlarİşte onlara sabrettiklerinden ötürü ecirleri iki defa verilir. Kötülüğü iyilikle savar onlar. Ve kendilerine verdiğimiz rızıktan da infak ederler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | درأ |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Mahmûz (hemzeli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | دفع, ردد, كفف, منع |
| Zıt Kök | جلب |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kuvvetle itmek, önünden savuşturmak ve bertaraf etmek |
| Çekirdek Özet 2 | Kötülüğü, cezayı, töhmeti veya tehlikeyi zıddıyla ya da delille savuşturma |
| Çekirdek Özet 3 | Çatışma ve zararın pasif dirençle değil aktif ve yapıcı hamleyle etkisiz kılınması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca pasif kaçınma veya basit inkâr sayıp aktif savuşturma ve bertaraf etme gücünü gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| در | Sürekli ve kuvvetli akış, peş peşe dökülme, fışkırarak ortaya çıkma; درر, درس, درك, درج köklerinde olduğu gibi bir hareketin kesintisizce ileri atılması | أ | Çekirdekteki akışkan ve taşan hareket, ani ve sert bir yönelim kazanarak bir hedefe çarpma, karşıdakini şiddetle savurma ve önünü keserek defetme anlamına özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Harekete geçiş, sınır eşiği ve yönelim |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Öne atılma, öncelik alma ve baskın irade sergileme |
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Yalın kuvvet, ani baskı ve doğrudan itme gücü |
| درأ | Kapıdan öne atılan yalın kuvvet | Eşikte durmayıp doğrudan ve güçlü bir yönelişle karşıdaki unsuru geriye itme, engeli yarma ve tehdidi savuşturma hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi, saldırganı veya eğriliği şiddetle itip bir kenara savurmak; selin önüne kattığı çer çöpü yarması veya yoldaki çıkıntının savrulması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Zübeyd el-Âlî bir beytinde düşmanın serkeşliğini ve fitnesini savuşturmayı bu kökle ifade etmiştir: كانَ عَنِّي يَرُدُّ دَرْؤُكَ، بَعْدَ اللّهِ، شَغْبَ الـمُسْتَصْعِبِ، المِرِّيد / Beyitte kök, bir saldırıyı veya husumeti kalkan olup defetmek anlamındadır. |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer mescide girdiğinde yerdeki çakılları eliyle sertçe itip düzeltmiş ve üzerlerine ridasını sermiştir; bu fiil rivayette şöyle geçer: فدرأ الحصى درأة ثم ألقى عليه رداءه أي دفعه مسوّياً له |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Tahdhīb al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Kök Sami dilleri ailesinde öncelikle dışa doğru itme, savurma, bir engeli bertaraf etme veya ansızın ortaya çıkıp püskürtme semantik dairesiyle ilişkilidir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kökün hemzeli formu doğrudan defetme yerine daha çok parıldama, ileri doğru atılma veya dönme/dağılma çağrışımları barındıran akraba fonetik biçimlerle kesişir. Arapçada درأ formu, hemzenin getirdiği patlamalı ses değeriyle birlikte fiziksel bir nesneyi ya da tehlikeyi doğrudan ve kuvvetli bir temasla savuşturma fiilinde yoğunlaşmıştır. Klasik leksikografide selin ani baskınına da yıldızın karanlığı yırtarak doğmasına da bu fiilin verilmesi, kökün özünde taşıdığı engeli yararak savurma dinamizmini doğrular.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi veya hasmı şiddetle itip defetmek; selin veya yıldızın ansızın belirmesi | Fiil hem bir şeyi savuşturmayı hem de ansızın hücum edip öne çıkmayı ifade eden iki yönlü somut dinamizme sahiptir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanicede akraba fonetik köklerde fırlatma, öne atılma ve parıldama izleri | Arapçadaki itme ve savuşturma vurgusu, kökün Sami dillerindeki ortak itilim ve yönelim çekirdeğinden gelişmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda ani itme ve basınç uygulama kökleri | Geniş Afro-Asyatik alanda belirgin morfolojik soydaşlık sınırlıdır. | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| درأ | Anlamlı | İtmek ve savuşturmak | Karşıdan gelen bir gücü, kötülüğü veya engeli kuvvetle geri püskürtmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دأر | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız anlam kökü olarak işlenmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| ردأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Müstakil üçlü kök olarak değil, hemzesiz veya türev formlarda zayıflık bildiren kullanımlarla anılır | Kur'an'da bu tertipte geçmez |
| رأد | Anlamlı | Taze ve narin olmak | Gençlik tazeliği, salınarak yürüme ve günün yükselmesi anlamındadır | Zıtlaşma veya savurma içermez; Kur'an'da geçmez |
| أدر | Anlamlı | Şişmek ve büyümek | Kasık fıtığı veya bir uzvun su toplayıp şişmesi anlamındadır | Fiziksel kabarma ve şişme; Kur'an'da geçmez |
| أرد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu dizilişte kök anlamı kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| درأ | Merkez | Savuşturmak, itmek | Yaklaşan veya vuku bulan bir tehlikeyi etkin bir kuvvetle geriye itip uzaklaştırmak | Şiddetli, aktif ve bertaraf edici bir defetme hareketidir |
| دفع | Komşu | İtmek, savmak | Bir şeyi genel anlamda bir yerden başka bir yere itelemek | دفع nötr itmeyi de kapsar; درأ ise doğrudan tehlikeyi ve zararı bertaraf etmeye odaklıdır |
| ردد | Komşu | Geri çevirmek | Gelen şeyi geldiği yöne veya kaynağına döndürmek | ردد geliş yönüne geri iadeyi vurgular; درأ ise engeli kırıp savuşturmayı hedefler |
| كفف | Komşu | Menetmek, durdurmak | Bir hareketi sınır çekerek durdurmak, el çekmek | كفف engelleme ve durdurma eylemidir; درأ ise aktif hamleyle geriletmektir |
| منع | Komşu | Engel olmak | Bir şeyin gerçekleşmesine baştan mani olmak | منع erişimi ve geçişi keser; درأ yaklaşmış veya temas etmiş olanı savurur |
| جلب | Zıt | Çekmek, getirmek | Bir şeyi dışarıdan içeriye, kendine doğru çekip celbetmek | درأ varlığı dışarı itip uzaklaştırırken جلب içeriye ve kendine çeker |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | درأ | İtmek, savuşturmak, bertaraf etmek | Bir zararı, töhmeti veya cezayı aktif bir hamleyle defetme dinamizmidir. | Kesin |
| Latince | repellere, avertere | Geri püskürtmek, uzaklaştırmak | Tehlikeyi geriye itmeyi karşılar; Arapçadaki hasmın üzerine hücum ederek savma nüansını tam yansıtmaz. | Güçlü |
| İngilizce | ward off, avert, repel | Savuşturmak, önlemek, püskürtmek | Kötülüğün savuşturulmasını iyi verir; kökün içindeki çekişme ve itişme tonunu eksik bırakır. | Kesin |
| Almanca | abwehren, abwenden | Defetmek, savuşturmak, bertaraf etmek | Savunmacı püskürtmeyi çok iyi karşılar; türevlerdeki parlama ve anilik çağrışımını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | repousser, écarter | Geri itmek, savuşturmak | Fiziksel ve mecazi uzaklaştırmayı karşılar; kökteki zıt özellikle mukabele etme vurgusunu taşımaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ادّارَأْتُمْ | Bir suç veya sorumlulukta ihtilafa düşüp suçu birbirine atmak, çekişmek | Katilin kimliği konusunda karşılıklı ithamda bulunma bağlamı: Bakara 2:72 |
| يَدْرَءُونَ | Kötülüğü iyilikle savuşturmak, zararı hayırla bertaraf etmek | Müminlerin ve olgun şahsiyetlerin ahlaki tavrı: Ra'd 13:22, Kasas 28:54 |
| يَدْرَأُ | Cezayı veya azabı delil ve yeminle düşürmek, savmak | İffete iftira ve lian sürecinde kadının cezayı savuşturması: Nûr 24:8 |
| فَادْرَءُوا | Ölümü ve helaki kendinden savmaya meydan okuma | Münafıkların iddialarına karşı ilahi meydan okuma: Âl-i İmrân 3:168 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi takdir, ecel ve irade ilişkisi | Ecelin veya takdir edilen helakin kulun tedbiriyle savuşturulup savuşturulamayacağı tartışması | İnsanın ilahi takdir karşısındaki mutlak acziyeti ve takdiri savuşturma iddiasının hükümsüzlüğü |
| Fıkıh | Ceza hukuku ve hadlerin düşürülmesi | Şüphelerin cezayı düşürüp düşürmeyeceği ilkesi | Şüphe durumunda haddin tatbik edilmeyip düşürülmesi ve askıya alınması |
| Tefsir | Ahlaki mücadele ve toplumsal ilişkiler | Kötülüğe misliyle değil, onu yok edecek bir iyilik hamlesiyle karşılık verilmesi | Pasif sabır yerine kötülüğü izale eden aktif ve dönüştürücü iyilik |
| Hadis | Yargılama usulü ve ihtilafların çözümü | ادرؤوا الحدود بالشبهات kaidesi ve yollarda ihtilaf etmekten sakınma | Hatanın ve cezanın bertaraf edilmesi, ihtilafın defedilmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kötülüğün arındırılması | Aktif arınma ve iyilik kalkanı | Kötülüğü iyilikle yok etme | Dini hayatta kötülük pasif kalarak değil, karşı bir hayır hamlesiyle bertaraf edilir. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve delil hiyerarşisi | Şüphe kuralı ve eleştirel eleme | Asılsız iddiaların çürütülmesi | Hukuki ve ilmi usulde kesin olmayan unsurlar, şüphe ilkesiyle hükümsüz kılınır. | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve diplomasi | Tehdidi bertaraf etme ve caydırıcılık | Toplumsal çatışmayı yatıştırma | Fitne ve iftira ortamında tarafların suçu birbirine atmasını engelleyip adaleti kurma. | Güçlü |
| İktisadi | Risk yönetimi ve piyasa dengesi | Zararı defetme ve kriz savma | Krizin yapıcı yatırımla aşılması | Ekonomik bozulmayı daralma yerine verimli ve yapıcı mali araçlarla dengeleme. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Zıt fazlı dalga sönümlemesi (destructive interference) | İki zıt kuvvetin birbirini nötrleyerek zararlı dalgayı yok etmesi gibi, kötülüğün iyilik vektörüyle sönümlenmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Masumiyet karinesi ve onarıcı adalet | Şüphenin sanık lehine yorumlanarak cezanın düşürülmesi ve çatışmanın dönüştürücü eylemle çözülmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece basit bir savunma, geri çekilme veya kötülüğü görmezden gelme biçiminde pasif bir tepki olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kötülüğün, töhmetin veya cezanın üzerine daha baskın, yapıcı ve dönüştürücü bir eylemle (iyilik, yemin, kesin delil) gidilerek onun büsbütün bertaraf edilmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerde emredilen dönüştürücü ahlaki mücadeleyi etkisiz bir pasifliğe indirgemek ve fıkıhtaki şüpheyle ceza savma ilkesini keyfi af mekanizması sanmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ahlak felsefesinde (kötülüğü iyilikle savma) hem de ceza usulünde (itham ve cezayı delille düşürme) benimsediği aktif bertaraf etme yöntemini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mümin şahsiyetin vasıflarını anlatan ahlak ayetlerinde, lian ve ceza usulünü bildiren ahkam ayetlerinde ve ecel karşısında insanın acziyetini vurgulayan meydan okuma ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kötülüğe karşı sabretmenin pasif bir boyun eğiş olmadığını, aksine kötülüğü yerinden sökecek bir iyilik hamlesi üretmek anlamına geldiğini ortaya koyarak hatalı tevekkül anlayışını düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi, engeli veya tehlikeyi kuvvetle itip savuşturmak, sel gibi öne atılarak yolu açmak.
- Soyut anlamBir kötülüğü, suçu, ithamı veya cezayı karşıt ve daha güçlü bir meşru vasıtayla etkisiz kılıp ortadan kaldırmak.
- Sistematik karşılıkBozucu bir etkenin (), ona zıt yönde uygulanan yapıcı bir etkenle () sönümlenerek sistemden dışlanması ().
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sisteme yönelen negatif etkiyi veya kötülüğü, bu etkiye karşı devreye sokulan aktif yapıcı hamleyi (iyilik, yemin, delil) temsil eder. ifadesi yapıcı hamlenin negatif etkiden daha baskın olduğunu gösterir. bağıntısı ise bu baskın zıt hamle neticesinde negatif etkinin tamamen savuşturulup bertaraf edildiğini () simgeler.