درس
د - ر - س
KÖK- 8 geçiş
- 8 ayet
- 7 sîga
- 13 sözlük
Ders (sin) : “Deris” eskilerden yapılmış elbise demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ders (sin) : “Deris” eskilerden yapılmış elbise demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.709 harfباب السين والدال والراء معهما
س د ر، د س ر، س ر د، ر د س، د ر س مستعملات
سدر:
السِّدْرُ شَجَرٌ حَمْلُه النَّبِق، والواحدة بالهاء، ووَرَقه غَسولٌ.
وسِدْرةُ المُنتَهى في السّماء السابعة لا يُجاوزُها مَلَكٌ ولا نبيٌّ، قد أَظَلَّتِ السَّماواتِ والجَنّةَ.
والسَّدَرُ: اسمِدْرار البَصَر، وسَدِرَ بَصَرُه سَدَراً اذا لم يكَد يُبصِر الشيءَ حَسَناً، فهو سَدِرٌ وعَيْنُه سَدِرةٌ.
وفي عَيْنة سَماديرُ أي
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR637 harfدَرَسَ الرسم يدرس دُروساً، أي عفا. ودَرَسَتْهُ الريح، يتعدَّى ولا يتعدَّى. ودرست الكتاب دَرْساً ودِراسة. وَدَرَسَتِ المرأةُ دُروساً، أي حاضت. ودَرسوا الحنطة دِراساً، أي داسوها. وأبو دِراسٍ: فَرْجُ المرأة. والدَرْسُ: جَرَبُ قليلٌ يبقى في البعير. قال العجاج:
من عَرَق النَضْح عَصيمُ الدَرْسِ
والدَرْسُ أيضاً: الطريق الخفيّ.
ودارسْتُ الكتب وتدارستها وادَّارَسْتُها، أي دَرَسْتُها. والدِرْسُ بالكسر:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.129 harfس د ر
سدر ، سرد ، دسر ، درس ، ردس : مستعملة .
سدر : السِّدر : اسم الجنس ، والواحدة سِدْرَة .
السِّدْر من الشَّجَر سِدْران : أحدُهما سِدْرٌ بَرّيّ لا يُنتَفَع بثَمره ، ولا يصلُح ورقُه للغَسول ، وربما خُبِط ورقُه للرّاعية ، وله ثمَر عَفِصٌ لا يؤكل ، والعرَب تسمِّيه الضّال ، والجِنْس الثاني من السِّدر ينبُت على الماء ، وثمرُه النَّبِق ، ورَقُه غَسولُ ، يُشبه شجر العُنّاب ، له سُلاّء كسُلاّئه وورَقٌ
س د ر سدر ، سرد ، دسر ، درس ، ردس : مستعملة . سدر : السِّدر : اسم الجنس ، والواحدة سِدْرَة . السِّدْر من الشَّجَر سِدْران : أحدُهما سِدْرٌ بَرّيّ لا يُنتَفَع بثَمره ، ولا يصلُح ورقُه للغَسول ، وربما خُبِط ورقُه للرّاعية ، وله ثمَر عَفِصٌ لا يؤكل ، والعرَب تسمِّيه الضّال ، والجِنْس الثاني من السِّدر ينبُت على الماء ، وثمرُه النَّبِق ، ورَقُه غَسولُ ، يُشبه شجر العُنّاب ، له سُلاّء كسُلاّئه وورَقٌ كوَرَقِه ، إلا أنَّ ثمرَ العُنَّاب أَحْمَرُ حلو ، وثمرُ السِّدْر أصفَرُ مُزّ يتفكَّه به ، وأما قول الله جلّ وعزّ : ( ) أُخْرَى عِندَ سِدْرَةِ الْمُنتَهَى ( ) ( الْمُنتَهَى عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى ) ( النجم : 14 ، 15 ) ، فإن اللّيث زعم أنّها سِدْرةٌ في السماء السابعة لا يجاوِزُها ملك ولا نبيّ ، وقد أَظَلّت السماءَ والجَنّة ويُجمَع السِّدْرةُ سِدْراً وسِدَراً وسِدِرات . والسدر : اسمُ للجنس ، الواحدة سِدْرة . أبو عبيد : السادِرُ : الّذي لا يَهتمّ لشيء ولا يُبالِي ما صَنَع . وقال الليث : السَّدَرُ : اسْمِدْرَارُ البَصَر ، يقال : سَدِر بصرُه يسْدر سَدَراً : إذا لم يكن يُبصِر فهو سَدِر . وعينٌ سَدَرة . وقال أبو زَيد : السَّدَر : قَدَع العين ؛ والسَمادِير : ضَعْفُ البَصَر . والسَّدْرُ والسَّدْل : إرسالُ الشَّعر ، يقال : شعر مَسْدُور ومَسْدول وشعر مُنْسَدِر ومُنْسَدِل : إذا كان مسترسِلاً . أبو عُبَيْد : يقال : انسَدَرَ فلانٌ يَعْدُو ، وانّصَلت يَعْدُو : إذا أسْرَع في عَدْوه . وقال الليث : السَّدِير : نهرٌ بالحيرة . وقال عديّ : سَرَّه حالُه وكثرةُ مَا يملِك والبحرُ مُعرِضاً والسَّدِير وقال ابن السكّيت : قال الأصمعي : السَّدِير فارسية ، كأن أصله سادِلٌ ، أي : قُبّة في ثلاث قِبابٍ مُداخَلة ، وهو الّذي تسمِّيه الناسُ اليومَ سِدْليّاً فأعرَبته العَرَب فقالوا سَدِير . وفي ( نوادر الأصمعي ) التي رواها عنه أبو يَعلى قال : وقال أبو عمرو بنُ العَلاء : السَّدِيرُ : العُشْبُ . وقال أبو زَيد : يقال للرجل إذا جاء فارغاً : جاء يَنْفُض أَسْدَرَيه . قال : وبعضُهم يقول : جاء ينفض أصْدَريْه . وقال : أسدراه : مِنكباه . وقال ابن السكّيت : جاء ينفُض أزْدَرَيْه إذا جاء فارغاً . وقال اللّحياني : سَدَرَ ثوبه سَدْراً : إذا أرسَله طُولاً . وقال أبو عَمْرو : تَسدَّر بثَوْبه : إذا تجَلَّل به . قال : وسمعتُ بعضَ قيس يقول : سَدَل الرجل في البلاد وسَدَر : إذا ذَهَب فيها فلم يَثْنه شيء . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سَدر : قَمر . وسَدِر : تحير مِن شدّة الحرّ . قال : ولُعبةٌ للعَرب يقال لها : السُّدّر والطُّبن . وقال أبو تراب : قال أبو عُبيدة : جاء فلان يَضرب أَسْدَرَيه وأَصْدَرَيه ، أي : عِطْفَيْه ، وذلك إذا جاء فارغاً . دسر : قال الليث : الدَّسْر : الطَّعن والدفْعُ الشديد ، يقال : دَسَره بالرُّمح ، وأنشد : عن ذِي قَدَامِيسَ كَهَامٍ لو دَسَرْ قال : والبُضْعُ يُستعمَل فيه الدَّسْر ، يقال : دسَرَها بأَيْرِه . وقال الفرّاء في قوله : ( قُدِرَ وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ ) ( القمر : 13 ) ، قال : الدُّسُر : مَسامِيرُ السفينة وشُرُطُها الّتي تُشَدُّ بها . وقال الزّجّاج : كلّ شيءٍ يكون نحو السَّمْر . وإدخال شيء في شيء بقوّة وشِدّة فهو الدَّسْر ، يقال : دَسَرْتُ المِسْمارَ أدسُره وأدسِره دَسْراً . قال : وواحد الدُّسْرِ دِسَار . وسُئِل ابن عبّاس عن زكاةِ العَنْبَر فقال : إنّما هو شيء دَسَره البحرُ ، ومعناه : أن موج البحر دفعه فألقاه إلى الشطّ فلا زكاة فيه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الدَّسْر : السَّفِينة . وقال ثعلب في قوله : ( وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ ( . قال بعضهم : هو دَفْعُها الماءَ بكلْكلِها . ويقال : الدُّسُر : المسامير . ويقال : الدِّسارُ : الشَّريط من اللِّيف الّذي يشدّ بعضُه ببَعض . وقال الليث : جَمَلٌ دَوْسَرِيٌّ ودَوْسَر : وهو الضَّخْم ذو الهامة والمَناكِب . سَلَمة عن الفرّاء قال : الدَّوْسَرِيُّ : القَوِيُّ من الإبل . ودَوْسَر : كتيبةٌ كانت للنُّعمان بن المنذر ، وأنشَد : ضَرَبتْ دَوْسَرُ فينا ضَرْبةً أَثبتَتْ أوتاد مُلْكٍ فاستَقَرّ وبنو سَعْد بنِ زيد مَناةَ كانت تُلَقَّبُ : دَوْسَر في الجاهليّة . سرد : قال الله جلّ وعزّ : ( اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ ) ( سبأ : 11 ) . قال الفرَّاء : يقول : لا تجعل مِسمارَ الدِّرْع دَقِيقاً فيَنفَلق ، ولا غَليظاً فيَفْصِم الحَلَق . وقال الزّجّاج : السّرْد في اللّغة : تَقدِمة شيء إلى شيء حتى يتّسق بعض إلى إثْرِ بعض متَتابعاً . ويقال : سَرَدَ فلانٌ الحديثَ يَسرُدُه سَرْداً : إذا تابَعَه . وسَرَد فلانٌ الصَّوْمَ : إذا وَالاه . وقال في التفسير : السَّرْدُ : السَّمْرُ ، وهو غير خارجٍ من اللّغة ، لأنّ السَّمْر تقديرُك طرَف الحَلْقة إلى طَرَفها الآخر . قال : وقال سيبويه : رجل سَرَنْدَى : مشتقّ من السّرْد ، ومعناه : الّذي يَمضِي قُدُماً . قال : والسَّرَد : الحَلَق ، وهو الزَّرَد ، ومنه قيل لصاحبها سرّاد وزَرّاد . وقال اللّيث : السَّرْد : اسمٌ جامعٌ للدُّروع وما أَشبَهَها من عَمَل الحَلَق ، وسُمِّي سَرْداً لأنه يُسرَّد فيُثقب طرفَا كلّ حلقة بالمسمار ، فذلك الحَلَق المُسَرَّد ، والمِسْرَد هو المِثقَب ، وهو السِّراد . وقال لَبيد : كما خَرَج السِّرادُ من النِّقال وقال طَرَفة : حِفَافَيْه شُكَّا في العَسِيبِ بِمِسْرَدِ ويسمَّى اللّسان مِسرَداً . قال أبو بكر في قولهم : سردَ فلانٌ الكتابَ معناه : دَرَسه مُحكماً مجوَّداً ، أي : أَحكَمَ دَرْسَه وأجادَه ، من قولهم : سَرَدْتُ الدِّرعَ إذا أحكمتَ مَسامِيرها ، ودِرْع مسرودةٌ : محكمةُ المسامير والحَلَق . والسَّرَادُ من الثَّمر : ما أَضَرَّ به العطش فيبِس قبلَ ينْعِه . وقد أَسرَد النخلُ ، والواحدة سَرَادَة . وقال الفرَّاء : السَّرادة : الخَلالة الصُّلبة . والسراد من الزبيب يقال له بالفارسية : زنجير . وقال ابن الأعرابيّ : السّرادُ : المتتابع . وقيل لأعرابيّ : ما أَشهُرُ الحُرُم ؟ فقال : ثلاثةٌ سَرْد ، وواحد فَرْد . عمرو عن أبيه : السارِدُ : الخرّاز . والإشْفَى يقال له : السِّرادُ والمِسرَدُ والمخْصَف . ردس : قال الليث : الرَّدْس : دَكُّك أرضاً أو حائطاً أو مَدَراً بشيء صُلْبٍ عريضٍ يسمى مِرْدَساً ، وأَنشد : يُغَمِّد الأعداءَ جَوْزاً مِرْدَسا أبو عبيد عن الأحمر : المِرْداسُ : الصَّخْرة يُرمَى بها في البئر ليُعلمَ أفيها ماءٌ أم لا . قال الراجز : قَذْفَك بالمِرْداس في قَعْرِ الطَّوِي وقال شَمِر : يقال : رَدَسه بالحَجَر ، أي : ضرَبَه ورَمَاه بها . وقال رؤبة : هناك مِرْداناً مِدَقٌّ مِرْداسْ أي : داقٌّ . ويقال : رَدَسَه بحَجَر ونَدَسَه ورَداه : إذا رَماه . وقال ابن الأعرابيّ : الرَّدُوس : النُّطوح المِزحَم ، وقال الطِّرمّاح : تَشُقّ مُغمِّضاتِ اللَّيل عنها إذا طَرقَتْ بمرْداسٍ رَعُونِ قال أبو عَمْرو : المِرْدَاسُ : الرأس لأنه يردُسُ به ، أي : يردُّ به ويُدفَع . والرَّعُون المتحرّك ؛ يقال : رَدَس برأسه ، أي : دَفَع بها . درس : أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ : إذا كان بالبَعير شيءٌ خَفيف مِن الجَرَب قيل : به شيء من دَرْس وأَنشد : من عَرَق النَّضْج عَصِيمُ الدَّرْسِ وأخبَرَ المنذريُّ عن أبي العبّاس في قول الله جلّ وعزّ : ( وَكَذالِكَ نُصَرِّفُ الاَيَاتِ وَلِيَقُولُواْ دَرَسْتَ ) ( الأنعام : 105 ) ، قال : معناه : وكذلك نُبيِّن لهم الآيات مِن هُنا وهُنا لكي يقولوا : إنك دَرَسْتَ ، أي : تَعَلّمتَ ، أي : هذا الّذي جئتَ به عُلِّمتَ . قال : وقرأ ابنُ عبّاس ومجاهد : ( دارَسْتَ ) ، وفسّرها : قرأتَ على اليهود وقرءوا عليكَ ، وقرئت : ( وليقولوا دُرِسَت ) ، أي : قُرِئَتْ وتُلِيَتْ . وقُرىء : ( دَرِسَتْ ) ، أي : تَقادَمت ، أي : هذا الّذي تتلوه علينا شيء قد تَطاوَل ومَرَّ بنا . وأخبَرَني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : يقال : دَرَسَ الشيءُ يَدْرُس دُرُوساً ، ودَرَسْتُ الكتابَ أدرُسُه دِراسةً . والمِدْرَسُ : المكان الذي يُدرَس فيه . والمِدْرَس : الكِتاب . والدِّراس : المُدارَسة . قال : والدُّروس : دُرُوس الجارية إذا طَمِشَتْ ، يقال : جارية دارِسُ ، وجوارٍ دُرَّس وَدَوارِس . وقال الأسوَد بنُ يَعفُر يصف جَواريَ حين أدركنَ : اللاّتِ كالبَيضِ لمّا تَعْدُ أَن دَرَسَتْ صُفْرُ الأَناملِ من نقْف القَوارِيرِ ودرَسَت الجاريةُ تَدْرُس دُرُوساً . والدَّرْسُ : الجَرَب أوّلُ ما يظهر منه . والدَّرْس والدِّرْس والدَّرِيس : الثوبُ الخَلَق . قال ابنُ أحمر : لَم تَدْرِ ما نَسْجُ اليَرَنْدَج قَبْلَها ودِراسُ أعوَصَ دارِسٍ متخدِّد قال ابن السكّيت : ظنّ أن اليَرَنْدَج عمل من عَمَل الناس يُعمَل ، وإنّما اليَرَنْدج جلودٌ سُود . وقولُه : ودِراس أعوَصَ ، لَم يُدارِس الناسَ عَوِيصَ الكلام ، وقولُه : دارسٍ متخدِّر ، أي : يَغْمضُ أحياناً فلا يُرَى ، ويظهر أحياناً فيرى ، ما تخدّد منه غُمضَ ، وما لم يتخدّد ظَهَر . ويُروَى : متجدِّد بالجيم ، ومعناه : أن ما ظَهَر منه جديد وما لم يظهر دارس . قال : وسمعتُ أبا الهَيْثَم يقول : دَرَس الأَثرُ يَدرسُ دُرُوساً ، أو دَرَسهُ الرِّيح تَدْرُسه دَرْساً ، أي : مَحَتْه ومن ذلك قيل : دَرَسْتُ الثوبَ أدرُسُه دَرْساً فهو مَدْرُوس ودَرِيس ، أَي : أَخْلَقْته ومن قيل للثّوب الخَلُق دريس ، وجمعُه دِرْسَان . وكذلك قالوا : دَرَس البعيرُ : إذا جَرب جَرَباً شديداً فقُطِرَ ، قال جرير : رَكِبتْ نَوارُكُمُ بَعيراً دارِساً في السَّوْقِ أَفْضَح راكبٍ وبَعيرِ قال : وقيل : دَرَسْتُ الكتابَ أدرُسه دَرْساً ، أي : ذَلَّلتُه بكثرة القراءة حتى خَفّ حِفْظُه عليّ من ذلك ، وقال كعب بن زهير : وفي الحِلْم إدْهانٌ وفي العَفْو دُرْسةٌ وفي الصِّدق مَنْجاةٌ من الشّرّ فاصدُقِ قال : الدُّرْسةُ : الرّياضة ؛ ومنه دَرَسْتُ السُورة حتّى حفِظتُها ؛ ودَرَستُ القضيب ، أي : رُضْتُه . والإدْهان المَذَلة واللِّين . وقال غيره : دُرِسَ الطعامُ يُدْرس دِراساً : إذا دِيسَ . والدِّراسُ : الدِّياسُ بِلُغة أهلِ الشام ، وقال : حَمراءُ مِمّا دَرَسَ ابنُ مِخْراق أي : داسَ ، وأرادَ بالحَمراءِ برّةً حَمْراءَ في لَونها . وقول لَبيد : يَوْمَ لا يُدخل المُدارِسَ في الرَّحْمة إلا براءةٌ واعتذارُ قال الْمُدارِس : الذي قرأ الكتب ودَرَسها . وقيل : المُدَارِسُ : الَّذي قارَفَ الذُّنوبَ وتَلَطَّخَ بها ، من الدَّرْسِ وهو الجَرَب . والمِدْراسُ : البيتُ الذي يُدْرَسُ فيه القرآن ، وكذلك مِدْرَاسُ اليَهود . ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الدِّرْوَاسُ : الكبيرُ الرأس من الكلابِ . والدِّرْباس بالباء : الكلبُ العَقُور ، وأنشد : أَعْدَدْتُ دِرْوَاساً لِدِرْباسِ الْحُمْتْ هذا كلبٌ كأنه قد ضَرِيَ في زِقَاقِ السَّمْن يأكلها ، فأَعَدَّ له كلباً آخَر يقال له دِرْوَاس . وقال غيرُه : الدَّرَاوس من الإبل : الذُّلُل الغِلاظ الأعناق ، واحِدها دِرْواس . أبو عُبَيد عن الفرّاءِ : الدَّرَاوِس : العِظامُ من الإبل .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR11.465 harf(باب الدال والراء وما يثلثهما)
(درز) الدال والراء والزاء ليس بشيء، ولا أحسب العربَ قالت فيه. إلاّ أنَّ ابنَ الأعرابيّ حُكِي أنه قال: يقول العرب للسِّفْلة: هم أولادُ دَرْزَة، كما تقول للُّصوص وأشباهِهم: بنو غَبْرَاء. وأنشد:
* أولادُ دَرْزَةَ أسلموكَ وطارُوا([1]) *
(درس) الدال والراء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء وخفضٍ وعَفَاءٍ. فالدَّرْس: الطَّريق الخفيّ. يقال دَرَسَ المنزلُ: عفا. ومن
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR638 harf- درس الدار معناه: بقي أثرها، وبقاء الأثر يقتضي انمحاءه في نفسه، فلذلك فسر الدروس بالانمحاء، وكذا درس الكتاب، ودرست العلم: تناولت أثره بالحفظ، ولما كان تناول ذلك بمداومة القراءة عبر عن إدامة القراءة بالدرس، قال تعالى: ﴿ودرسوا ما فيه﴾ [الأعراف/169]، وقال: ﴿بما كنتم تعلمون الكتاب وبما كنتم تدرسون﴾ [آل عمران/79]، ﴿وما آتيناهم من كتب يدرسونها﴾ [سبأ/44]، وقوله تعالى: ﴿وليقولوا درست﴾ [الأنعام/105]،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR895 harfد ر س
ربع دارس ومدروس وقد درس دروساً ودرسته الرياح درساً: تكررت عليه فعفّته.
ومن المجاز: درس الحنطة دراساً: داسها.
قال ابن ميّادة: يكفيك من بعض ازديار الآفاق سمراء مما درس ابن مخراق بمقنعـات كقعـاب الأوراق ودرس الناقة: راضها.
ورجل مدرّس: مجرّب.
ودرس الكتاب للحفظ: كـرر قراءتـه درسـاً ودراسة ودرس غيره ودارسته الكتاب مدارسة وتدارسوه حتى حفظوه.
واجتمعت اليهـود فـي
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.469 harfدَرَسَ الشيءُ والرَّسْمُ يَدْرُسُ دُرُوساً: عفا. ودَرَسَته الريح، يتعدَّى ولا يتعدَّى، ودَرَسه القوم: عَفَّوْا أَثره. والدَّرْسُ: أَثر الدِّراسِ. وقال أَبو الهيثم: دَرَسَ الأَثَرُ يَدْرُسُ دُروساً ودَرَسَته الريحُ تَدْرُسُه دَرْساً أَي محَتْه؛ ومن ذلك دَرَسْتُ الثوبَ أَدْرُسُه دَرْساً، فهو مَدْرُوسٌ ودَرِيسٌ، أَي أَخْلَقْته. ومنه قيل للثوب الخَلَقِ: دَرِيس، وكذلك قالوا: دَرَسَ البعيرُ إِذا جَرِبَ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR346 harf* د ر س * * دَرَس * الرسم عفا وبابه دخل و * دَرَسَتْهُ * الريح وبابه نصر يتعدى ويلزم و * دَرَسَ * القرآن ونحوه من باب نصر وكتب ودرس الحنطة يدرسها بالضم * دِرَاسَّا * بالكسر وقيل سُمي * إدْرِيسُ * عليه السلام لكثرة دراسته كتاب الله تعالى واسمه أخنوخ بخاءين معجمتين بوزن مفعول و * دَارَسَ * الكتب و * تَدَارَسَها * و * دَرَسَ * الثوب أخلق وبابه نصر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.133 harfدرس الشيء، والرسم يدرس دروسا، بالضم: عفا. ودرسته الريح درسا: محته، إذا تكررت عليه فعفته. لازم متعد. ودرسه القوم: عفوا أثره. ومن المجاز: درست المرأة تدرس درسا، الفتح، ودروسا، بالضم: حاضت. وخص اللحياني به حيض الجارية. وهي دارس، من نسوة درس ودوارس. ومن المجاز: درس الكتاب يدرسه، بالضم، ويدرسه، بالكسر، درسا، بالفتح، ودراسة، بالكسر، ويفتح، ودراسا، ككتاب: قرأه. وفي الأساس: كرر قراءته في اللسان ودارسه،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR11.302 harfدَرَسَ
1 دَرَسَ درس , aor. دَرُسَ , inf. n. دُرُوسٌ, It (a trace, or mark, or what is termed رَسْمٌ, S, A, K, and a house, A, or a thing, M) became effaced, erased, rased, or obliterated; (S, M, A, K;) as also ↓ اندرس, (K, TA,) said of what is termed رسم: (TA:) or it (the trace, or mark, of a house; or what remained, cleaving to the ground, marking the place of a house;) became covered with sand
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.478 harfدَرَسَ
دَرَسَ I , U ( n. ac. دَرْس 1 , دَرَاْسَة 22t , دِرَاْس 23 , دِرَاْسَة 23t ),
a. Studied; read.
b. U ( n. ac. دُرُوْس 27 ), Became effaced, obliterated.
c. Became old, wornout, shabby.
d. ( n. ac. دَرْس 1 ), Effaced, obliterated.
e. Wore out, made shabby.
f. ( n. ac. دَرْس 1 , دِرَاْس 23 ), Thrashed, beat or trod out ( corn ).
دَرَّسَ
دَرَّسَ II ,
a. Made to study.
b.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR21.736 harfدرس
دَرَسَ - يَدْرُسُ - دِراسَة - إدْريْس
دَرَسَ - يَدْرُسُ + كائن + نَفْسَه أو كائناً أو شيئاً أو أمراً: يقهره فيطوعه حسب أمره: يُدَرِّبُهُ ويُرَوِّضـُه ويلينه حتى يصير مطواعاً سهل الاستعمال والانقياد
دَرَسَ - يَدْرُسُ + كائن + نَفْسَه: يقهرها فيطوعها حسب أمره: يُدَرِّبُهُا ويرَوَّضَها: مارس الرياضة والتمارين حتى يجعل جسمه مطواعاً سهل
Mücavir kökler42 mücavir (63 toplam)
- كتب
6 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- كفل
1 ortak ayet · Üstüne oturulan keçe demektir
- إسماعيل
1 ortak ayet · Ve İsmail
- نبأ
2 ortak ayet · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- أتي
3 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- صرف
1 ortak ayet · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
- وثق
1 ortak ayet · Anlaşma
- ورث
1 ortak ayet · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
- طوف
1 ortak ayet · Çeper demektir
- غفل
1 ortak ayet · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
- قبل
2 ortak ayet · Önce
- عقل
1 ortak ayet · Akledersiniz
Geçtiği ayetler(8)
… كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ
Ders yaparsınızHiç bir insana yakışmaz ki; Allah, kendisine kitabı, hükmü ve peygamberliği versinde sonra o, insanlara: Allah’ı bırakıp bana kullar olun, desin. Fakat: Kitabı okuyup öğrettiğinize göre Rabb’a kul olun, demek yaraşır.
أَمْ لَكُمْ كِتَابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ
Ders yaparsınızYoksa size mahsus bir kitab var da ondan mı okuyorsunuz?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | درس |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قرأ, تلو, علم |
| Zıt Kök | نسي |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin üzerinden tekrar tekrar geçerek izini eskitmek, çiğnemek ve harman dövmek |
| Çekirdek Özet 2 | Metin veya bilgi üzerinde tekrar ve derinleşmeyle iz sürerek zihne yerleştirmek |
| Çekirdek Özet 3 | Metinle kurulan ilişkinin salt lâfız tekrarından çıkıp zihni ve ameli bir kazıma faaliyetine dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü modern derslik veya yüzeysel okuma ile sınırlayıp ezber ve yıpratıcı zihni mesai boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| در | Sürekli ve ritmik akış, ardı ardına gelme, bir çizgi boyunca ilerleme veya itilme (درأ, درج, درر, درك) | س | Çekirdekteki kesintisiz ve ritmik akış hareketine sürtünme, baskı ve aşındırma unsuru eklenmiş; böylece üzerinden tekrar tekrar geçilerek izi yıpratılan, çiğnenen veya zihne kazınan sürekli eylem anlamı doğmuştur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Eylemin bir eşikten içeri geçişi, bir alana giriş yapması ve hareketin başlatılmasıdır. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Zihinsel yöneliş, dikkat, bilincin odaklanması ve sürecin baştan yürütülmesidir. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Sürtünme, tutunma, baskı uygulama ve bir yüzeye takılarak iz bırakmadır. |
| درس | Eşiği aşıp zihinsel odaklanmayla yüzeye tekrar tekrar sürtünerek iz bırakma ve aşındırma | Zihnin veya bedenin bir nesne üzerinde ardışık sürtünme ve baskı kurarak onda kalıcı iz açması, nesneyi eskitmesi veya içeriğini zihne nakşetmesidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yolun veya kalıntının rüzgâr ve ayak darbeleriyle silinmeye yüz tutması, ekinin harman yerinde çiğnenerek danesinden ayrılması ve elbisenin giyile giyile eskimesidir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ka‘b b. Züheyr kasidesinde eski ve yıpranmış giysileri anlatırken bu kökü kullanır: مُطَّرَحُ البَزِّ والدِّرْسانِ مَأْكُولُ (Arapça metinde geçen dırsân eskiyip paçavraya dönmüş kumaşları ifade eder). |
| Erken Arapça kullanım | İbn Meyyâde harman dövülmüş buğdayı nitelemek için beytinde bu kökten türeyen biçimi zikreder: سَمْرَاءَ مما دَرَسَ ابنُ مِخْرَاقْ (Burada kök harman sürmek ve daneyi ezmek anlamındadır). |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesi genelinde kök iki temel semantik hatta ayrışır. Birinci hat, güney ve batı Sami dillerinde görülen çiğneme, harman dövme, ayağın altında ezme ve izleri silme hareketidir. İbranice d-r-k ve d-w-š kökleri harman sürmek, çiğnemek ve adım atmakla semantik kesişim gösterirken, doğrudan d-r-s biçimi daha ziyade çiğneme ve ezilme dairesinde kalır. İkinci hat ise Aramice ve İbranicede (d-r-š / darash) bir metni araştırmak, sorgulamak, tefsir etmek ve aramak biçiminde soyutlaşmış kurumsal bir araştırma terimidir (Midraş geleneği). Arapçada kök bu iki hattı bünyesinde meczetmiştir: bir yandan harman dövmek (dersü’l-hınta), elbisenin eskiyip lif lif olması (derîs) ve izin silinmesi (durûsü’l-eser) gibi somut fiziksel yıpranmayı korumuş, diğer yandan bu aşındırıcı ve iz sürücü tekrardan hareketle metni ezberleyene kadar tekrar tekrar okuma ve müzakere etme (dirâse) anlamını geliştirmiştir. Kur’an’da geçen إدريس özel ismi ise kökün bu tedris/öğrenme karakteriyle ilişkilendirilmiş olmakla birlikte, Sami dilleri bağlamında tarihsel aktarım ihtimali de taşır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen, Jeffery.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çiğnemek, harman dövmek ve eskitmekten metni sürekli tekrarlamaya geçiş | Fiziksel olarak bir yerin üzerinden defalarca geçilip izinin aşınması eylemi, zihnin metin üzerinde tekrar tekrar gezinerek onu ezberlemesi ve özümsemesi anlamında istiareleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice dāras (çiğnemek) ve Aramice/İbranice dāraš (araştırmak, iz sürmek) | İki Sami kolundaki somut ezme/çiğneme ile soyut arama/inceleme anlamları Arapçada tek bir kök çatısı altında organik bağını korumuştur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda ezme, vurma ve sürtünme ses yansımalı unsurlar | Kökün biliteral çekirdeği olan d-r unsuru ile sürtünmeli s sesinin birleşimi bazı Afro-Asyatik kollarda toynakla basma ve sürtme kökleriyle uyuşur. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| درس | Anlamlı | Çiğnemek, eskitmek, metni tekrarlamak | Hedef köktür; harman sürmek, izin silinmesi ve sürekli okumayla tahsil etmektir. | Kur'an'da geçer |
| دسر | Anlamlı | İtmek, çivilemek, pekiştirmek | Gemiyi veya nesneyi çivi ve lifle kuvvetlice tutturmak, şiddetle dürtmektir. | Kur'an'da geçer |
| ردس | Anlamlı | Taşla ezmek, sertçe vurmak | Yeri veya sert bir nesneyi tokmak veya taşla vurup düzlemektir. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle çiğneme/ezme ortaklığı taşır |
| رسد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| سدر | Anlamlı | Salıvermek, hayrete düşmek, bir tür ağaç | Saçı veya örtüyü salmak; gözün kamaşıp net görememesi ve Arabistan kirazı ağacıdır. | Kur'an'da geçer |
| سرد | Anlamlı | Birbirine geçirmek, delip dikmek, dizmek | Zırh halkalarını peş peşe dizmek, sözü kesintisiz ve tertipli sıralamaktır. | Kur'an'da geçer; ardışıklık bakımından akrabadır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| درس | Merkez | Tekrar ve derinleşmeyle öğrenme | Bir metin veya iz üzerinde defalarca durarak, çiğnercesine inceleyerek zihne yerleştirmektir. | Aşındırıcı zihni çaba ve süreklilik barındırır. |
| قرأ | Komşu | Toplayıp telaffuz etme | Parçaları bir araya getirip seslendirerek okumaktır; ders gibi derinlemesine yıpratıcı tekrar şartı içermez. | Metni ses ve ibare düzeyinde açığa çıkarma nüansı taşır. |
| تلو | Komşu | Ardı ardına takip etme | Birbirini izleyen kelimeleri sıralı ve anlam akışına uygun biçimde art arda okumaktır. | Sıralı takip ve tilavet ahengine odaklanır. |
| علم | Komşu | Bir şeyin künhüne varıp bilme | Bilginin zihinde iz ve işaret bırakması, kesin bilinmesidir; ders bu bilginin elde ediliş yöntemidir. | Neticeyi ve idrak halini bildirir. |
| نسي | Zıt | Zihinden silinip gitme, terk etme | Bir bilginin üzerindeki zihni dikkatin tamamen kalkması ve izin bütünüyle kaybolmasıdır. | Dersin sağladığı zihni izin zıddı olarak siliniştir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | درس | Çiğneyerek eskitmek, metni tekrarlayarak bellemek | Fiziksel ezme ve iz sürme ile zihni sürekli okuma ve ezberleme eylemlerini bir arada kapsar. | Kesin |
| Latince | Tero, studeo | Aşındırmak, ezmek; gayretle zihnini vermek | Tero kökün fiziksel aşındırma/harman sürme yanını; studeo ise zihni yoğun mesaiyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Thresh, study, pore over | Harman dövmek; derinlemesine incelemek | Study genel çalışma anlamı verirken pore over metnin üstüne kapanıp iz ararcasına okumayı tam yakalar. | Güçlü |
| Almanca | Dreschen, studieren | Harman dövmek; derinliğine öğrenmek | Dreschen doğrudan Germen kolundaki harman dövme soydaş mantığıdır; studieren ise ilmi süreci anlatır. | Güçlü |
| Fransızca | Battre (le blé), étudier | Buğday dövmek; etüt etmek, incelemek | Étudier zihinsel gayreti karşılarken battre fiziksel ders/ezme eylemini verir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَدْرُسُونَ / يَدْرُسُونَهَا | Kitabı sürekli ve derinlemesine okumak, müzakere etmek | Vahiy metnini zihnen işleme ve onunla meşgul olma bağlamı (Âl-i İmrân 3:79, Kalem 68:37, Sebe 34:44). |
| وَدَرَسُوا | Metni okuyup belledikleri halde gereğini yapmamak | Kitabın lafzını defalarca talim ettikleri halde içeriğini çiğneyip terk edenler bağlamı (A‘râf 7:169). |
| دَرَسْتَ | Birilerinden eğitim almak, metin müzakeresi yürütmek | Müşriklerin Hz. Peygamber’e yönelik "sen bunları başkalarından ders aldın/okudun" ithamı bağlamı (En‘âm 6:105). |
| دِرَاسَتِهِمْ | Kitap ehlinin eğitim ve öğretim meşguliyeti | Önceki toplulukların kendilerine indirilen vahiyle zihinsel ve kurumsal meşguliyeti bağlamı (En‘âm 6:156). |
| إِدْرِيسَ | Peygamber özel ismi | Vahiy ve ilim tedrisiyle, hakikatin izini sürmekle öne çıkan peygamber bağlamı (Meryem 19:56, Enbiyâ 21:85). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vahyin kaynağı ve peygamberlik ispatı | Müşriklerin En‘âm 6:105 ayetinde geçen ithamları üzerinden Hz. Peygamber'in beşeri bir tedristen geçmediği ve ümmî oluşu tartışması. | Beşeri bilgi aktarımı ve öğrenim süreci. |
| Fıkıh | Hükümlerin istinbatı ve medrese kurumu | Fıkhın fer’î meselelerinin müzakeresi, fıkıh halkalarında tedris usulü ve öğreticinin hakları. | Hukuki metinlerin sistemli müzakeresi ve talimi. |
| Tefsir | Tilavet ile dirase farkı | Âl-i İmrân 3:79 tefsirinde, kitabın sadece okunması değil derinliğine araştırılıp müzakere edilmesi gerekliliği. | Yüzeysel okumanın ötesinde anlama ve tahkik. |
| Hadis | Kur'an müzakeresi (medrese/müdarese) | Cebrail ile Hz. Peygamber'in her Ramazan vahyedilen ayetleri karşılıklı okuyup müzakere etmelerini ifade eden hadisler. | İki veya daha fazla kişinin metni karşılıklı teftiş ve tekrar etmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy metniyle süreklilik arz eden ilişki | Tahkikî talim ve koruma | Metnin zihne ve hayata kazınması | Dini metin unutulmaya terk edilmeyip tekrar ve müzakereyle canlı tutulur. | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve aktarımı | Metodolojik araştırma ve müzakere | Bilginin rafine edilmesi | Bilgi harman gibi dövülerek kabuktan ve yanılgıdan arındırılır. | Kesin |
| Siyasi | Hukuki ve idari metinlerin uygulanması | Kanunun derinlemesine bilinmesi | Keyfiliği önleme | Yöneticilerin ve yargıçların yasa metnini ezbere ve incelikleriyle bilmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim süreçleri ve zihni emek | Emeğin yoğunlaştırılması | Katma değer üretme | Tıpkı harman dövmek gibi, hammaddenin veya bilginin işlenerek verimli hale getirilmesidir. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İterasyon ve mekanik sürtünme (abrazyon) | Bir algoritmanın çözüme ulaşmak için aynı adımları ardışık olarak tekrarlaması (iterasyon) ve yüzeylerin birbirine sürtünerek şekil alması hadisesidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pedagojik içselleştirme ve kültürel aşınma | Bir bilginin zihne ancak tekrarlanan pratiklerle yerleşmesi; öte yandan kurumların zamanın yıpratıcı etkisiyle aşınmasıdır. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece sınıfta yapılan pasif ders dinleme veya salt bir eğitim dönemiyle sınırlandırılmasıdır. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, metnin bizzat içine girmeyi, onu ezberleyecek ve sindirecek düzeyde defalarca işlemeyi, harman tanesini samandan ayırır gibi hakikati batıldan ayıklamayı içerir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | A‘râf 7:169 gibi ayetlerde kınanan zümrenin metni bilmediği zannedilir; oysa onlar metni derinlemesine okumuş (ders yapmış), fakat amelden soyutlayarak tüketmişlerdir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiy ile insan zihni arasındaki en yoğun, en emek isteyen ve sistematik ilişki biçimini ortaya koyduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitab’ın kitapla kurduğu deforme ilişkiyi anlatan ayetlerde ve ilim tahsilinin رباني olmayı gerektirdiğini bildiren pasajlarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an okumayı sadece seslendirme (kıraat) veya arkasından gitme (tilavet) sanma yanılgısını düzeltir; ilmin zihni bir harman ve kazı faaliyeti olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir iz veya nesne üzerinde sürekli sürtünerek aşındırma, izi eskitme ve harman döverek taneyi kabuğundan ayırma hareketidir.
- Soyut anlamBir metin ve bilgi kümesi üzerinde zihni odaklanmayla ardışık tekrarlar yaparak o bilgiyi zihne nakşetme, özümseme ve inceleme faaliyetidir.
- Sistematik karşılıkİlim ve din sisteminde bilginin kabuktan öz ayrılana kadar sürekli müzakereye, tenkide ve zihni iterasyona tabi tutulması mekanizmasıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde mevcut metin veya iz durumunu, aşınma ve sürtünme katsayısını, nesne üzerindeki fiziksel baskıyı, tekrarlı zihni odaklanma ve okuma periyodunu, ise bu ardışık sürtünme ve tekrardan hasıl olan idrak ve kalıcı bellek fonksiyonunu temsil eder. Fiziksel düzeyde nesne aşınıp azalırken zihinsel düzeyde bilgi yoğunlaşır.