دهر
د - ه - ر
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Dehr : “Dehn” yağmur çilentisi anlamındadır. Sonra yağmurun yağması ile suların toprağı götürmesi anlamına gelen dehr olmuştur. Dehr erezyon anlamı da kazanmıştır. Kainatın doğuştan bitişine kadar geçen tüm zamana dehr denmektedir. Kuyu dibinde ortaya çıkan su demektir. “Dehn” yağmur çilentisi anlamındadır. Sonra yağmurun yağması ile suların toprağı götürmesi anlamına gelen dehr olmuştur. Dehr erezyon anlamı da kazanmıştır. Kainatın doğuştan bitişine kadar geçen tüm zamana dehr denmektedir. “Dar” duvar demektir, “devr” eden dolaşan demektir. “Dehr” vav ha’ya dönüşerek yıllar, çağlar, peryodik zaman birimi anlamı kazanmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Dehr : “Dehn” yağmur çilentisi anlamındadır. Sonra yağmurun yağması ile suların toprağı götürmesi anlamına gelen dehr olmuştur. Dehr erezyon anlamı da kazanmıştır. Kainatın doğuştan bitişine kadar geçen tüm zamana dehr denmektedir. Kuyu dibinde ortaya çıkan su demektir. “Dehn” yağmur çilentisi anlamındadır. Sonra yağmurun yağması ile suların toprağı götürmesi anlamına gelen dehr olmuştur. Dehr erezyon anlamı da kazanmıştır. Kainatın doğuştan bitişine kadar geçen tüm zamana dehr denmektedir. “Dar” duvar demektir, “devr” eden dolaşan demektir. “Dehr” vav ha’ya dönüşerek yıllar, çağlar, peryodik zaman birimi anlamı kazanmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.567 harfباب الهاء والدّال والرّاء معهما
ه د ر،ه ر د، د ه ر، ر ه د، د ر ه، ر د ه هدر: الهَدْرُ: ما يَبْطُلُ. هَدَرَ دَمُهُ يَهْدِرُ هَدْرا، وأَهْدَرْتُه أنا إهداراً.
وهَدَرَ البعير يَهْدِر هديراً وهَدْراً.
والحمامةُ تَهْدِر، وجرّةُ النَّبيذ تَهْدِرُ.
والأرضُ الهادرة. والعُشْبُ الهادِرُ: الكثير.
وبنو فُلانٍ هِدَرَةٌ، أي: ساقطون ليسوا بشيء.
هرد: الهُرْدِيَّةُ قَصَباتٌ مَلْويّة مَطْويّة تُضَمُّ بطاقات
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR958 harfالدَهْرُ: الزمان. قال الشاعر:
إنَّ دَهْراً يَلُفُّ شَمْلي بِجُمْلٍ لَزَمانٌ يَهُمُّ بالإحْـسـانِ
ويجمع على دُهورٍ. ويقال: الدَهْرُ: الأَبَدُ. وقولهم: دَهْرٌ واهِرٌ، كقولهم: أَبَدٌ أَبيدٌ. وقولهم: دَهْرٌ دَهارِيرُ، أي شديدٌ، كقولهم: ليْلَةٌ لَيْلاءُ، ونَهارٌ أَنْهَرُ، ويَومٌ أَيْوَمُ، وساعةٌ سَوْعاءُ. وأنشد أبو عمرو بن العلاء لرجل من أهل نجد:
وبينما المَرْءُ في الأَحْياءِ مُغْتَبِطٌإذا هو
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.442 harfه د ر
هدر ، هرد ، دهر ، دره ، رهد ، رده : مستعملات كلها .
هدر : قال الليث : الهَدَر : ما يَبطُل : تقول : هَدَرَ دَمُه يَهْدِرُ هِداراً ، وأهدرْتُه أنا إهداراً ، وهدَرَ البعيرُ يَهدِر هديراً وهَدْراً والحمامةُ تَهدِر ، وجَرةُ النَّبِيذ تهدِر ، قال : والأرض الهادرة ، والعُشْب الهادِر : الكثير ، وبنو فلان هِدَرَةٌ : أي ساقطون ليسوا بشيءٍ .
قلتُ : هذا الحرف رَوَاه أبو عُبَيْد عن الأصمعي بفتح الهاء
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.569 harf(باب الدال والهاء وما يثلثهما)
(دهي) الدال والهاء والحرف المعتلّ يدلُّ على إصابة الشّيء بالشيء بما لا يَسُرُّ. يقال ما دَهَاه: أيْ ما أصابه. لا يقال ذلك إلاّ فيما يسوء. ودواهِي الدَّهر: ما أصابَ الإِنسانَ من عظائم نُوَبِه. والدَّهْي: النُّكْر وجَودةُ الرّأي؛ وهو من الباب؛ لأنَّه يُصِيب برأيه ما يريدُه.
(دهر) الدال والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبة والقَهْر. وسُمِّي الدّهرُ دَهْراً
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.138 harf- الدهر في الأصل: اسم لمدة العالم من مبدأ وجوده إلى انقضائه، وعلى قوله تعالى: ﴿هل أتى على الإنسان حين من الدهر﴾ [الدهر/1]، ثم يعبر به عن كل مدة كثيرة، وهو خلاف الزمان، فإن الزمان يقع على المدة القليلة والكثيرة، ودهر فلان: مدة حياته، واستعير للعادة الباقية مدة الحياة، فقيل: ما دهري بكذا، ويقال: دهر فلانا نائبه دهرا، أي: نزلت به، حكاه (الخليل) (انظر: العين 4/23، وفي عبارة المؤلف بعض التصرف)، فالدهر
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR379 harfد ه ر
مضـت عليـه أدهـر ودهـور وكـان ذلـك دهـر النجـم حيـن خلـق اللـه النجـوم: تريـد في أول الزمان وفي القديـم.
ورأيـت شيخاً دهرياً دهرياً: مسنا ملحداً يقول بقدم الدهر.
ودهرهم أمر: أصابهم به الدهر.
ومضت دهور دهارير: طـوال.
ورأيتـه يدهـور اللقـم: يعظمهـا ويتلقمهـا.
ووقـع فـي الدهاريس وهي الدواهي.
ومن المجاز: ما ذاك بدهري جعلوا دهره الفعل كونهفيه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.287 harfالدَّهْرُ: الأَمَدُ المَمْدُودُ، وقيل: الدهر أَلف سنة. قال ابن سيده: وقد حكي فيه الدَّهَر، بفتح الهاء: فإِما أَن يكون الدَّهْرُ والدَّهَرُ لغتين كما ذهب إِليه البصريون في هذا النحو فيقتصر على ما سمع منه، وإِما أَن يكون ذلك لمكان حروف الحلق فيطرد في كل شيء كما ذهب إِليه الكوفيون؛ قال أَبو النجم:
وجَبَلاَ طَالَ مَعَدّاً فاشْمَخَرْ،
أَشَمَّ لا يَسْطِيعُه النَّاسُ، الدَّهَرْ
قال ابن سيده: وجمعُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR344 harf* د ه ر * * الدَّهْرُ * الزمان وجمعه * دُهُورٌ * وقيل * الدَّهْرُ * الأبد وفي الحديث ﴿لا تبوا الدهر فإن الدهر هو الله﴾ لأنهم كانوا يضيقون بالنوازل إليه فقيل لهم لا تسبوا فاعل ذلك فإن ذلك هو الله تعالى و * الدُّهْرِيُّ * بالضم المسن وبالفتح الملحد قال ثعلب كلاهما منسوب إلى الدهر وهم ربما غيروا في النسب كما قالوا سهلي للمنسوب إلى الأرض السهلة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.242 harfالدهر قد يعد في الأسماء الحسنى، لما ورد في الحديث الصحيح الذي رواه أبو هريرة يرفعه. قال الله تعالى: يؤذيني ابن آدم، يسب الدهر، وإنما أنا الدهر، أقلب الليل والنهار . كما في الصحيحين وغيرهما. وفي حديث آخر: لا تسبوا الدهر فإن الله هو الدهر وفي رواية أخرى فإن الدهر هو الله تعالى . قال شيخنا: وعده في الأسماء الحسنى من الغرابة بمكان مكين، وقد رده الحافظ بن حجر، وتعقبه في مواضع من فتح الباري،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.306 harfدَهَرَهُمْ أَمْرٌ
1 دَهَرَهُمْ أَمْرٌ ذ , (JK, A, K,) and دَهَرَ بِهِمْ أَمْرٌ, (S, TA,) aor. دَهَرَ , (K,) An event befell them (S, A) from fate, or fortune: (A:) or an evil event befell them. (JK, K.) In a trad. respecting the death of Aboo-Tلlib occur these words [as said by him]: لَوْ لَا أَنًّ قُرَيْشًا تَقُولُ دَهَرَهُ الجَزَعُ لَفَعَلْتُ [Were it not that the tribe of Kureysh would say,
دَهَرَهُمْ أَمْرٌ 1 دَهَرَهُمْ أَمْرٌ ذ , (JK, A, K,) and دَهَرَ بِهِمْ أَمْرٌ, (S, TA,) aor. دَهَرَ , (K,) An event befell them (S, A) from fate, or fortune: (A:) or an evil event befell them. (JK, K.) In a trad. respecting the death of Aboo-Tلlib occur these words [as said by him]: لَوْ لَا أَنًّ قُرَيْشًا تَقُولُ دَهَرَهُ الجَزَعُ لَفَعَلْتُ [Were it not that the tribe of Kureysh would say, Impatience hath befallen him, (or, perhaps, constrained him, from دَهْرٌ signifying “fate,” or overcome him, see what follows,) I would do it]. (TA.) ― -b2- دَهَرَهُ, (Bd in xlv. 23,) inf. n. دَهْرٌ, (K,) He overcame, conquered, subdued, overpowered, or mastered, him; gained the mastery, prevailed, or predominated, over him; or surpassed him. (Bd ubi suprà, B, * K.)
٣ 3 عَامَلَهُ مُدَاهَرَةٌ ذ and دِهَارًا is like مُشَاهَرَةً [i. e. it means He made an engagement, or a contract, or bargain, with him to work, or the like, for a long period, or for a constancy; like as مُشَاهَرَةً means “for a month”]. (K.) And in like manner one says, اِسْتَأْجَرَهُ مُدَاهَرَةً and دِهَارًا [He hired him for a long period, or for a constancy]. (Lh, TA.)
دَهْوَرَهُ Q. Q. 1 دَهْوَرَهُ دهرهم أمر , (S, K,) inf. n. دَهْوَرَةٌ, (TA,) He collected it together, and threw it into a deep place. (S, K.) ― -b2- He pushed it, namely, a wall, so that it fell. (K.) ― -b3- دهوراللُّقَمَ He made the mouthfuls large, (S, A,) or round, (Az,) and gulped them down. (Az, A.)
تَدَهْوَرَ Q. Q. 2 تَدَهْوَرَ دهور تدهور It (sand) poured down, and for the most part fell. (Msb.) ― -b2- And hence, He, or it, fell down, from a higher to a lower place. (Msb.) ― -b3- And It (the night) for the most part went: (Msb:) or departed, or retreated. (K, TA.)
دَهْرٌ دَهْرٌ دهر (T, S, M, K, &c.) and ↓ دَهَرٌ, (M, K,) the latter either a dial. var., agreeably with the opinion of the Basrees in cases of this kind, and therefore such cases are limited by the authority of hearsay, or it is so written and pronounced because of the guttural letter, and so is accordant to a universal rule, agreeably with the opinion of the Koofees, (ISd,) Time, from the beginning of the world to its end; (Esh-Shلfi'ee, Az, Msb, Er-Rلghib;) as also حِينٌ: (Esh-Shلfi'ee, Az:) this is the primary signification: (Er-Rلghib:) and any long period of time; (Z, Mgh, K, Er-Rلghib;) thus differing from زَمَانٌ, which will be explained below: (Er-Rلghib:) and a portion of the longest period of time: (Az:) or دَهْرٌ signifies, (S, A,) or signifies also, (Az, Msb,) time; or a time; or a space, or period, of time; syn. زَمَانٌ, (Sh, Az, S, A, Mgh, Msb,) whether long or short: (Msb:) or this is the proper signification of زَمَانٌ, but not of دَهْرٌ: (Er-Rلghib:) and (tropical:) a division of the year: and (tropical:) a less period: (Az, Msb:) Az says, I have heard more than one of the Arabs say, أَقَمْنَا عَلَى مَآءِ كَذَا دَهْرًا [We stayed at such a water a long time, or a time]; and هٰذَا المَرْعَى يَكْفِينَا دَهْرًا [This pasture-land will suffice us a long time, or a time]; but one does not say that الدَّهْرُ is four times, or four seasons, because its application to (tropical:) a short period of time is tropical, and an extension of its proper signification: (Msb:) or it signifies i. q. أَبَدٌ [meaning a long unlimited time; or an extended indivisible space of time; or duration without end; time without end]; (S, Msb;) it differs from زَمَانٌ in having no end: (Khلlid Ibn-Yezeed:) or a prolonged, or lengthened, term; syn. أَبَدٌ مَمْدُودٌ: (K, in some copies of which, in the place of ابد, we find أَمَد:) and (tropical:) the period, or duration, of life; an age: (Kull p. 183:) the present state of existence: (Msb:) and (assumed tropical:) a thousand years: (K:) pl. [of pauc.] أَدْهُرٌ (K) and [of mult.] دُهُورٌ: (S, A, K:) both said to be pls. of دَهْرٌ, and no other pls. are known as those of دَهَرٌ; the form أَدْهَارٌ not having been heard. (TA.) ― -b2- You say مَضَى عَلَيْهِ دَهْرٌ and دُهُورٌ [A long time and long times, or an age and ages, &c., passed over him, or it]. (A.) ― -b3- And كَانَ ذٰلِكَ دَهْرَ النَّجْمِ That was in the time of God's creation of the stars; meaning, in the beginning of time; in ancient time. (A.) ― -b4- [And فِى أَوَّلِ الدَّهْرِ In the beginning of time. (A.) ― -b5- [And يَبْقَى الدَّهْرَ It remains for ever. ― -b6- And لَا آتِيهِ الدَّهْرَ I will not come to him, ever. See also دَاهِرٌ.] ― -b7- And صَامَ الدَّهْرَ [He fasted ever, or always]. (TA in art. اول, &c. [See a trad. cited voce آلَ, in that art.]) ― -b8- [Hence, because, in one sense, time brings to pass events, good and evil,] الدَّهْرُ was applied by the Arabs to Fortune; or fate: and they used to blame and revile it: and as the doing so was virtually blaming and reviling God, since events are really brought to pass by Him, Mohammad forbade their doing thus. (Az, Mgh, TA, &c.) It is said in a trad., لَا تَسُبُّوا الدَّهْرَ فَاـِنَّ الدَّهْرَ هُوَ اللّٰهُ, (S, Mgh, TA, &c.,) or, accord. to one reading, فَاـِنَّ اللّٰهُ هُوَ الدَّهْرُ, (Az, Mgh, TA, &c.,) in which some explain الدهر in the first proposition as having a different meaning from that which it has in the second, whereas others assign to it the same meaning in both cases: (TA:) the meaning of the trad. is, Revile ye not [fortune, or] the Efficient of fortune; for the Efficient of fortune is God: (Az, S, TA, &c.:) or, accord. to the second reading, for God is the Efficient of fortune. (TA.) Hence, (TA,) some reckon الدَّهْرُ as one of the names of God: (K, &c.:) but some disallow this: and some say that it is allowable if meant to signify, as rendered above, the Efficient of fortune. (TA, &c.) ― -b9- زَوْجُ دَهْرٍ A husband prepared for the accidents or calamities of fortune. (S in art. بهر. [See بَهْرٌ.]) ― -b10- دَهْرٌ also signifies An evil event or accident; a misfortune; a calamity. (K.) See also دَهَارِيرُ. [And see 1.] ― -b11- Also A purpose; an intention: (S, K:) a desire: (TA:) the scope, or end that one has in view. (K, TA.) You say, مَا دَهْرِى بِكَذَا, (S, TA,) and مَا دَهْرِى كَذَا, (TA,) My purpose, or intention, (S, TA,) and my desire, and my scope, or the end that I have in view, (TA,) is not such a thing. (S, TA.) ― -b12- Also (tropical:) A custom, or habit, (S, K,) that is constant, or permanent, (Kull p. 183,) or that lasts throughout life. (TA.) You say, مَا ذَاكَ بِدَهْرِى (tropical:) That is not my custom, or habit, (S,) that lasts throughout my life: (TA:) and مَا دَهْرِى بِكَذَا (tropical:) My habit throughout life is not so. (TA.)
دَهَرٌ دَهَرٌ دهر : see دَهْرٌ.
دَهْرِىٌّ دَهْرِىٌّ دهر دهرى دهري (S, A, Msb, K) and ↓ دُهْرِىٌّ (K) One who deviates from the truth, and introduces into it that which does not belong to it, syn. مُلْحِدٌ; (S, A;) who asserts that the duration of the present world is from eternity, (A, Msb,) or that it is everlasting, (K,) and does not believe in the resurrection, (Msb,) or in the world to come. (TA.) ― -b2- And the latter, (S, A, Msb, K,) or the former, (IAmb,) An old, or aged, man. (IAmb, S, A, Msb, K.) Th says that both are rel. ns. from الدَّهْرُ, though the latter is contr. to rule, [as is also remarked in the Msb,] like سُهْلِىٌّ from الأَرْضُ السَّهْلَةُ. (S.) ― -b3- Some say also that the latter signifies An acute, or ingenious, or expert, man. (TA.)
دُهْرِىٌّ دُهْرِىٌّ دهر دهرى دهري : see the next preceding paragraph.
دِهْرَارٌ دِهْرَارٌ دهرار : see دَهَارِيرُ.
دُهرُورٌ دُهرُورٌ دهرور : see دَهَارِيرُ.
دِهْرِيرٌ دِهْرِيرٌ دهرير : see دَهَارِيرُ.
دَهيِرٌ دَهيِرٌ دهير : see دَاهِرٌ.
دَهَارِيرُ دَهَارِيرُ دهارير , a pl. without a sing.; (K, TA;) or its sing. is ↓ دَهْرٌ, like as the sing. of مَذَاكِيرُ is ذَكَرٌ, and that of مَشَابِهُ, شَبَهٌ; or its sing. is ↓ دُهْرُورٌ, or ↓ دِهْرَارٌ, [in the TA written by mistake دهرات,] or ↓ دِهْرِيرٌ; (TA;) Misfortunes; calamities: as in the phrase وَقَعَ فِى الدَّهَارِيرِ He fell into misfortunes, or calamities. (A, TA.) ― -b2- Also Severe, or calamitous. (S.) It is said in a trad. of Sateeh, فَاـِنَّ ذَا الدَّهْرَ أَطْوَارًا دَهَارِيرُ [For verily this age is at times calamitous]. (TA.) دَهْرٌ دَهَارِيرُ, A severe, or calamitous, age, is a phrase like لَيْلَةُ لَيْلَآءُ, and نَهَارٌ أَنْهَرُ, &c.: (S:) [see also دَاهِرٌ:] and it also signifies a time of two states, adverse and prosperous: (TA:) and دُهُورٌ دَهَارِيرٌ, various, or varying, times: (K:) or long times. (A.) [See دَاهِرٌ.] ― -b3- Also دَهَارِيرُ [or rather, as IbrD says, دَهْرُ الدَّهَارِيرِ, for this has the signification immediately following,] The beginning of time past: and [absolutely] preceding, or past, time. (K, TA.) You say كَانَ ذٰلِكَ فِى دَهْرِ الدَّهَارِيرِ [That was in the beginning of past time: or in the time of by-gone ages]. (TA.)
دَهْرٌ دَاهِرٌ دَهْرٌ دَاهِرٌ دهر داهر (S, K) and ↓ دَهْرٌ دَهِيرٌ (K) are phrases in which the epithet has an intensive effect, [meaning A long, or an endless, period, or course, of time,] (K,) like أَبَدٌ أَبِيدٌ (S, TA) and أَبَدٌ آبِدٌ: (TA:) or a severe, or calamitous, age. (TA.) [See also دَهَارِيرُ.] ― -b2- لَا آتِيكَ دَهْرَ الدَّهِرِينَ I will not come to thee, ever: (S, K:) similar to the phrase أَبَدَ الآبِدِينَ. (TA.)
هُمْ مَدْهُورٌ بِهِمٌ هُمْ مَدْهُورٌ بِهِمٌ هم مدهور بهم , and مَدْهُورُونَ, They are afflicted with an evil event. (K.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR454 harfدَهَر
دَهَر A ( n. ac. دَهْر 1 ),
a. Befell ( misfortune ).
b. Overcame, gained the mastery over.
دَهْر
دَهْر 1 , ( pl. أَدْهُر 16 , دُهُوْر 27 , أَدْهَاْر 38 ),
a. Time; age, generation.
b. Fortune, vicissitudes of fortune.
دَهْرِيّ
دَهْرِيّ 1yi ,
a. One who believes that the soul perishes with the body.
دَاْهِر
دَاْهِر 21 ,
a. Prolonged, indefinite.
دِهَاْر
دِهَاْر 23 ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok27.796 harfدهر
دَهَرَ - يَدْهَرُ - دَهْر
دَهَرَ - يَدْهَرُ + أمر أو مكان أو زمان + كائناً أو شيئاً: يلفه ويغشاه ويستغرقه ويحيق به ويشمله: يقع الكائن في أحداثه وتداعياته، فيصيبه وينزل به
دَهْر: على وزن " فـَعْل" اسم فعل " دَهَرَ - يَدْهَرُ ": وهو أيضاً ما يكون بفعل " دَهَرَ - يَدْهَرُ ": الاستغراق والشمول والإحاطة: وهو كذلك اسم زمان منه: وهو اصطلاحاً
Mücavir kökler13 mücavir (23 toplam)
- حين
1 ortak ayet · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
- ظنن
1 ortak ayet · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
- هلك
1 ortak ayet · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
- دنو
1 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
- موت
1 ortak ayet · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
- حيي
1 ortak ayet · Uyanık yılan demektir
- ذكر
1 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
- أنس
1 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- شيأ
1 ortak ayet · Şey
- أتي
1 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- علم
1 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- كون
1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
Geçtiği ayetler(2)
وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ
İlerleyen zamanHayat; ancak bu dünyada yaşadığımızdır. Ölürüz ve yaşarız. Bizi ancak Dehr helak eder, dediler. Oysa onların bu konuda bilgileri yoktur. Başka değil, onlar sadece zannediyorlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دهر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عصر, وقت, حين, أبد |
| Zıt Kök | لحظ |
| Çekirdek Özet 1 | Kuşatan, aşındıran, kaçınılmaz biçimde galebe çalan ve sonu getiren uzun/kesintisiz süre |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın yaratılış öncesi yokluk evresi ile inkârcıların mutlaklaştırıp ilahlaştırdığı kör kozmik akış |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın bağımsız bir yok edici özne değil, ilahi takdir ve tedbirin tecelli ettiği mahluk bir süreç oluşu |
| Kritik Hata Riski | Zamanı kendi başına fail, dönüştürücü ve yok edici bir güç sayarak ilahi iradeyi ve ahireti devre dışı bırakmak |
Biliteral analiz
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Sürece giriş, varlığın içine adım attığı kaçınılmaz eşik ve akış başlangıcı |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Açığa çıkma, varlığın genişlemesi ve nefes alıp veren canlı alan |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Kuşatıcı egemenlik, üstten gelen baskı, galebe çalma ve dönüştürücü nihai güç |
| دهر | Kapıdan girip açığa çıkan her şeyi üstten kuşatarak ezen akış | Varlık alanına giren her şeyi kesintisizce kuşatıp aşındıran ve nihayetinde üzerine galebe çalarak tüketen zamansal süreç |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Üzerine çöküp galebe çalan, aşındıran ve yok eden felaket; bir nesneyi toplayıp derin bir çukura fırlatıp atma (ed-dehhvere) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Amr ed-Dube‘î zamanın kör darbelerini ve çaresizliği şu beyitlerle dile getirir: رَمَتْنِي بناتُ الدَّهرِ من حيثُ لا أَرَى / فكيفَ بمن يُرمَى وليس بِرَامِ / فلو أنَّنِي أُرمَى بنَبْلٍ تَقَيْتُها / ولكنَّني أُرمَى بغير سهامِ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü's-Sikkît ve Ebû Ubeyde'nin aktardığına göre erken Araplar başlarına büyük bir musibet veya ölüm geldiğinde faturayı doğrudan zamana keserek أبادنا الدهر (Bizi dehr helak etti) ve أتى علينا الدهر (Dehr bizi silip süpürdü) derlerdi |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Tahdhīb al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça دهر kökü, Sami dil ailesi içinde zamanın soyut bir çizgi veya ölçüm birimi olmaktan ziyade, maddi varlığı aşındıran, nesneleri eskiten ve kaçınılmaz sonu getiren fiziksel ve ontolojik bir baskı unsuru olarak algılanmasıyla belirginleşir. Kökün ilksel çekirdeği ده üzerinden baskın gelme, ansızın çökme ve kaplama dinamiklerine dayanır. Doğu Sami (Akadca) kolunda doğrudan birincil bir kök olarak benzer ses yapısıyla zaman bildiren bir forma rastlanmazken, Kuzeybatı Sami dillerinde (Aramice ve Süryanice) kök genellikle nesnelerin aşınması, devirlerin birbirini ezerek geçmesi bağlamında yankı bulur. Arapçada kök, göçebe çöl insanının doğa ve ölüm karşısındaki çaresizliğini temsil eden yarı-mitolojik bir kadere, ardından da felsefi anlamda ezelden ebede uzanan kesintisiz kozmik süreye (الأبد الممدود) evrilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Lane's Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Galebe ve kahr (الغلبة والقهر) | Kökün asıl anlamı zorla boyun eğdirme ve felakettir; zaman her şeyi eskitip yendiği için bu adı almıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çevrimsel aşınma ve baskı matrisi | Süryanice ve civar lehçelerde devir ve çöküntü çağrışımı yapan köklerle anlamsal örtüşme mevcuttur | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda doğrudan ses denkliği taşıyan güvenilir bir akraba biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دهر | Anlamlı | Galebe çalmak, uzun zaman | Varlığı aşındıran ve yok eden kesintisiz süre | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دره | Anlamlı | Ansızın defetmek, savmak | Bir tehlikeyi göğüsleyip savuşturmak; fiili az kullanılmış bir köktür | Kur'an'da geçmez |
| هدر | Anlamlı | Boşa gitmek, kanı heba olmak | Karşılıksız kalmak, sesi gürleyip kaybolmak, etkisizleşmek | Kur'an'da geçmez |
| هرد | Anlamlı | Parçalamak, eti lif lif etmek | Pişirerek veya vurarak nesnenin dokusunu dağıtmak, yırtmak | Kur'an'da geçmez |
| رده | Anlamlı | Taş atmak, kapatmak | Kuyuyu taşla örtmek, yolu tıkamak, daraltmak | Kur'an'da geçmez |
| رهد | Anlamlı | Yumuşak ve narin olmak | Bedenin veya dokunun gevşek, taze ve ezilmeye müsait olması | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دهر | Merkez | Kuşatıcı ve tüketici zaman | Varlığı baştan sona kaplayan, aşındıran ve yok eden kesintisiz uzun süre | Alem boyu süren veya insan ömrünü bütünüyle tüketen akış |
| عصر | Komşu | Sıkışmış ve yoğunlaşmış zaman | Meyve verircesine hadiselerin sıkıştığı, basınca dayalı dönem | Belirli olayların ve değişimlerin yoğunlaştığı çağ dilimi |
| وقت | Komşu | Sınırlandırılmış ve belirlenmiş zaman | İki sınır arasına yerleştirilmiş, tayin edilmiş kesin an veya vade | Görev ve hükümlerin bağlandığı kesin ölçülü aralık |
| حين | Komşu | Belirsiz veya göreli zaman parçası | Başlangıcı veya sonu duruma göre değişen esnek zaman dilimi | Kısa ya da uzun olabilen, bağlama göre belirlenen vakit |
| أبد | Komşu | Ucu bucağı olmayan süreklilik | Geleceğe veya geçmişe doğru kesintisiz uzayan, nihayetsiz zaman | Zamansal tükenmezlik ve sonsuz devamlılık |
| لحظ | Zıt | Anlık ve bölünmez nokta | Göz ucuyla bakış kadar kısa, aşındırıcılığı olmayan tekil an | Sürekliliği ve aşındırıcılığı bulunmayan en küçük zaman kırıntısı |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دهر | Uzun ve galebe çalıcı zaman | Evrenin yaratılışından yok oluşuna kadar uzanan kesintisiz ve aşındırıcı süre | Kesin |
| Latince | Saeculum, Aevum | Çağ, kuşatıcı çağ, sonsuz devir | Saeculum dünyevi çağı ve nesli; aevum ise mutlak süreyi karşılar, ancak felaket ve kahr nüansını tam taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Epoch, eon, destructive time | Çağ, eon, ezici zaman akışı | Eon çok geniş kozmolojik süreyi verir; zamanın aşındırıcı ve kaderci felaket yönünü karşılamak için ek niteleme gerekir | Güçlü |
| Almanca | Weltzeit, Zeitalter | Evren zamanı, çağ | Varlığın bütününe yayılan nesnel zamanı iyi verir; klasik Arapçadaki musibet ve kahredici fail boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Ère, temps immémorial | Çağ, kadim zaman | Çok eski ve geniş zaman dilimlerini ifade eder; ontolojik aşındırma gücünü tam yansıtmaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اَلدَّهْرُ | Kozmik ve mutlak zaman boyutu (henüz anılmaya değer olunmayan evre) | İnsanın var edilmesinden önceki uçsuz bucaksız yokluk ve belirsizlik süreci bağlamı; İnsân 76:1 |
| اَلدَّهْرُ | İnkârcıların mutlaklaştırdığı kör yok edici güç | Ahireti ve ilahi hesabı inkâr edip ölümü ve yok oluşu kör tabiat akışına bağlayan materyalist söylem bağlamı; Câsiye 45:24 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dehriyye (materyalizm) ve zamanın mahlukiyeti | Evrenin ezeli olduğunu ve sadece zamanın aşındırmasıyla varlıkların ölüp gittiğini savunan dehri akımlara karşı, dehrin mahluk ve sonlu olduğu ispatı | Zamanın ilahlaştırılmasının reddi |
| Fıkıh | Yemin ve adak hükümleri (eymân ve nüzûr) | Bir kimsenin bir fiili dehr boyunca yapmayacağına yemin etmesi durumunda bunun bütün ömrü mü yoksa mutlak uzun bir süreyi mi bağladığı tespiti | Hukuki süre tayini ve ömür sınırı |
| Tefsir | İnsanın varoluş öncesi durumu ve cahiliye inancı | İnsân suresi birinci ayetteki istifhamın takriri mi olduğu ve Câsiye suresindeki دهري zihniyetin eleştirisi | Ontolojik başlangıç ve kader tasavvuru |
| Hadis | Zamana sövme yasağı | Hadis-i şerifte geçen zamana sövmeyiniz zira Allah dehrdir ifadesinin tevili; hakiki failin Allah olduğu, zamanın sadece bir zarf olduğu tespiti | Fail-sebep ayrımı ve tevhid teyidi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kader algısı | İmtihan ve tecelli zarfı | Süreç bilinci kazandırma | Zaman bağımsız bir ilah veya yok edici güç değil, ilahi fiillerin cereyan ettiği mahluk bir sahnedir | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve entropi | Termodinamik zaman oku | Aşınma ve evrilme kuralı | Maddi evrenin başlangıcından sonuna kadar tek yönlü işleyen, her şeyi yıpratan ve nihayete götüren fiziksel süreç | Güçlü |
| Siyasi | Medeniyetlerin yükseliş ve çöküşü | Tarihsel devirler | İktidarların kaçınılmaz sonu | Hiçbir siyasi otorite veya tiranlık dehrin aşındırıcı ve tüketici yasasından kaçamaz; mutlak güç sadece zamana hükmedendedir | Güçlü |
| İktisadi | Kaynakların tükenişi ve amortisman | Değer kaybı ve fiziki ömür | İktisadi yıpranma katsayısı | Sabit sermayenin ve üretim araçlarının zaman akışı içinde doğal olarak yıpranması ve değerini yitirmesi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve tek yönlü zaman vektörü () | Kapalı bir termodinamik sistemde düzensizliğin sürekli artması, enerjinin yayılması ve maddi formların kaçınılmaz biçimde dağılması süreci | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tarihsel materyalizm veya determinist evrim | İnsan iradesini aşan, toplumları kendi iç çelişkileri ve kaçınılmaz biyolojik-maddi yasalarla dönüştürüp tüketen nesnel tarihsel akış algısı | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece kol saatinde veya takvimde okunan sıradan, nötr, mekanik bir süre (zaman) derecesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın kozmik ölçekteki hiçliğini hatırlatan bir evre (İnsân 76:1) ve aynı zamanda şirk/materyalizm zihniyetinin ilahi fail yerine ikame ettiği ontolojik güç yanılsaması (Câsiye 45:24) |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın varoluşsal köksüzlüğünü unutması; tarihteki felaketleri ve ölümü kör bir tesadüfe bağlayarak hesaba çekilme şuurunu yitirmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem materyalist dünya görüşünün (dehriyyûn) ontolojik yanılgısını deşifre etmesinde hem de insanın kainattaki mütevazı yerini tayin etmesinde kilit bir kavramdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılış öncesi ontolojik durumunu bildiren ayetlerde ve ahireti inkâr eden tabiatçı/materyalist zihniyetin argümanlarının nakledildiği ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zamanın bizzat öldüren, yaşatan ve kaderi belirleyen müstakil bir fail olduğu vehmini yıkar; failin sadece Allah olduğunu, zamanın ise bir imtihan sahnesi olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamVarlıkların üzerine bir felaket gibi çökerek onları kaçınılmaz biçimde ezen, aşındıran, parçalayan ve bir çukura fırlatıp atan ezici güç ve kesintisiz akış.
- Soyut anlamMaddi evrenin başlangıcından tükenişine kadar uzanan, tüm fiziki formları çözülmeye uğratan, insanın yaratılış öncesi hiçliğini ve faniliğini tescilleyen kuşatıcı kozmik süre.
- Sistematik karşılıkİlahiyat alanında şirk unsuru haline getirilen kör tabiat/zaman algısının tasfiyesi; fizikte ise geri döndürülemez biçimde işleyen ve varlığı yıpratan tek yönlü entropik süreklilik.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde yaratılmış sonlu varlığı, zaman parametresini (akışı), ise kaçınılmaz kozmik sonu temsil eder. fonksiyonu varlığın zamana bağlı maddi bütünlüğünü ve canlılığını gösterir; zaman nihai sınıra vardığında () bu form sıfıra yaklaşır (yok oluş ve ölüm). Ancak bu tükenişi sağlayan türevsel değişim (), zamanın kendi başına bağımsız bir fail oluşundan değil, bizzat ilahi iradenin ve yasanın zamandaki tasarrufundan () kaynaklanır; zaman () failin kendisi değil, tecelli alanıdır.