دهر
د - ه - ر
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Dehr : “Dehn” yağmur çilentisi anlamındadır. Sonra yağmurun yağması ile suların toprağı götürmesi anlamına gelen dehr olmuştur. Dehr erezyon anlamı da kazanmıştır. Kainatın doğuştan bitişine kadar geçen tüm zamana dehr denmektedir. Kuyu dibinde ortaya çıkan su demektir. “Dehn” yağmur çilentisi anlamındadır. Sonra yağmurun yağması ile suların toprağı götürmesi anlamına gelen dehr olmuştur. Dehr erezyon anlamı da kazanmıştır. Kainatın doğuştan bitişine kadar geçen tüm zamana dehr denmektedir. “Dar” duvar demektir, “devr” eden dolaşan demektir. “Dehr” vav ha’ya dönüşerek yıllar, çağlar, peryodik zaman birimi anlamı kazanmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Dehr : “Dehn” yağmur çilentisi anlamındadır. Sonra yağmurun yağması ile suların toprağı götürmesi anlamına gelen dehr olmuştur. Dehr erezyon anlamı da kazanmıştır. Kainatın doğuştan bitişine kadar geçen tüm zamana dehr denmektedir. Kuyu dibinde ortaya çıkan su demektir. “Dehn” yağmur çilentisi anlamındadır. Sonra yağmurun yağması ile suların toprağı götürmesi anlamına gelen dehr olmuştur. Dehr erezyon anlamı da kazanmıştır. Kainatın doğuştan bitişine kadar geçen tüm zamana dehr denmektedir. “Dar” duvar demektir, “devr” eden dolaşan demektir. “Dehr” vav ha’ya dönüşerek yıllar, çağlar, peryodik zaman birimi anlamı kazanmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.567 harfباب الهاء والدّال والرّاء معهما
ه د ر،ه ر د، د ه ر، ر ه د، د ر ه، ر د ه هدر: الهَدْرُ: ما يَبْطُلُ. هَدَرَ دَمُهُ يَهْدِرُ هَدْرا، وأَهْدَرْتُه أنا إهداراً.
وهَدَرَ البعير يَهْدِر هديراً وهَدْراً.
والحمامةُ تَهْدِر، وجرّةُ النَّبيذ تَهْدِرُ.
والأرضُ الهادرة. والعُشْبُ الهادِرُ: الكثير.
وبنو فُلانٍ هِدَرَةٌ، أي: ساقطون ليسوا بشيء.
هرد: الهُرْدِيَّةُ قَصَباتٌ مَلْويّة مَطْويّة تُضَمُّ بطاقات
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR958 harfالدَهْرُ: الزمان. قال الشاعر:
إنَّ دَهْراً يَلُفُّ شَمْلي بِجُمْلٍ لَزَمانٌ يَهُمُّ بالإحْـسـانِ
ويجمع على دُهورٍ. ويقال: الدَهْرُ: الأَبَدُ. وقولهم: دَهْرٌ واهِرٌ، كقولهم: أَبَدٌ أَبيدٌ. وقولهم: دَهْرٌ دَهارِيرُ، أي شديدٌ، كقولهم: ليْلَةٌ لَيْلاءُ، ونَهارٌ أَنْهَرُ، ويَومٌ أَيْوَمُ، وساعةٌ سَوْعاءُ. وأنشد أبو عمرو بن العلاء لرجل من أهل نجد:
وبينما المَرْءُ في الأَحْياءِ مُغْتَبِطٌإذا هو
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.442 harfه د ر
هدر ، هرد ، دهر ، دره ، رهد ، رده : مستعملات كلها .
هدر : قال الليث : الهَدَر : ما يَبطُل : تقول : هَدَرَ دَمُه يَهْدِرُ هِداراً ، وأهدرْتُه أنا إهداراً ، وهدَرَ البعيرُ يَهدِر هديراً وهَدْراً والحمامةُ تَهدِر ، وجَرةُ النَّبِيذ تهدِر ، قال : والأرض الهادرة ، والعُشْب الهادِر : الكثير ، وبنو فلان هِدَرَةٌ : أي ساقطون ليسوا بشيءٍ .
قلتُ : هذا الحرف رَوَاه أبو عُبَيْد عن الأصمعي بفتح الهاء
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.569 harf(باب الدال والهاء وما يثلثهما)
(دهي) الدال والهاء والحرف المعتلّ يدلُّ على إصابة الشّيء بالشيء بما لا يَسُرُّ. يقال ما دَهَاه: أيْ ما أصابه. لا يقال ذلك إلاّ فيما يسوء. ودواهِي الدَّهر: ما أصابَ الإِنسانَ من عظائم نُوَبِه. والدَّهْي: النُّكْر وجَودةُ الرّأي؛ وهو من الباب؛ لأنَّه يُصِيب برأيه ما يريدُه.
(دهر) الدال والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبة والقَهْر. وسُمِّي الدّهرُ دَهْراً
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.138 harf- الدهر في الأصل: اسم لمدة العالم من مبدأ وجوده إلى انقضائه، وعلى قوله تعالى: ﴿هل أتى على الإنسان حين من الدهر﴾ [الدهر/1]، ثم يعبر به عن كل مدة كثيرة، وهو خلاف الزمان، فإن الزمان يقع على المدة القليلة والكثيرة، ودهر فلان: مدة حياته، واستعير للعادة الباقية مدة الحياة، فقيل: ما دهري بكذا، ويقال: دهر فلانا نائبه دهرا، أي: نزلت به، حكاه (الخليل) (انظر: العين 4/23، وفي عبارة المؤلف بعض التصرف)، فالدهر
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR379 harfد ه ر
مضـت عليـه أدهـر ودهـور وكـان ذلـك دهـر النجـم حيـن خلـق اللـه النجـوم: تريـد في أول الزمان وفي القديـم.
ورأيـت شيخاً دهرياً دهرياً: مسنا ملحداً يقول بقدم الدهر.
ودهرهم أمر: أصابهم به الدهر.
ومضت دهور دهارير: طـوال.
ورأيتـه يدهـور اللقـم: يعظمهـا ويتلقمهـا.
ووقـع فـي الدهاريس وهي الدواهي.
ومن المجاز: ما ذاك بدهري جعلوا دهره الفعل كونهفيه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.287 harfالدَّهْرُ: الأَمَدُ المَمْدُودُ، وقيل: الدهر أَلف سنة. قال ابن سيده: وقد حكي فيه الدَّهَر، بفتح الهاء: فإِما أَن يكون الدَّهْرُ والدَّهَرُ لغتين كما ذهب إِليه البصريون في هذا النحو فيقتصر على ما سمع منه، وإِما أَن يكون ذلك لمكان حروف الحلق فيطرد في كل شيء كما ذهب إِليه الكوفيون؛ قال أَبو النجم:
وجَبَلاَ طَالَ مَعَدّاً فاشْمَخَرْ،
أَشَمَّ لا يَسْطِيعُه النَّاسُ، الدَّهَرْ
قال ابن سيده: وجمعُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR344 harf* د ه ر * * الدَّهْرُ * الزمان وجمعه * دُهُورٌ * وقيل * الدَّهْرُ * الأبد وفي الحديث ﴿لا تبوا الدهر فإن الدهر هو الله﴾ لأنهم كانوا يضيقون بالنوازل إليه فقيل لهم لا تسبوا فاعل ذلك فإن ذلك هو الله تعالى و * الدُّهْرِيُّ * بالضم المسن وبالفتح الملحد قال ثعلب كلاهما منسوب إلى الدهر وهم ربما غيروا في النسب كما قالوا سهلي للمنسوب إلى الأرض السهلة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.242 harfالدهر قد يعد في الأسماء الحسنى، لما ورد في الحديث الصحيح الذي رواه أبو هريرة يرفعه. قال الله تعالى: يؤذيني ابن آدم، يسب الدهر، وإنما أنا الدهر، أقلب الليل والنهار . كما في الصحيحين وغيرهما. وفي حديث آخر: لا تسبوا الدهر فإن الله هو الدهر وفي رواية أخرى فإن الدهر هو الله تعالى . قال شيخنا: وعده في الأسماء الحسنى من الغرابة بمكان مكين، وقد رده الحافظ بن حجر، وتعقبه في مواضع من فتح الباري،
الدهر قد يعد في الأسماء الحسنى، لما ورد في الحديث الصحيح الذي رواه أبو هريرة يرفعه. قال الله تعالى: يؤذيني ابن آدم، يسب الدهر، وإنما أنا الدهر، أقلب الليل والنهار . كما في الصحيحين وغيرهما. وفي حديث آخر: لا تسبوا الدهر فإن الله هو الدهر وفي رواية أخرى فإن الدهر هو الله تعالى . قال شيخنا: وعده في الأسماء الحسنى من الغرابة بمكان مكين، وقد رده الحافظ بن حجر، وتعقبه في مواضع من فتح الباري، وبسطه في التفسير وفي الأدب وفي التوحيد، وأجاد الكلام في شراح مسلم أيضا عياض والنووي والقرطبي وغيرهم، وجمع كلامهم الآبي في الإكمال. وقال عياض: القول بأنه من أسماء الله مردود غلط لا يصح، بل هو مدة زمان الدنيا، انتهى.
وقال الجوهري في معنى لا تسبوا الدهر، أي ما أصابك من الدهر فالله فاعله ليس الدهر، فإذا شتمت به الدهر فكأنك أردت به الله ؛ لأنهم كانوا يضيفون النوازل إلى الدهر، فقيل لهم: لا تسبوا فاعل ذلك بكم، فإن ذلك هو الله تعالى. ونقل الأزهري عن أبي عبيد في قوله فإن الله هو الدهر مما لا ينبغي لأحد من أهل الإسلام أن يجهل وجهه، وذلك أن المعطلة يحتجون به على المسلمين، قال: ورأيت بعض من يتهم بالزندقة والدهرية يحتج بهذا الحديث ويقول: ألا تراه يقول فإن الله هو الدهر . قال: فقلت: وهل كان أحد يسب الله في آباد الدهر. وقد قال الأعشى في الجاهلية: استأثر الله بالوفـاء وبـال حمد وولى الملامة الرجلا قال: وتأويله عندي أن العرب كان شأنها أن تذم الدهر وتسبه عند الحوادث والنوازل تنزل بهم، من موت أو هرم، فيقولون أصابتهم قوارع الدهر وحوادثه، وأبادهم الدهر، فيجعلون الدهر الذي يفعل ذلك فيذمونه، وقد ذكروا ذلك في أشعارهم، وأخبر الله تعالى عنهم بذلك في كتابه العزيز، فنهاهم النبي صلى الله عليه وسلم عن ذلك وقال لا تسبوا الدهر.. على تأويل لا تسبوا الذي يفعل بكم هذه الأشياء، فإنكم إذا سببتم فاعلها فإنما يقع السب على الله، لأنه الفاعل لها لا الدهر. فهذا وجه الحديث. قال الأزهري: وقد فسر الشافعي هذا الحديث بنحو ما فسره أبو عبيد، فظننت أن أبا عبيد حكى كلامه. وقال المصنف في البصائر: والذي يحقق هذا الموضع ويفصل بين الروايتين هو قوله: فإن الدهر هو الله ، حقيقته: فإن جالب الحوادث هو الله لا غير، فوضع الدهر موضع جالب الحوادث، كما تقول: إن أبا حنيفة أبو يوسف، تريد أن النهاية في الفقه هو أبو يوسف لا غيره. فتضع أبا حنيفة موضع ذلك لشهرته بالتناهي في فقهه، كما شهر عندهم الدهر بجلب الحوادث. ومعنى الرواية الثانية إن الله هو الدهر ، فإن الله هو الجالب للحوادث لا غير، ردا لاعتقادهم أن جالبها الدهر، كما إذا قلت: إن أبا يوسف أبو حنيفة، كان المعنى أنه النهاية في الفقه. وقال بعضهم: الدهر الثاني في الحديث غير الأول، وإنما هو مصدر بمعنى الفاعل، ومعناه إن الله هو الدهر، أي المصرف المدبر المفيض لما يحدث، انتهى.
قلت: وما ذكره من التفصيل وتأويل الروايتين فهو بعينه نص كلام الأزهري في التهذيب، ما عدا التمثيل بأبي يوسف وأبي حنيفة. وأما القول الأخير الذي عزاه لبعضهم فقد صرحوا به، واستدلوا بالآية يدبر الأمر يفصل الآيات ، ونسبوه للراغب. وقد عد المدبر في الأسماء الحسنى الحاكم والفريابي من رواية عبد العزيز بن الحصين، كما نقله شيخنا عن الفتح، ولكن يخالفه ما في المفردات له بعد ذكر معنى الدهر تأويل الحديث بنحو من كلام الشافعي وأبي عبيد، فليتأمل ذلك. قال شيخنا: وكأن المصنف رحمه الله قلد في ذلك الشيخ محيي الدين ابن عربي قدس سره، فإنه قال في الباب الثالث والسبعين من الفتوحات: الدهر من الأسماء الحسنى، كما ورد في الصحيح، ولا يتوهم من هذا القول الزمان المعروف الذي نعده من حركات الأفلاك ونتخيل من ذلك درجات الفلك التي تقطعها الكواكب، ذلك هو الزمان، وكلامنا إنما هو في الاسم: الدهر، ومقاماته التي ظهر عنها الزمان، انتهى. ونقله الشيخ إبراهيم الكوراني شيخ مشايخنا، ومال إلى تصحيحه. قال: فالمحققون من أهل الكشف عدوه من أسماء الله بهذا المعنى، ولا إشكال فيه. وتغليط عياض القائل بأنه من أسماء الله مبني على ما فسره به من كونه مدة زمان الدنيا، ولا شك أنه بهذا المعنى يغلط صاحبه. أما بالمعنى اللائق كما فسره الشيخ الأكبر، أو المدبر المصرف، كما فسره الراغب، فلا إشكال فيه، فالتغليط ليس على إطلاقه. قال شيخنا: وكان الأشياخ يتوقفون في هذا الكلام بعض التوقف لما عرضته عليهم ويقولون: الإشارات الكشفية لا يطلق القول بها في تفسير الأحاديث الصحيحة المشهورة، ولا يخالف لأجلها أقوال أئمة الحديث المشاهير، والله أعلم. وقيل الدهر: الزمان قل أو كثر، وهما واحدا، قاله شمر، وأنشد: إن دهرا يلف حبلى بجمل لزمان يهم بالإحـسـان وقد عارضه خالد بن يزيد وخطأه في قوله: الزمان والدهر واحد، وقال: يكون الزمان شهرين إلى ستة أشهر، والدهر لا ينقطع، فهما يفترقان، ومثله قال الأزهري. وقيل: الدهر هو الزمان الطويل، قاله الزمخشرى. وإطلاقه على القليل مجاز واتساع، قاله الأزهري. وفي المصباح: الدهر: يطلق على الأمد، هكذا بالميم في في النسخ، وفي الأصول الصحيحة الأبد بالموحدة، ومثله في البصائر والمصباح والمحكم، وزاد في المحكم الممدود، وفي البصائر: لا ينقطع. وقيل: الدهر: ألف سنة. وقال الأزهري: الدهر عند العرب يقع على بعض الدهر الأطول، ويقع على مدة الدنيا كلها. وفي المفردات للراغب: الدهر في الأصل اسم لمدة العالم من ابتداء وجوده إلى إنقضائه، وعلى ذلك قوله تعالى: هل أتى على الإنسان حين من الدهر يعبر به عن كل مدة كبيرة، بخلاف الزمان، فإنه يقع على المدة القليلة والكثيرة. ونقل الأزهري عن الشافعي: الحين يقع على مدة الدنيا ويوم، قال: ونحن لا نعلم للحين غاية، وكذلك زمان ودهر وأحقاب. ذكر هذا في كتاب الأيمان، حكاه المزني في مختصره عنه. وتفتح الهاء، قال ابن سيده: وقد حكي ذلك، فإما أن يكونا لغتين، كما ذهب إليه البصريون في هذا النحو، فيقتصر على ما سمع منه، وإما أن يكون ذلك لمكان حرف الحلق، فيطرد في كل شيء، كما ذهب إليه الكوفيون. قال أبو النجم: وجبلا طال معدا فاشمخـر أشم لا يسطيعه الناس الدهر
قال ابن سيده: وج الدهر أدهر ودهور، وكذلك جمع الدهر، لأنا لم نسمع أدهارا ولا سمعنا فيه جمعا إلا ما قدمناه من جمع دهر. والدهر: النازلة، وهذا على اعتقادهم على أنه هو الطارق بها، كما صرح به الزمخشرى، ونقله عنه المصنف في البصائر. قال: ولذلك اشتقوا من اسمه دهر فلانا خطب، كما سيأتي قريبا. والدهر: الهمة والإرادة والغاية، تقول: ما دهري بكذا، وما دهري كذا، أي ما همي وغايتي وإرادتي. وفي حديث أم سليم ما ذاك دهرك وقال متمم بن نويرة: لعمري وما دهري بتأبين هالك ولا جزعا مما أصاب فأوجعا ومن المجاز: الدهر: العادة الباقية مدة الحياة: تقول: ما دهري بكذا وما ذاك بدهري. ذكره الزمخشرى في الأساس والمصنف في البصائر. والدهر: الغلبة والدولة، ذكره المصنف في البصائر. والدهارير: أول الدهر في الزمن الماضي، بلا واحد، كالعباديد، قاله الأزهري. والدهارير: السالف، ويقال: كان ذلك في دهر الدهارير. وفي الأساس: يقال: كان ذلك دهر النجم: حين خلق الله النجوم، يريد أول الزمان وفي القديم. ودهور دهارير: مختلفة، على المبالغة. وقال الزمخشرى: الدهارير: تصاريف الدهر ونوائبه. مشتق من لفظ الدهر، ليس له واحد من لفظه، كعبابيد، انتهى. وأنشد أبو عمرو بن العلاء لرجل من أهل نجد. وقال ابن بري، هو لعثير بن لبيد العذري. وقيل: هو لحريث بن جبلة العذري. قلت: وفي البصائر للمصنف: لأبي عيينة المهلبي: فاستقدر الله خيرا وارضين بـه فبينما العسر إذا دارت مياسير وبينما المرء في الأحياء مغتبط إذا هو الرمس تعفوه الأعاصير يبكي عليه غريب ليس يعرفـه وذو قرابته في الحي مسـرور حتى كأن لم يكـن إلا تـذكـره والدهر أيتمـا حـين دهـارير قال: وواحد الدهارير: دهر، على غير قياس. كما قالوا: ذكر ومذاكير، وشبه ومشابيه وقيل: جمع دهرور أو دهرات. وقيل: دهرير. وفي حديث سطيح: فإن ذا الدهر أطوارا دهارير ويقال: دهر دهارير، أي شديد، كقولهم: ليلة ليلاء، ونهار أنهر، ويوم أيوم، وساعة سوعاء. وكذا دهر دهير، ودهر داهر، مبالغة، أي شديد، كقولم أبد آبد، وأبد أبيد. ودهرهم أمر، ودهر بهم، كمنع: نزل بهم مكروه، وقال الزمخشرى: أصابهم به الدهر. وفي حديث موت أبي طالب لولا أن قريشا تقول دهره الجزع لفعلت وهم مدهور بهم ومدهورون، إذا نزل بهم وأصابهم. والدهري بالفتح ويضم: الملحد الذي لا يؤمن بالآخرة القائل ببقاء الدهر. وهو مولد.قال ثعلب: وهما جميعا منسوبان إلى الدهر، وهم ربما غيروا في النسب، كما قالوا سهلي للمنسوب إلى الأرض السهلة، واقتصر الزمخشرى على الفضتح، كما سيأتي.
وعامله مداهرة ودهارا، كمشاهرة الأخيرة عن اللحياني، وكذلك استأجره مداهرة ودهارا، عنه. ودهوره دهورة: جمعه وقذفه به في مهواة، وقال مجاهد في قوله تعالى: إذا الشمس كورت قال: دهورت. وقال الربيع بن خثيم: رمى بها. ويقال: طعنة فكوره، إذا ألقاه. وقال بعض أهل اللغة في تفسير قوله تعالى: فكبكبوا فيها هم والغاوون أي دهوروا. وقال الزجاج أي طرح بعضهم على بعض. وفي مجمع الأمثال للميداني: يقال: دهور الكلب ، إذا فرق من الأسد فنبح وضرط وسلح. ودهور الكلام: فخم بعضه في إثر بعض. ودهور الحائط: دفعه فسقط، وتدهور الليل: أدبر وولى. والدهوري: الرجل الصلب الضرب. وقال الليث: رجل دهوري الصوت، وهو الصلب. قال الأزهري: أظن هذا خطأ، والصواب جهوري الصوت، أي رفيع الصوت. ودهر، بفتح فسكون: واد دون حضرموت. قال لبيد بن ربيعة: وأصبح راسيا برضام دهـر وسال به الخمائل في الرهام ودهر بن وديعة بن لكيز أبو قبيلة، من عامر. والدهري، بالضم، نسبة إليها على غير قياس، من تغيرات النسب. وهو كثير، كسهلي إلى الأرض السهلة، كما تقدم عن ثعلب. قال ابن الأنباري: يقال في النسبة إلى الرجل القديم: دهري. قال: وإن كان من بني دهر من بني عامر قلت: دهري لا غير، بضم الدال، وقد تقدم عن ثعلب ما يخالفه. وقال سيبويه: فإن سميت بدهر لم تقل إلا دهري، على القياس. وقال الزمخشرى في الأساس والدهري، بالضم: الرجل المسن القديم، لكبره. يقال: رجل دهري، أي قديم مسن نسب إلى الدهر، وهو نادر، وبالفتح: الملحد. وقال بعض أهل اللغة: والدهري أيضا بالضم: الحاذق. والمصنف مشى على قول ابن الأنباري، وهنا وفي الأول على قول ثعلب، وفاته معنى الحاذق، فتأمل. وداهر، ودهير، كأمير. من الأعلام. ويقال: إنه لداهرة الطول: طويله جدا. وداهر كهاجر: ملك للديبل قصبة السند، قتله محمد بن القاسم الثقفي ابن عم الحجاج بن يوسف، واستباح الديبل وافتتح من الديبل إلى مولتان وهو غير منصرف للعلمية والعجمة، ذكره جرير فقال: وأرض هرقل قد ذكـرت وداهـرا ويسعى لكم من آل كسرى النواصف وفي الصحاح: لا آتيه دهر الداهرين، أي أبدا، كقولهم: أبد الآبدين. وأبو بكر عبد الله بن حكيم الداهري، ضعيف. وقال الذهبي: اتهموه بالوضع. وقال ابن أبي حاتم عن أبيه قال: ترك أبو زرعة حديثه وقال: ضعيف، وقال مرة: ذاهب الحديث. وعبد السلام بن بكران الداهري، حدث. والداهر: بطن من مهرة من قضاعة قاله الهمداني. وجنيد بن العلاء بن أبي دهرة، روى عنه محمد بن بشر وغيره. ودهير الأقطع، كزبير، عن ابن سيرين. وكأمير دهير بن لؤي بن ثعلبة، من أجداد المقداد بن الأسود. ومما يستدرك عليه:
دهر دهارير ، أي ذو حالين من بؤس ونعم. والدهارير. تصاريف الدهر ونوائبه. ووقع في الدهارير: الدواهي. والدهورة: الضيعة وترك التحفظ والتعهد. ومنه حديث النجاشي: ولا دهورة اليوم على حزب إبراهيم . ودهور اللقمة: كبرها. وقال الأزهري. دهور الرجل لقمة، إذا أدارها ثم التهمها. وفي الأساس: رأيته يدهور اللقم، أي يعظمها ويتلقمها. وفي نوادر الأعراب: ما عندي في هذا الأمر دهورية ولا هوداء ولا هيداء ولا رخودية، أي ليس عنده فيه رفق ولا مهاودة ولا رويدية. والدواهر: ركايا معروفة. قال الفرزدق: إذا لأتى الدواهر عن قـريب بخزي غير مصروف العقال ودهران، كسحبان: قرية باليمن، منها أبو يحيى محمد بن أحمد بن محمد المقرئ، حدث.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.306 harfدَهَرَهُمْ أَمْرٌ
1 دَهَرَهُمْ أَمْرٌ ذ , (JK, A, K,) and دَهَرَ بِهِمْ أَمْرٌ, (S, TA,) aor. دَهَرَ , (K,) An event befell them (S, A) from fate, or fortune: (A:) or an evil event befell them. (JK, K.) In a trad. respecting the death of Aboo-Tلlib occur these words [as said by him]: لَوْ لَا أَنًّ قُرَيْشًا تَقُولُ دَهَرَهُ الجَزَعُ لَفَعَلْتُ [Were it not that the tribe of Kureysh would say,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR454 harfدَهَر
دَهَر A ( n. ac. دَهْر 1 ),
a. Befell ( misfortune ).
b. Overcame, gained the mastery over.
دَهْر
دَهْر 1 , ( pl. أَدْهُر 16 , دُهُوْر 27 , أَدْهَاْر 38 ),
a. Time; age, generation.
b. Fortune, vicissitudes of fortune.
دَهْرِيّ
دَهْرِيّ 1yi ,
a. One who believes that the soul perishes with the body.
دَاْهِر
دَاْهِر 21 ,
a. Prolonged, indefinite.
دِهَاْر
دِهَاْر 23 ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok27.796 harfدهر
دَهَرَ - يَدْهَرُ - دَهْر
دَهَرَ - يَدْهَرُ + أمر أو مكان أو زمان + كائناً أو شيئاً: يلفه ويغشاه ويستغرقه ويحيق به ويشمله: يقع الكائن في أحداثه وتداعياته، فيصيبه وينزل به
دَهْر: على وزن " فـَعْل" اسم فعل " دَهَرَ - يَدْهَرُ ": وهو أيضاً ما يكون بفعل " دَهَرَ - يَدْهَرُ ": الاستغراق والشمول والإحاطة: وهو كذلك اسم زمان منه: وهو اصطلاحاً
Mücavir kökler13 mücavir (23 toplam)
- حين
1 ortak ayet · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
- ظنن
1 ortak ayet · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
- هلك
1 ortak ayet · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
- دنو
1 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
- موت
1 ortak ayet · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
- حيي
1 ortak ayet · Uyanık yılan demektir
- ذكر
1 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
- أنس
1 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- شيأ
1 ortak ayet · Şey
- أتي
1 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- علم
1 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- كون
1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
Geçtiği ayetler(2)
وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ
İlerleyen zamanHayat; ancak bu dünyada yaşadığımızdır. Ölürüz ve yaşarız. Bizi ancak Dehr helak eder, dediler. Oysa onların bu konuda bilgileri yoktur. Başka değil, onlar sadece zannediyorlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دهر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عصر, وقت, حين, أبد |
| Zıt Kök | لحظ |
| Çekirdek Özet 1 | Kuşatan, aşındıran, kaçınılmaz biçimde galebe çalan ve sonu getiren uzun/kesintisiz süre |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın yaratılış öncesi yokluk evresi ile inkârcıların mutlaklaştırıp ilahlaştırdığı kör kozmik akış |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın bağımsız bir yok edici özne değil, ilahi takdir ve tedbirin tecelli ettiği mahluk bir süreç oluşu |
| Kritik Hata Riski | Zamanı kendi başına fail, dönüştürücü ve yok edici bir güç sayarak ilahi iradeyi ve ahireti devre dışı bırakmak |
Biliteral analiz
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Sürece giriş, varlığın içine adım attığı kaçınılmaz eşik ve akış başlangıcı |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Açığa çıkma, varlığın genişlemesi ve nefes alıp veren canlı alan |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Kuşatıcı egemenlik, üstten gelen baskı, galebe çalma ve dönüştürücü nihai güç |
| دهر | Kapıdan girip açığa çıkan her şeyi üstten kuşatarak ezen akış | Varlık alanına giren her şeyi kesintisizce kuşatıp aşındıran ve nihayetinde üzerine galebe çalarak tüketen zamansal süreç |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Üzerine çöküp galebe çalan, aşındıran ve yok eden felaket; bir nesneyi toplayıp derin bir çukura fırlatıp atma (ed-dehhvere) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Amr ed-Dube‘î zamanın kör darbelerini ve çaresizliği şu beyitlerle dile getirir: رَمَتْنِي بناتُ الدَّهرِ من حيثُ لا أَرَى / فكيفَ بمن يُرمَى وليس بِرَامِ / فلو أنَّنِي أُرمَى بنَبْلٍ تَقَيْتُها / ولكنَّني أُرمَى بغير سهامِ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü's-Sikkît ve Ebû Ubeyde'nin aktardığına göre erken Araplar başlarına büyük bir musibet veya ölüm geldiğinde faturayı doğrudan zamana keserek أبادنا الدهر (Bizi dehr helak etti) ve أتى علينا الدهر (Dehr bizi silip süpürdü) derlerdi |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Tahdhīb al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça دهر kökü, Sami dil ailesi içinde zamanın soyut bir çizgi veya ölçüm birimi olmaktan ziyade, maddi varlığı aşındıran, nesneleri eskiten ve kaçınılmaz sonu getiren fiziksel ve ontolojik bir baskı unsuru olarak algılanmasıyla belirginleşir. Kökün ilksel çekirdeği ده üzerinden baskın gelme, ansızın çökme ve kaplama dinamiklerine dayanır. Doğu Sami (Akadca) kolunda doğrudan birincil bir kök olarak benzer ses yapısıyla zaman bildiren bir forma rastlanmazken, Kuzeybatı Sami dillerinde (Aramice ve Süryanice) kök genellikle nesnelerin aşınması, devirlerin birbirini ezerek geçmesi bağlamında yankı bulur. Arapçada kök, göçebe çöl insanının doğa ve ölüm karşısındaki çaresizliğini temsil eden yarı-mitolojik bir kadere, ardından da felsefi anlamda ezelden ebede uzanan kesintisiz kozmik süreye (الأبد الممدود) evrilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Lane's Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Galebe ve kahr (الغلبة والقهر) | Kökün asıl anlamı zorla boyun eğdirme ve felakettir; zaman her şeyi eskitip yendiği için bu adı almıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çevrimsel aşınma ve baskı matrisi | Süryanice ve civar lehçelerde devir ve çöküntü çağrışımı yapan köklerle anlamsal örtüşme mevcuttur | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda doğrudan ses denkliği taşıyan güvenilir bir akraba biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دهر | Anlamlı | Galebe çalmak, uzun zaman | Varlığı aşındıran ve yok eden kesintisiz süre | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دره | Anlamlı | Ansızın defetmek, savmak | Bir tehlikeyi göğüsleyip savuşturmak; fiili az kullanılmış bir köktür | Kur'an'da geçmez |
| هدر | Anlamlı | Boşa gitmek, kanı heba olmak | Karşılıksız kalmak, sesi gürleyip kaybolmak, etkisizleşmek | Kur'an'da geçmez |
| هرد | Anlamlı | Parçalamak, eti lif lif etmek | Pişirerek veya vurarak nesnenin dokusunu dağıtmak, yırtmak | Kur'an'da geçmez |
| رده | Anlamlı | Taş atmak, kapatmak | Kuyuyu taşla örtmek, yolu tıkamak, daraltmak | Kur'an'da geçmez |
| رهد | Anlamlı | Yumuşak ve narin olmak | Bedenin veya dokunun gevşek, taze ve ezilmeye müsait olması | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دهر | Merkez | Kuşatıcı ve tüketici zaman | Varlığı baştan sona kaplayan, aşındıran ve yok eden kesintisiz uzun süre | Alem boyu süren veya insan ömrünü bütünüyle tüketen akış |
| عصر | Komşu | Sıkışmış ve yoğunlaşmış zaman | Meyve verircesine hadiselerin sıkıştığı, basınca dayalı dönem | Belirli olayların ve değişimlerin yoğunlaştığı çağ dilimi |
| وقت | Komşu | Sınırlandırılmış ve belirlenmiş zaman | İki sınır arasına yerleştirilmiş, tayin edilmiş kesin an veya vade | Görev ve hükümlerin bağlandığı kesin ölçülü aralık |
| حين | Komşu | Belirsiz veya göreli zaman parçası | Başlangıcı veya sonu duruma göre değişen esnek zaman dilimi | Kısa ya da uzun olabilen, bağlama göre belirlenen vakit |
| أبد | Komşu | Ucu bucağı olmayan süreklilik | Geleceğe veya geçmişe doğru kesintisiz uzayan, nihayetsiz zaman | Zamansal tükenmezlik ve sonsuz devamlılık |
| لحظ | Zıt | Anlık ve bölünmez nokta | Göz ucuyla bakış kadar kısa, aşındırıcılığı olmayan tekil an | Sürekliliği ve aşındırıcılığı bulunmayan en küçük zaman kırıntısı |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دهر | Uzun ve galebe çalıcı zaman | Evrenin yaratılışından yok oluşuna kadar uzanan kesintisiz ve aşındırıcı süre | Kesin |
| Latince | Saeculum, Aevum | Çağ, kuşatıcı çağ, sonsuz devir | Saeculum dünyevi çağı ve nesli; aevum ise mutlak süreyi karşılar, ancak felaket ve kahr nüansını tam taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Epoch, eon, destructive time | Çağ, eon, ezici zaman akışı | Eon çok geniş kozmolojik süreyi verir; zamanın aşındırıcı ve kaderci felaket yönünü karşılamak için ek niteleme gerekir | Güçlü |
| Almanca | Weltzeit, Zeitalter | Evren zamanı, çağ | Varlığın bütününe yayılan nesnel zamanı iyi verir; klasik Arapçadaki musibet ve kahredici fail boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Ère, temps immémorial | Çağ, kadim zaman | Çok eski ve geniş zaman dilimlerini ifade eder; ontolojik aşındırma gücünü tam yansıtmaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اَلدَّهْرُ | Kozmik ve mutlak zaman boyutu (henüz anılmaya değer olunmayan evre) | İnsanın var edilmesinden önceki uçsuz bucaksız yokluk ve belirsizlik süreci bağlamı; İnsân 76:1 |
| اَلدَّهْرُ | İnkârcıların mutlaklaştırdığı kör yok edici güç | Ahireti ve ilahi hesabı inkâr edip ölümü ve yok oluşu kör tabiat akışına bağlayan materyalist söylem bağlamı; Câsiye 45:24 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dehriyye (materyalizm) ve zamanın mahlukiyeti | Evrenin ezeli olduğunu ve sadece zamanın aşındırmasıyla varlıkların ölüp gittiğini savunan dehri akımlara karşı, dehrin mahluk ve sonlu olduğu ispatı | Zamanın ilahlaştırılmasının reddi |
| Fıkıh | Yemin ve adak hükümleri (eymân ve nüzûr) | Bir kimsenin bir fiili dehr boyunca yapmayacağına yemin etmesi durumunda bunun bütün ömrü mü yoksa mutlak uzun bir süreyi mi bağladığı tespiti | Hukuki süre tayini ve ömür sınırı |
| Tefsir | İnsanın varoluş öncesi durumu ve cahiliye inancı | İnsân suresi birinci ayetteki istifhamın takriri mi olduğu ve Câsiye suresindeki دهري zihniyetin eleştirisi | Ontolojik başlangıç ve kader tasavvuru |
| Hadis | Zamana sövme yasağı | Hadis-i şerifte geçen zamana sövmeyiniz zira Allah dehrdir ifadesinin tevili; hakiki failin Allah olduğu, zamanın sadece bir zarf olduğu tespiti | Fail-sebep ayrımı ve tevhid teyidi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kader algısı | İmtihan ve tecelli zarfı | Süreç bilinci kazandırma | Zaman bağımsız bir ilah veya yok edici güç değil, ilahi fiillerin cereyan ettiği mahluk bir sahnedir | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve entropi | Termodinamik zaman oku | Aşınma ve evrilme kuralı | Maddi evrenin başlangıcından sonuna kadar tek yönlü işleyen, her şeyi yıpratan ve nihayete götüren fiziksel süreç | Güçlü |
| Siyasi | Medeniyetlerin yükseliş ve çöküşü | Tarihsel devirler | İktidarların kaçınılmaz sonu | Hiçbir siyasi otorite veya tiranlık dehrin aşındırıcı ve tüketici yasasından kaçamaz; mutlak güç sadece zamana hükmedendedir | Güçlü |
| İktisadi | Kaynakların tükenişi ve amortisman | Değer kaybı ve fiziki ömür | İktisadi yıpranma katsayısı | Sabit sermayenin ve üretim araçlarının zaman akışı içinde doğal olarak yıpranması ve değerini yitirmesi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve tek yönlü zaman vektörü () | Kapalı bir termodinamik sistemde düzensizliğin sürekli artması, enerjinin yayılması ve maddi formların kaçınılmaz biçimde dağılması süreci | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tarihsel materyalizm veya determinist evrim | İnsan iradesini aşan, toplumları kendi iç çelişkileri ve kaçınılmaz biyolojik-maddi yasalarla dönüştürüp tüketen nesnel tarihsel akış algısı | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece kol saatinde veya takvimde okunan sıradan, nötr, mekanik bir süre (zaman) derecesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın kozmik ölçekteki hiçliğini hatırlatan bir evre (İnsân 76:1) ve aynı zamanda şirk/materyalizm zihniyetinin ilahi fail yerine ikame ettiği ontolojik güç yanılsaması (Câsiye 45:24) |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın varoluşsal köksüzlüğünü unutması; tarihteki felaketleri ve ölümü kör bir tesadüfe bağlayarak hesaba çekilme şuurunu yitirmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem materyalist dünya görüşünün (dehriyyûn) ontolojik yanılgısını deşifre etmesinde hem de insanın kainattaki mütevazı yerini tayin etmesinde kilit bir kavramdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılış öncesi ontolojik durumunu bildiren ayetlerde ve ahireti inkâr eden tabiatçı/materyalist zihniyetin argümanlarının nakledildiği ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zamanın bizzat öldüren, yaşatan ve kaderi belirleyen müstakil bir fail olduğu vehmini yıkar; failin sadece Allah olduğunu, zamanın ise bir imtihan sahnesi olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamVarlıkların üzerine bir felaket gibi çökerek onları kaçınılmaz biçimde ezen, aşındıran, parçalayan ve bir çukura fırlatıp atan ezici güç ve kesintisiz akış.
- Soyut anlamMaddi evrenin başlangıcından tükenişine kadar uzanan, tüm fiziki formları çözülmeye uğratan, insanın yaratılış öncesi hiçliğini ve faniliğini tescilleyen kuşatıcı kozmik süre.
- Sistematik karşılıkİlahiyat alanında şirk unsuru haline getirilen kör tabiat/zaman algısının tasfiyesi; fizikte ise geri döndürülemez biçimde işleyen ve varlığı yıpratan tek yönlü entropik süreklilik.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde yaratılmış sonlu varlığı, zaman parametresini (akışı), ise kaçınılmaz kozmik sonu temsil eder. fonksiyonu varlığın zamana bağlı maddi bütünlüğünü ve canlılığını gösterir; zaman nihai sınıra vardığında () bu form sıfıra yaklaşır (yok oluş ve ölüm). Ancak bu tükenişi sağlayan türevsel değişim (), zamanın kendi başına bağımsız bir fail oluşundan değil, bizzat ilahi iradenin ve yasanın zamandaki tasarrufundan () kaynaklanır; zaman () failin kendisi değil, tecelli alanıdır.