ذأب
ذ - أ - ب
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 1 sîga
- 11 sözlük
Kurt demektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ذءب
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kurt demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.424 harfباب الذال والباء و و ي ء معهما
ذ أ ب، ذ و ب، ذ ي ب، ب ذ ي، ب ذ أ مستعملات
ذأب:
الذِّئْبُ: كَلْبُ البَرِّ، والأُنْثَى ذِئبة.
والذِّئْبة من القَتَبِ والإكافِ ونحوه: ما تحت مُقَدَّم ملتَقَى الحِنْوَيْنِ، وهو الذي يَعَضُّ على مِنْسَجِ الدّابّةِ.
والمَذؤوبُ: هو الذي وَقَعَ الذئبُ في غَنَمِه، وكذلك إذا أَفزَعَتْه الذِّئابُ.
والصانع يذأَبُ القَتَبَ إذا أجادَ صَنْعتَه.
ويقال للذي افزَعَتْه الجِنُّ:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.120 harfالذئب يهمز ولا يهمز، وأصله الهمزُ، والأنثى ذئبةٌ، وجمع القليل أَذْؤُبٌ، والكثير ذئابٌ وذُؤْبانٌ. وذُؤْبانُ العرب أيضاً: صعاليكها الذين يتلصصون. وأرضٌ مَذْأَبَةٌ، أي ذاتُ ذِئابٍ. أبو عمرو: الذِئْبانُ: الشَعَرُ على عُنُقِ البعير ومِشْفَرِهِ. وقال الفراء: الذِئْبانُ بقية الوبَر. قال: وهو واحدٌ. والذئبةُ: فُرْجَةُ ما بين دَفَّتَي السَّرْجِ والرَحْلِ، تحت ملتقى الحِنْوَيْنِ، وهو يعق على المِنْسَج.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.354 harfذ ب ( وايء )
ذبي ، ذاب ، ذأب ، ذيب ، بذأ ، باذ .
ذبى : أَمّا ( ذَبى ) فما عَلِمْتُنِي سَمِعْت فيه شيئاً من ثِقَةٍ غير هذه القَبِيلة التي يُقال لها : ذُبْيان .
قال أَبو عُبَيدة : قال ابْنُ الكَلْبِيّ : كان أَبي يَقُول : ذِبْيَان ، بالكسر .
قال : وغيرُه يقول : ذُبْيان .
وذكر لي بعضُ المَشايخ أَنه يُقال : ذَبَّ الغَدِيرُ ، وذَبَى ؛ وذَبَتْ شَفَتُه ، وذَبَّت ، ولا أَدري ما صِحّته .
ذوب : قال
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.610 harfذ أ ب
رجل مذءوب: فزعته الذئاب أو وقع في غنمه الذئب وقد ذئب فلان وارض مذأبة وأدأبت الأرض.
وسرج واسع الذئبة وسروج واسعة الذئب وهي ما بين الجديتين من الفرجة.
قال العجاج: لـولا الأبازيـم وأن المنسجـا ناهيَ من الذئبة أن تفرّجا لأقحم الفارس عنه زعجا ولها ذؤابة وذوائب وهي الشعر المنسدل من وسط الرأس إلى الظهر.
وغلام مذأب: له ذؤابة.
ومن المجاز: هو ذئب في ثلة.
وهم أذؤب وذئاب وهم من
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.294 harfالذِّئْبُ: كَلْبُ البَرِّ، والجمعُ أَذْؤُبٌ، في القليل، وذِئابٌ وذُؤْبانٌ؛ والأُنثَى ذِئْبَةٌ، يُهْمَزُ ولا يُهْمَزُ، وأَصله الـهَمْز. وفي حديث الغار: فيُصْبِحُ في ذُوبانِ الناسِ. يقال لِصعالِيك العرب ولُصُوصِها: ذُوبانٌ، لأَنهم كالذِّئابِ. وذكره ابن الأَثير في ذَوَبَ، قال: والأَصل في ذُوبان الهمزُ، ولكنه خُفِّفَ، فانْقَلَبت واواً. وأَرْضٌ مَذْأَبةٌ: كثِـيرة الذِّئابِ، كقولك أَرضٌ مَـأْسَدَةٌ،
الذِّئْبُ: كَلْبُ البَرِّ، والجمعُ أَذْؤُبٌ، في القليل، وذِئابٌ وذُؤْبانٌ؛ والأُنثَى ذِئْبَةٌ، يُهْمَزُ ولا يُهْمَزُ، وأَصله الـهَمْز. وفي حديث الغار: فيُصْبِحُ في ذُوبانِ الناسِ. يقال لِصعالِيك العرب ولُصُوصِها: ذُوبانٌ، لأَنهم كالذِّئابِ. وذكره ابن الأَثير في ذَوَبَ، قال: والأَصل في ذُوبان الهمزُ، ولكنه خُفِّفَ، فانْقَلَبت واواً. وأَرْضٌ مَذْأَبةٌ: كثِـيرة الذِّئابِ، كقولك أَرضٌ مَـأْسَدَةٌ، من الأَسَد. قال أَبو علي في التذكرة: وناسٌ من قَيْس يقولون مذيَبة، فلا يَهْمِزون، وتعليل ذلك أَنه خُفِّفَ الذِّئْبُ تَخْفيفاً بَدَلِـيّاً صحيحاً، فجاءَت الهمزة ياءً، فلَزِمَ ذلك عندَه، في تَصْرِيفِ الكلمة. وذُئِبَ الرَّجُلُ: إِذا أَصابَه الذِّئْبُ. ورجلٌ مَذْؤُوبٌ: وقَع الذِّئْبُ في غَنَمِه، تقول منه: ذُئِبَ الرَّجُلُ، على فُعِلَ؛ وقوله أَنشده ثعلب: هاعٍ يُمَظِّعُني، ويُصْبِحُ سادِراً، * سَدِكاً بلَحْمِـي، ذِئْبُه لا يَشْبَعُ عَنَى بِذِئْبِه لسانَه أَي إِنه يأْكلُ عِرْضَه، كما يأْكلُ الذِّئْبُ الغنمَ. وذُؤْبانُ العرب: لُصُوصُهم وصَعالِـيكُهُمُ الذين يَتَلَصَّصون ويَتَصَعْلَكُونَ. وذِئابُ الغَضَى: بنو كعب بن مالك بن حنظلة، سُمُّوا بذلك لخُبْثِهم، لأَن ذِئْبَ الغَضَى أَخْبَثُ الذِّئَابِ. وذَؤُبَ الرجلُ يَذْؤُبُ ذَآبَةً، وذَئِبَ وتَذَأَّبَ: خَبُثَ، وصار كالذِّئْبِ خُبْثاً ودَهاءً. واسْتَذْأَبَ النَّقَدُ: صارَ كالذِّئْب؛ يُضْرَبُ مثلاً للذُّلاّن إِذا عَلَوا الأَعِزَّة. وتَذَأَّبَ الناقةَ وتَذَأَّبَ لَـها: وهو أَن يَسْتَخْفِـيَ لها إِذا عَطَفَها على غير ولَدِها، مُتَشَبِّهاً لها بالسَّبُعِ، لتكون أَرْأَمَ عليه؛ هذا تعبير أَبي عبيد. قال: وأَحسن منه أَن يقول: مُتَشَبِّهاً لها بالذِّئْبِ، لـيَتَبَـيَّن الاِشْتقاقُ. وتَذَأَّبَتِ الرِّيحُ وتَذَاءَبَتْ: اخْتَلَفَتْ، وجاءَتْ من هُنا وهُنا. وتَذَأَّبْـتُه وتَذاءَبْـتُه: تَدَاولْـتُه، وأَصْلُه من الذِّئْبِ إِذا حَذِرَ من وجهٍ جاءَ من آخَر. أَبو عبيد: الـمُتَذَئِّبَة والـمُتَذائِبَةُ، بوَزنِ مُتَفَعِّلة ومُتَفاعِلَة: من الرِّياح التي تَجِـيءُ من هَهُنا مرَّةً ومن ههنا مرَّةً؛ أُخِذَ من فِعْل الذِّئْبِ، لأَنه يأْتي كذلك. قال ذوالرُّمة، يذكر ثوراً وَحْشِـيّاً: فباتَ يُشْئِزهُ ثَـأْدٌ، ويُسْهِرُه * تَذَؤُّبُ الرِّيح، والوَسْواسُ والـهِضَبُ وفي حديث عليّ، كرّم اللّه وجهه: خَرَجَ منكم جُنَيْدٌ مُتَذائِبٌ ضَعِـيفٌ؛ الـمُتَذائِبُ: الـمُضْطَرِبُ، من قولهم: تَذَاءَبَتِ الرِّيحُ، اضْطرب هبوبُها. وغَرْبٌ ذَأْبٌ: مُخْتَلَفٌ به؛ قال أَبو عبيدة، قال الأَصمعي: ولا أُراهُ أُخِذَ إِلا من تَذَؤُّبِ الرِّيحِ، وهو اخْتِلافُها، فشُبِّه اخْتلافُ البَعيرِ في الـمَنْحاةِ بها؛ وقيل: غَرْبٌ ذَأْبٌ، على مثالِ فَعْلٍ: كثيرةُ الحركةِ بالصُّعُودِ والنُّزول. والـمَذْؤُوبُ: الفَزِعُ. وذُئِبَ الرجُل: فَزِعَ من الذِّئْبِ. وذَأَّبْتُه: فَزَّعْتُه. وذَئِب وأَذْأَبَ: فَزِع من أَيِّ شيءٍ كان. قال الدُّبَيْرِيُّ: إِني، إِذا ما لَيْثُ قَوْمٍ هَرَبا، * فسَقَطَتْ نَخْوَتُه وأَذْأَبا قال: وحقيقتُه من الذِّئبِ. ويقال للذي أَفْزَعَتْه الجِنُّ: تَذَأَّبَتْه وتَذَعَّبَتْه. وقالوا: رَماه اللّهُ بداءِ الذِّئبِ، يَعْنُونَ الجُوعَ، لأَنهم يَزْعُمونَ أَنه لا داءَ له غيرُ ذلك. وبنُو الذِّئبِ: بَطْنٌ من الأَزْدِ، منهم سَطِـيحٌ الكاهنُ؛ قال الأَعشى: ما نَظَرَتْ ذاتُ أَشْفارٍ كنَظْرَتِها * حَقّاً، كما صَدَقَ الذِّئْبِـيُّ، إِذ سَجَعا وابنُ الذِّئْبةِ: الثَّقَفِـيُّ، من شُعرائِهِم. ودارةُ الذِّئبِ: موضعٌ. ويقال للمرأَةِ التي تُسَوِّي مَرْكَبَها: ما أَحْسَنَ ما ذَأَبَتْه! قال الطِّرمَّاح: كلُّ مَشْكُوكٍ عَصافِيرُه، * ذَأَبَتْه نِسْوَةٌ من جُذامْ وذَأَبْتُ الشيءَ: جَمَعْته. والذُّؤَابةُ: النَّاصِيةُ لنَوَسانِها؛ وقيل: الذُّؤَابةُ مَنْبِتُ الناصيةِ من الرأْس، والجَمْعُ الذَّوائِبُ. وكان الأَصلُ ذَآئبَ، وهو القياسُ، مثل دُعابةٍ ودَعائِبَ، لكنه لـمَّا التَقَتْ همزتان بينهما أَلِفٌ لَيِّنةٌ، لَيَّـنُوا الهمزة الأولى، فقَلَبُوها واواً، اسْتِثقالاً لالتقاءِ همزتين في كلمة واحدةٍ؛ وقيل: كان الأَصلُ (1) (1 قوله «وقيل كان الأصل إلخ» هذه عبارة الصحاح والتي قبلها عبارة المحكم.) ذَآئبَ، لأَن أَلِف ذُؤَابةٍ كأَلِفِ رِسالَةٍ، فحقُّها أَنْ تُبْدَل منها همزةٌ في الجمع، لكنهم اسْتَثْقَلوا أَن تقَع أَلِف الجمع بين الهمزتين، فأَبدلوا من الأُولى واواً. أَبو زيد: ذُؤَابة الرأْسِ: هي التي أَحاطَتْ بالدَوَّارة من الشَّعَر. وفي حديث دَغْفَلٍ وأَبي بكرٍ: إِنَّكَ لستَ من ذَوائِبِ قُرَيْشٍ؛ هي جمع ذُؤَابةٍ، وهي الشَّعَر الـمَضْفورُ من شَعَرِ الرأْسِ؛ وذُؤَابَةُ الجَبَلِ: أَعْلاه، ثم اسْتُعيرَ للعِزِّ والشَّرَف والـمَرْتَبة أَي لستَ من أَشرافِهِم وذَوِي أَقْدارِهم. وغُلامٌ مُذَأَّبٌ: له ذُؤَابة. وذُؤَابةُ الفَرَسِ: شَعَرٌ في الرأْسِ، في أَعْلى النَّاصِـية. أَبو عمرو: الذِّئْبانُ الشَّعَر على عُنُقِ البعيرِ ومِشْفَرِه. وقال الفَرَّاءُ: الذِّئْبانُ بَقِـيَّة الوَبَر؛ قال: وهو واحدٌ. قال الشيخ أَبو محمد بن بري: لم يذكر الجوهريّ شاهداً على هذا. قال: ورأَيتُ في الحاشية بيتاً شاهداً عليه لكُثير، يصف ناقة: عَسُوف بأَجْوازِ الفَلا حِمْيَرِيَّة، * مَريش، بذئْبانِ السَّبِـيبِ، تَلِـيلُها والعَسُوفُ: التي تَمُرُّ على غيرِ هدايةٍ، فتَرْكَبُ رأْسها في السَّـيْر، ولا يَثْنِـيها شيءٌ. والأَجْوازُ: الأَوْساطُ. وحِمْيَرِيَّة: أَراد مَهْرِية، لأَن مَهْرة من حِمْيَر. والتَّلِـيلُ: العُنق. والسَّبِـيبُ: الشَّعَرُ الذي يكونُ مُتَدَلِّياً على وجه الفَرَسِ من ناصِـيَتِه؛ جَعل الشَّعَر الذي على عيْنَي الناقة بمنزلة السَّبِـيبِ. وذُؤَابةُ النَّعْلِ: الـمُتَعَلِّقُ من القِبالِ؛ وذُؤَابة النَّعْلِ: ما أَصابَ الأَرضَ من الـمُرْسَلِ على القَدَم لتَحَرُّكِه. وذُؤَابةُ كلِّ شيءٍ أَعلاه، وجَمْعُها ذُؤَابٌ؛ قال أَبو ذؤيب: بأَرْي التي تَـأْري اليَعاسيبُ، أَصْبَحَتْ * إِلى شاهِقٍ، دُونَ السَّماءِ، ذُؤَابُها قال: وقد يكون ذُؤَابُها من بابِ سَلٍّ وسَلَّةٍ. والذُّؤَابَةُ: الجِلْدَة الـمُعَلَّقَة على آخِر الرَّحْلِ، وهي العَذبَة؛ وأَنشد الأَزهري، في ترجمة عذب في هذا المكان: قَالُوا: صَدَقْتَ ورَفَّعُوا، لـمَطِـيِّهِمْ، * سَيْراً، يُطِـيرُ ذَوائِبَ الأَكْوارِ وذُؤَابَة السَّيْفِ: عِلاقَةُ قائِمِه. والذُّؤَابَةُ: شَعَرٌ مَضْفُور، ومَوْضِعُها من الرَّأْسِ ذُؤَابَةٌ، وكذلك ذُؤَابةُ العِزِّ والشَّرَف. وذُؤَابة العِزِّ والشَّرَف: أَرْفَعُه على الـمَثَلِ، والجَمْع من ذلك كلِّه ذَوائِبُ. ويقال: هم ذُؤَابَة قَوْمِهِمْ أَي أَشْرافُهُم، وهو في ذُؤَابَةِ قَوْمِه أَي أَعْلاهُم؛ أُخِذوا من ذُؤَابَةِ الرَّأْسِ. واسْتَعارَ بعضُ الشُّعراءِ الذَّوائِبَ للنَّخْل؛ فقال: جُمّ الذَّوائِب تَنْمِـي، وهْيَ آوِيَةٌ، * ولا يُخافُ، على حافاتِها، السَّرَق والذِّئْبَةُ من الرَّحْلِ، والقَتَبِ، والإِكافِ ونحوِها، ما تَحْتَ مُقَدَّمِ مُلْتَقَى الـحِنْوَيْن، وهو الذي يَعَضُّ على مِنْسَجِ الدَّابَّةِ؛ قال: وقَتَبٍ ذِئْبَتُه كالـمِنْجَلِ وقيل: الذِّئْبَةُ: فُرْجَةُ ما بَيْنَ دَفَّتَي الرَّحْلِ والسَّرْجِ والغَبِـيطِ أَيّ ذلك كان. وقال ابن الأَعرابي: ذِئْبُ الرَّحْلِ أَحْناؤُه من مُقَدَّمِه. وذَأَبَ الرَّحْلَ: عَمِلَ لَه ذِئْبةً. وقَتَبٌ مُذَأَّبٌ وغَبِـيطٌ مُذَأَبٌ: إِذا جُعِلَ له فُرْجَة؛ وفي الصحاح: إِذا جُعِلَ له ذُؤَابَةٌ؛ قال لبيد: فكَلَّفْتُها هَمِّي، فآبَتْ رَذِيَّـةً * طَلِـيحاً، كأَلْواحِ الغَبِـيطِ الـمُذَأَبِ وقال امرؤُ القيس: له كَفَلٌ، كالدِّعْصِ، لَبَّدَه النَّدى * إِلى حارِكٍ، مِثلِ الغَبِـيطِ الـمُذأَبِ والذِّئْبةُ: دَاءٌ يأْخُذُ الدَّوابَّ في حُلُوقِها؛ يقال: بِرْذوْنٌ مَذْؤُوبٌ: أَخَذَتْهُ الذِّئْبَةُ. التهذيب: من أَدْواءِ الخَيْلِ الذِّئْبَةُ، وقد ذُئِبَ الفَرسُ، فهو مَذْؤُوبٌ إِذا أَصابَه هذا الدَّاءُ؛ ويُنْقَبُ عنه بحديدةٍ في أَصلِ أُذُنِهِ، فيُسْتَخْرَجُ منه غُدَدٌ صِغارٌ بيضٌ، أَصْغَرُ من لُبِّ الجَاوَرْسِ. وذَأَبَ الرَّجُلَ: طَرَدَه وضَرَبَه كذَأَمَه، حكاه اللحياني. وذَأَبَ الإِبِلَ يَذْأَبُها ذَأْباً: ساقَها. وذَأَبَه ذَأْباً: حَقَّرَه وطَرَدَه، وذَأَمَه ذَأْماً؛ ومنه قوله تعالى: مَذْؤُوماً مَدْحوراً. والذَّأْبُ: الذَّمُّ، هذه عن كُراع. والذَّأْبُ: صَوْتٌ شديدٌ، عنه أَيضاً. وذُؤَابٌ وذُؤَيْبٌ: اسْمانِ. وذُؤَيْبَة: قبيلَةٌ من هذيل؛ قال الشاعر: عَدَوْنا عَدْوَةً، لا شَكَّ فِـيها، * فَخِلْناهُم ذُؤَيْبَةَ، أَو حَبِـيبَا وحَبِـيبٌ: قبيلَةٌ أَيضاً.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR162 harf* ذ أ ب * * الذَّئْبُ * يهمز ويلين وأصله الهمز والأنثى * ذِئْبَةٌ * وأرض * مَذْأَبَةٌ * كمتربة ذات * ذِئَابٍ * و * ذَؤَبَ * الرجل من باب ظرف صار كالذئب خبثا ودهاء
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.341 harfالذئب بالكسر والهمز ويترك همزه أي يبدل بحرف مد من جنس حركة ما قبله كما هو قراءة ورش والكسائي، والأصل الهمز: كلب البر تفسير بالعلم ج أذؤب في القليل وذئاب وذؤبان بالضم وذئبان بالكسر، كما في المصباح، وقد يوجد في بعض النسخ كذلك وهي ذئبة، بهاء، نقله ابن قتيبة في أدب الكاتب وصرح الفيومي بقلته وأرض مذأبة: كثيرته كقولك: أرض مأسدة من الأسد، وقد أذأبت، قال أبو علي في التذكرة: وناس من قيس يقولون: مذيبة، فلا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.605 harfذُئِبَ
1 ذُئِبَ ذ He (a man, M) was frightened by the wolf; (M, K;) as also ذَئِبَ, aor. ذَاََ ; and ذَؤُبَ, aor. ذَاَُ : (K:) or he (a man) was assailed, fallen upon, come upon, or overtaken, by the wolf. (Ibn-Buzurj, T.) And [hence, in the opinion of ISd, as he says in the M,] (tropical:) He was frightened by anything; (M, K;) and so ↓ اذأب, (AA, T, S, M, K,) inf. n. اـِذْآبٌ; (TA;) said of a
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR800 harfMadde başı: ذءبذَئِبَ
ذَئِبَ A ( n. ac. ذَأَب [ 4 ] ) ذَؤُبَ U ذَآبَة [ 22t ] )
a. Was like a wolf ( in malicious- ness & c. ).
b. Was afraid of wolves.
c. [ pass. ], Was terrified by wolves.
أَذْءَبَ
أَذْءَبَ IV ,
a. Dressed the hair of.
b. Was afraid of wolves.
تَذَأَّبَ
تَذَأَّبَ V , تَذَاْءَبَ VI ,
a. Blew from different directions ( wind ).
ذِئْب
ذِئْب [ 2 ] , ( pl. أَذْؤُب [ 16 ] , ذِئَاب
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR25.397 harfMadde başı: ذءبذءب
ذَأَبَ - يَذْأَبُ (ذَؤُبَ - يَذْؤُبُ) - ذِئْب
ذَأَبَ - يَذْأَبُ (ذَؤُبَ - يَذْؤُبُ) + كائن + كائناً: يغزو ويطارد وبلاحق فريسة أو هدف: يحاول اللحاق بهدف وإدراكه والوصول إليه بشكل معاود ومتكرر، فيُطرَد من مكان فيجيء من غيره، ثم يُطْرَدُ منه فيعود من غيره وهكذا
ذِئْب: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل بمعنى فاعل من " ذَأَبَ - يَذْأَبُ ": الذي
Sîgalar(1)
Mücavir kökler17 mücavir (26 toplam)
- أكل
3 ortak ayet · Ekel pas demektir
- ذهب
2 ortak ayet · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
- عصب
1 ortak ayet · Birbirini destekleyen grup
- قول
3 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- يوسف
1 ortak ayet · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
- سبق
1 ortak ayet · Yarış meydanı demektir
- غفل
1 ortak ayet · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
- ترك
1 ortak ayet · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
- حزن
1 ortak ayet · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
- خسر
1 ortak ayet · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
- متع
1 ortak ayet · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
- أبو
1 ortak ayet · Bab kapı demektir
Geçtiği ayetler(3)
قَالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَأَخَافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَأَنْتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ
KurtDedi ki: Onu götürmeniz doğrusu beni tasaya düşürüyor. Siz, ondan habersizken onu kurdun yemesinden korkuyorum.
قَالُوا لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إِذًا لَخَاسِرُونَ
KurtDediler ki: Biz bir toplulukken onu kurt yerse; bu takdirde biz, muhakkak hüsrana uğrayanlardan oluruz.
قَالُوا يَاأَبَانَا إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ عِنْدَ مَتَاعِنَا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ
KurtDediler ki: Ey babamız; gerçekten biz gitmiştik ki yarış yapalım. Yusuf’u da eşyaların yanında bırakmıştık. Onu kurt yemiş. Her ne kadar doğru söylüyorsak da sen, bize inanacak değilsin.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذأب |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Aynü’l-fiili hemzeli (orta harfi hemze) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سبع, كلب, غدر |
| Zıt Kök | رعى |
| Çekirdek Özet 1 | Vahşi, fırsatçı, sinsice yanaşıp sürüden ayrılanı veya savunmasızı ansızın parçalayan çöl kurdu ve bu hareket tarzı |
| Çekirdek Özet 2 | Zaaf ve gaflet anını kollayan tehlike; beşeri kıskançlık ve suçun üzerini örtmek için üretilen yapay mazeret ve dış tehdit perdesi |
| Çekirdek Özet 3 | Zaafı istismar eden dışsal saldırganlık ile içsel ihanetin suçunu dışa yükleme mekanizmasının somut simgesi |
| Kritik Hata Riski | Lafzı yalnızca zoolojik bir canlı türüne indirgeyip kıssadaki ahlaki zaaf, ihmal, sahte suçlama ve günah keçisi psikolojisini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذأ | Zayıflık, kusur, itme, kınama ve tedirgin edici bir etkiyle hedef alma (örneğin ذأم kökünde kınamak ve ayıplamak) | ب | İtme ve kınama hareketini bedensel bir kapana alma, diş geçirme ve aniden çökerek parçalama eylemine dönüştürür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı piktogramının ikizi; sert ve sıkı geçiş | Sinsice açılan aralık, hedefin savunma hattında oluşan gedik ve oraya sızma hareketi |
| أ | Öküz başı; güç, hamle, başlangıç | Hamlenin aniliği, gücün tek bir noktada odaklanması ve yönelmiş bir saldırı iradesi |
| ب | Ev, barınak, iç alan | Hedefin içine sızma, kuşatma, güvenli alan sınırını aşarak gövdeye veya sürüye girme |
| ذأب | Gedikten hamle yaparak içeri dalma | Savunmadaki bir yarıktan ani ve güçlü bir saldırıyla içeriye hücum edip hedefi ansızın yakalama |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl kurdu (köpekgillerden vahşi avcı hayvan). Ayrıca eyerin hayvanın sırtını ısıran/kıstıran ön çatalı, başın tepesinden sarkan saç örgüsü ve rüzgarın her yönden bir şeyi savurması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Sa‘de b. Cümey‘, düşmanın doymak bilmez saldırganlığını ve dil uzatmasını kurdun doyumsuzluğuna benzeterek bu kökü kullanmıştır: هاعٍ يُمَظِّعُني، ويُصْبِحُ سادِراً، / سَدِكاً بلَحْمِي، ذِئْبُه لا يَشْبَعُ |
| Erken Arapça kullanım | Çöl haydutları, yalnız gezen ve baskın yapan kimseler için ذؤبان العرب nitelemesi kullanılmış; bir kimsenin sürüsüne kurt girmesi veya kurttan dehşete düşmesi durumuna ذُئب الرجل ve رجل مذؤوب denilmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Batı Sami ve genel Afro-Asyatik dil ailesinde kurt ve çakal türü etobur hayvanları ifade eden kök, ortak bir Proto-Semitik biçime dayanır. İbranicede זְאֵב (ze'ev), Süryanicede ܕܐܒܐ (dēbā), Akadcada zību ve Arapçada ذأب kökleri düzenli ses denkliklerini (Proto-Semitik z/ḏ denklikleri) koruyarak aynı vahşi köpekgil hayvanı adlandırır. Kökün temel anlamsal matrisi, yırtıcının hareket tarzı olan fırsat kollama, seğirtme, sinsice yaklaşma ve zayıf anı yakalayıp dağıtma eylemidir. Arapçada bu somut kökten eyerin ön kısmındaki kıstırıcı bölüme, rüzgarın savuruculuğuna ve başın tepesinden inen perçeme geçiş yapılarak kavramsal alan zenginleşmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çöl kurdu ve saldırı dinamiği | Hayvanın ani saldırısından hareketle rüzgarın her yönden kuşatması, eyerin baskısı ve başın tepe noktası saçlarına türetim yapılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ze'ev, Süryanice dēbā, Akadca zību | Erken Sami katmanından itibaren yırtıcı çöl avcısını adlandıran ortak leksikal miras | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında güvenilir ses denkliğine sahip doğrudan bir veri tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذأب | Anlamlı | Çöl kurdu, vahşi saldırganlık, sinsi tehlike | Hedef kök; fırsatçı saldırı ve bu saldırının oluşturduğu dehşet | Kur'an'da geçer |
| ذبأ | Anlamlı | Savmak, defetmek, bir tür çöl bitkisi | Bir tehlikeyi veya nesneyi öteye itmek, kovmak | Kur'an'da geçmez |
| أذب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için bağımsız kök kaydı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| أبذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| بذأ | Anlamlı | Çirkin bulmak, küçümsemek, kaba söz söylemek | Bir şeyi değersiz ve kusurlu görüp gözden düşürmek | Kur'an'da geçmez |
| بأذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel sayılmıştır | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذأب | Merkez | Vahşi avcı, sinsi saldırganlık | Gözetleme, sürüden ayrılanı ve korumasızı sinsice avlama | Fırsatçı ve beklenmedik anda gelen dış tehlike |
| سبع | Komşu | Genel yırtıcı hayvan | Güç ve pençe yoluyla doğrudan parçalayan büyük yırtıcılar | Yırtıcılığın cins adı olup sinsi zaaf avcılığına hasredilmez |
| كلب | Komşu | Ehlileşebilen köpekgil | Bağırma, havlama, kovalama ve hırsla yapışma | Ehlileşme potansiyeli taşır, kurttaki yabani çöl karakterinden ayrılır |
| غدر | Komşu | Hıyanet, arkadan vurma | Güven veren tarafın antlaşmayı çiğneyip ansızın vurması | İçeriden kaynaklanan ahlaki ihanettir; kurt ise dışsal tehlikedir |
| رعى | Zıt | Koruma, gütme, gözetme | Sürünün dağılmasını önleme, besleme ve savunma sağlama | Zayıfı koruyan ve gözeten çobanlık iradesi |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذأب | Kurt | Sinsice zaaf kollayan vahşi hayvan ve bu nitelik | Kesin |
| Latince | Lupus | Kurt | Zoolojik türü karşılar; mecazi saldırganlık anlamı taşır fakat Arapçadaki rüzgar/baskı türevlerini içermez | Güçlü |
| İngilizce | Wolf | Kurt | Yırtıcı hayvanı ve mecazi olarak açgözlü, sinsi tehlikeyi karşılar | Güçlü |
| Almanca | Wolf | Kurt | Yırtıcı hayvanı karşılar; çöl ve bedevi yaşamına ait özel kültürel türevleri taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | Loup | Kurt | Yırtıcı hayvanı ve mecazi tuzak/tehdit bağlamını karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الذئب (Yusuf 12:13) | Koruyucunun kaygısı ve zihinsel mazeret zemini | Yakub'un oğullarına karşı Yusuf'u koruma endişesini dile getirirken zayıf anı tasvir etmesi bağlamı |
| الذئب (Yusuf 12:14) | İddianın mantıksal reddi ve güç gösterisi | Kardeşlerin güçlü bir topluluk olduklarını ileri sürerek bu tehlikenin imkansızlığını iddia etmeleri bağlamı |
| الذئب (Yusuf 12:17) | Sahte suçlama, iftira ve günah keçisi | Kardeşlerin kendi cürümlerini örtmek için masum bir dış etkene suçu yıkmaları bağlamı |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şer problemi ve ilahi takdir | İnsanın kendi iradi kötülüğünü tabii afetlere veya dış sebeplere yükleme yanılgısı | Suçun fâili ile bahane edilen dış etkenin ayrıştırılması |
| Fıkıh | Emanet hukuku ve telefat | Çobanın veya emanetçinin kusuru olmaksızın kurdun telef ettiği malda tazmin yükümlülüğü | Mücbir sebep ile ihmal arasındaki sınırın tespiti |
| Tefsir | Yusuf kıssası tahlili | Yakub'un dile getirdiği kurt endişesinin kardeşlerin zihninde yalana malzeme oluşturması | İhmal ve endişenin suça kılıf haline getirilmesi psikolojisi |
| Hadis | Cemaat ve sürü metaforu | Sürüden ayrılan koyunu kurdun kapacağı uyarısıyla yalnızlaşmanın tehlikesi | Cemaatten ve koruma kalkanından kopan bireyin savunmasızlığı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve nefis muhasebesi | Dış günah keçisi | İhaneti meşrulaştırma aracı | İnsan kendi hasedini ve kötülüğünü tabiatın yırtıcılığı ardına gizleyemez | Güçlü |
| İlmi | Sosyal psikoloji | Yansıtma mekanizması | Suçu dışlama ve aklanma | Grup içi suçun dışsal bir tehdide mal edilerek vicdanın rahatlatılması | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu güvenliği | Dış tehdit algısı | İç zaafı örtbas etme | Kendi görevini ihmal eden idarenin sorumluluğu dış düşmana atması | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve emanet düzeni | Fırsatçı sömürü | Korumasız varlığın talanı | Regülasyon ve gözetimden yoksun piyasada zayıf aktörlerin ezilmesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimetrik sınır ihlali ve sönümleme | Bir sistemin sınır çeperindeki lokal direnç kaybında, dışsal yıkıcı faktörün içeri sızarak entropiyi artırması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Günah keçisi (Scapegoating) mekanizması | Topluluğun kendi iç çatışma ve kusurlarını meşruiyet üretmek adına harici bir hedefe fatura etmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece çöl faunasına ait biyolojik bir canlı türü olarak görüp sosyo-psikolojik dersi yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kendi suçunu masum bir dış unsura yükleme, haset cinayetini meşrulaştırma ve tedbirsizliğe sahte mazeret bulma kurgusu |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki uyarının hayvan tehlikesine dair olduğunu zannedip asıl tehlike olan kardeş hasedini ve iftira düzeneğini kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Beşeri kötülüğün kendi sorumluluğunu tabiatın vahşetine yıkarak aklanma stratejisini deşifre ettiği için temel ahlaki öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yusuf kıssasında emanet, kıskançlık, gözetim görevi ve yalan kurgusunun ele alındığı ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kötülüğün daima dışarıdan gelen kör kuvvetlerden doğduğu algısını yıkarak, asıl yıkımın içerideki ahlaki çürümeden kaynaklandığını gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSürüden veya korunaklı alandan ayrılan savunmasız canlıyı gözetleyip aniden parçalayan vahşi çöl kurdu.
- Soyut anlamSavunma zaafını istismar eden saldırganlık ile içsel cürümün sorumluluğunu dış dünyaya yükleme taktiği.
- Sistematik karşılıkSistemin güvenlik eşiği düştüğünde dış tehdidin içeri sızması ve faillerin kendi kusurlarını bu dış etkene fatura ederek cezadan kaçma mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde gerçekleşen tehdit ve hasarı; hedefin içsel gaflet ve zaaf düzeyini; koruma ve güvenlik kalkanının gücünü temsil eder. Güvenlik kalkanı () sıfıra yaklaştığında tehdit açığa çıkar. İkinci kısımda işlenen içsel cürmü, ise dışa yüklenen sahte mazereti simgeler; denetim ve koruma zaafı oluştuğunda fail kendi suçunu dışsal bir yıkıcıya () aktarır.