ذأب

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ذ-أ-ب1 sîga, 17 mücavir kök, 3 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.متعخوفيوسفصدقالذِّئْبُذأبأكلخسرذهبحزنقولغفلعندأبو

KökSîga 1Ayet 3Sure 1Mücavir 17

▶ Ağı aç (3B)

ذأب

ذ - أ - ب

KÖK
  • 3 geçiş
  • 3 ayet
  • 1 sîga
  • 11 sözlük

Kurt demektir.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ذءب

Notlarım

Sözlükler(11)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Kurt demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.424 harf
باب الذال والباء و و ي ء معهما ذ أ ب، ذ و ب، ذ ي ب، ب ذ ي، ب ذ أ مستعملات ذأب: الذِّئْبُ: كَلْبُ البَرِّ، والأُنْثَى ذِئبة. والذِّئْبة من القَتَبِ والإكافِ ونحوه: ما تحت مُقَدَّم ملتَقَى الحِنْوَيْنِ، وهو الذي يَعَضُّ على مِنْسَجِ الدّابّةِ. والمَذؤوبُ: هو الذي وَقَعَ الذئبُ في غَنَمِه، وكذلك إذا أَفزَعَتْه الذِّئابُ. والصانع يذأَبُ القَتَبَ إذا أجادَ صَنْعتَه. ويقال للذي افزَعَتْه الجِنُّ:
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.120 harf
الذئب يهمز ولا يهمز، وأصله الهمزُ، والأنثى ذئبةٌ، وجمع القليل أَذْؤُبٌ، والكثير ذئابٌ وذُؤْبانٌ. وذُؤْبانُ العرب أيضاً: صعاليكها الذين يتلصصون. وأرضٌ مَذْأَبَةٌ، أي ذاتُ ذِئابٍ. أبو عمرو: الذِئْبانُ: الشَعَرُ على عُنُقِ البعير ومِشْفَرِهِ. وقال الفراء: الذِئْبانُ بقية الوبَر. قال: وهو واحدٌ. والذئبةُ: فُرْجَةُ ما بين دَفَّتَي السَّرْجِ والرَحْلِ، تحت ملتقى الحِنْوَيْنِ، وهو يعق على المِنْسَج.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR6.354 harf
ذ ب ( وايء ) ذبي ، ذاب ، ذأب ، ذيب ، بذأ ، باذ . ذبى : أَمّا ( ذَبى ) فما عَلِمْتُنِي سَمِعْت فيه شيئاً من ثِقَةٍ غير هذه القَبِيلة التي يُقال لها : ذُبْيان . قال أَبو عُبَيدة : قال ابْنُ الكَلْبِيّ : كان أَبي يَقُول : ذِبْيَان ، بالكسر . قال : وغيرُه يقول : ذُبْيان . وذكر لي بعضُ المَشايخ أَنه يُقال : ذَبَّ الغَدِيرُ ، وذَبَى ؛ وذَبَتْ شَفَتُه ، وذَبَّت ، ولا أَدري ما صِحّته . ذوب : قال
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.610 harf
ذ أ ب رجل مذءوب‏:‏ فزعته الذئاب أو وقع في غنمه الذئب وقد ذئب فلان وارض مذأبة وأدأبت الأرض‏.‏ وسرج واسع الذئبة وسروج واسعة الذئب وهي ما بين الجديتين من الفرجة‏.‏ قال العجاج‏:‏ لـولا الأبازيـم وأن المنسجـا ناهيَ من الذئبة أن تفرّجا لأقحم الفارس عنه زعجا ولها ذؤابة وذوائب وهي الشعر المنسدل من وسط الرأس إلى الظهر‏.‏ وغلام مذأب‏:‏ له ذؤابة‏.‏ ومن المجاز‏:‏ هو ذئب في ثلة‏.‏ وهم أذؤب وذئاب وهم من
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR7.294 harf
الذِّئْبُ: كَلْبُ البَرِّ، والجمعُ أَذْؤُبٌ، في القليل، وذِئابٌ وذُؤْبانٌ؛ والأُنثَى ذِئْبَةٌ، يُهْمَزُ ولا يُهْمَزُ، وأَصله الـهَمْز. وفي حديث الغار: فيُصْبِحُ في ذُوبانِ الناسِ. يقال لِصعالِيك العرب ولُصُوصِها: ذُوبانٌ، لأَنهم كالذِّئابِ. وذكره ابن الأَثير في ذَوَبَ، قال: والأَصل في ذُوبان الهمزُ، ولكنه خُفِّفَ، فانْقَلَبت واواً. وأَرْضٌ مَذْأَبةٌ: كثِـيرة الذِّئابِ، كقولك أَرضٌ مَـأْسَدَةٌ،
Maddenin bağlantısı

الذِّئْبُ: كَلْبُ البَرِّ، والجمعُ أَذْؤُبٌ، في القليل، وذِئابٌ وذُؤْبانٌ؛ والأُنثَى ذِئْبَةٌ، يُهْمَزُ ولا يُهْمَزُ، وأَصله الـهَمْز. وفي حديث الغار: فيُصْبِحُ في ذُوبانِ الناسِ. يقال لِصعالِيك العرب ولُصُوصِها: ذُوبانٌ، لأَنهم كالذِّئابِ. وذكره ابن الأَثير في ذَوَبَ، قال: والأَصل في ذُوبان الهمزُ، ولكنه خُفِّفَ، فانْقَلَبت واواً. وأَرْضٌ مَذْأَبةٌ: كثِـيرة الذِّئابِ، كقولك أَرضٌ مَـأْسَدَةٌ، من الأَسَد. قال أَبو علي في التذكرة: وناسٌ من قَيْس يقولون مذيَبة، فلا يَهْمِزون، وتعليل ذلك أَنه خُفِّفَ الذِّئْبُ تَخْفيفاً بَدَلِـيّاً صحيحاً، فجاءَت الهمزة ياءً، فلَزِمَ ذلك عندَه، في تَصْرِيفِ الكلمة. وذُئِبَ الرَّجُلُ: إِذا أَصابَه الذِّئْبُ. ورجلٌ مَذْؤُوبٌ: وقَع الذِّئْبُ في غَنَمِه، تقول منه: ذُئِبَ الرَّجُلُ، على فُعِلَ؛ وقوله أَنشده ثعلب: هاعٍ يُمَظِّعُني، ويُصْبِحُ سادِراً، * سَدِكاً بلَحْمِـي، ذِئْبُه لا يَشْبَعُ عَنَى بِذِئْبِه لسانَه أَي إِنه يأْكلُ عِرْضَه، كما يأْكلُ الذِّئْبُ الغنمَ. وذُؤْبانُ العرب: لُصُوصُهم وصَعالِـيكُهُمُ الذين يَتَلَصَّصون ويَتَصَعْلَكُونَ. وذِئابُ الغَضَى: بنو كعب بن مالك بن حنظلة، سُمُّوا بذلك لخُبْثِهم، لأَن ذِئْبَ الغَضَى أَخْبَثُ الذِّئَابِ. وذَؤُبَ الرجلُ يَذْؤُبُ ذَآبَةً، وذَئِبَ وتَذَأَّبَ: خَبُثَ، وصار كالذِّئْبِ خُبْثاً ودَهاءً. واسْتَذْأَبَ النَّقَدُ: صارَ كالذِّئْب؛ يُضْرَبُ مثلاً للذُّلاّن إِذا عَلَوا الأَعِزَّة. وتَذَأَّبَ الناقةَ وتَذَأَّبَ لَـها: وهو أَن يَسْتَخْفِـيَ لها إِذا عَطَفَها على غير ولَدِها، مُتَشَبِّهاً لها بالسَّبُعِ، لتكون أَرْأَمَ عليه؛ هذا تعبير أَبي عبيد. قال: وأَحسن منه أَن يقول: مُتَشَبِّهاً لها بالذِّئْبِ، لـيَتَبَـيَّن الاِشْتقاقُ. وتَذَأَّبَتِ الرِّيحُ وتَذَاءَبَتْ: اخْتَلَفَتْ، وجاءَتْ من هُنا وهُنا. وتَذَأَّبْـتُه وتَذاءَبْـتُه: تَدَاولْـتُه، وأَصْلُه من الذِّئْبِ إِذا حَذِرَ من وجهٍ جاءَ من آخَر. أَبو عبيد: الـمُتَذَئِّبَة والـمُتَذائِبَةُ، بوَزنِ مُتَفَعِّلة ومُتَفاعِلَة: من الرِّياح التي تَجِـيءُ من هَهُنا مرَّةً ومن ههنا مرَّةً؛ أُخِذَ من فِعْل الذِّئْبِ، لأَنه يأْتي كذلك. قال ذوالرُّمة، يذكر ثوراً وَحْشِـيّاً: فباتَ يُشْئِزهُ ثَـأْدٌ، ويُسْهِرُه * تَذَؤُّبُ الرِّيح، والوَسْواسُ والـهِضَبُ وفي حديث عليّ، كرّم اللّه وجهه: خَرَجَ منكم جُنَيْدٌ مُتَذائِبٌ ضَعِـيفٌ؛ الـمُتَذائِبُ: الـمُضْطَرِبُ، من قولهم: تَذَاءَبَتِ الرِّيحُ، اضْطرب هبوبُها. وغَرْبٌ ذَأْبٌ: مُخْتَلَفٌ به؛ قال أَبو عبيدة، قال الأَصمعي: ولا أُراهُ أُخِذَ إِلا من تَذَؤُّبِ الرِّيحِ، وهو اخْتِلافُها، فشُبِّه اخْتلافُ البَعيرِ في الـمَنْحاةِ بها؛ وقيل: غَرْبٌ ذَأْبٌ، على مثالِ فَعْلٍ: كثيرةُ الحركةِ بالصُّعُودِ والنُّزول. والـمَذْؤُوبُ: الفَزِعُ. وذُئِبَ الرجُل: فَزِعَ من الذِّئْبِ. وذَأَّبْتُه: فَزَّعْتُه. وذَئِب وأَذْأَبَ: فَزِع من أَيِّ شيءٍ كان. قال الدُّبَيْرِيُّ: إِني، إِذا ما لَيْثُ قَوْمٍ هَرَبا، * فسَقَطَتْ نَخْوَتُه وأَذْأَبا قال: وحقيقتُه من الذِّئبِ. ويقال للذي أَفْزَعَتْه الجِنُّ: تَذَأَّبَتْه وتَذَعَّبَتْه. وقالوا: رَماه اللّهُ بداءِ الذِّئبِ، يَعْنُونَ الجُوعَ، لأَنهم يَزْعُمونَ أَنه لا داءَ له غيرُ ذلك. وبنُو الذِّئبِ: بَطْنٌ من الأَزْدِ، منهم سَطِـيحٌ الكاهنُ؛ قال الأَعشى: ما نَظَرَتْ ذاتُ أَشْفارٍ كنَظْرَتِها * حَقّاً، كما صَدَقَ الذِّئْبِـيُّ، إِذ سَجَعا وابنُ الذِّئْبةِ: الثَّقَفِـيُّ، من شُعرائِهِم. ودارةُ الذِّئبِ: موضعٌ. ويقال للمرأَةِ التي تُسَوِّي مَرْكَبَها: ما أَحْسَنَ ما ذَأَبَتْه! قال الطِّرمَّاح: كلُّ مَشْكُوكٍ عَصافِيرُه، * ذَأَبَتْه نِسْوَةٌ من جُذامْ وذَأَبْتُ الشيءَ: جَمَعْته. والذُّؤَابةُ: النَّاصِيةُ لنَوَسانِها؛ وقيل: الذُّؤَابةُ مَنْبِتُ الناصيةِ من الرأْس، والجَمْعُ الذَّوائِبُ. وكان الأَصلُ ذَآئبَ، وهو القياسُ، مثل دُعابةٍ ودَعائِبَ، لكنه لـمَّا التَقَتْ همزتان بينهما أَلِفٌ لَيِّنةٌ، لَيَّـنُوا الهمزة الأولى، فقَلَبُوها واواً، اسْتِثقالاً لالتقاءِ همزتين في كلمة واحدةٍ؛ وقيل: كان الأَصلُ (1) (1 قوله «وقيل كان الأصل إلخ» هذه عبارة الصحاح والتي قبلها عبارة المحكم.) ذَآئبَ، لأَن أَلِف ذُؤَابةٍ كأَلِفِ رِسالَةٍ، فحقُّها أَنْ تُبْدَل منها همزةٌ في الجمع، لكنهم اسْتَثْقَلوا أَن تقَع أَلِف الجمع بين الهمزتين، فأَبدلوا من الأُولى واواً. أَبو زيد: ذُؤَابة الرأْسِ: هي التي أَحاطَتْ بالدَوَّارة من الشَّعَر. وفي حديث دَغْفَلٍ وأَبي بكرٍ: إِنَّكَ لستَ من ذَوائِبِ قُرَيْشٍ؛ هي جمع ذُؤَابةٍ، وهي الشَّعَر الـمَضْفورُ من شَعَرِ الرأْسِ؛ وذُؤَابَةُ الجَبَلِ: أَعْلاه، ثم اسْتُعيرَ للعِزِّ والشَّرَف والـمَرْتَبة أَي لستَ من أَشرافِهِم وذَوِي أَقْدارِهم. وغُلامٌ مُذَأَّبٌ: له ذُؤَابة. وذُؤَابةُ الفَرَسِ: شَعَرٌ في الرأْسِ، في أَعْلى النَّاصِـية. أَبو عمرو: الذِّئْبانُ الشَّعَر على عُنُقِ البعيرِ ومِشْفَرِه. وقال الفَرَّاءُ: الذِّئْبانُ بَقِـيَّة الوَبَر؛ قال: وهو واحدٌ. قال الشيخ أَبو محمد بن بري: لم يذكر الجوهريّ شاهداً على هذا. قال: ورأَيتُ في الحاشية بيتاً شاهداً عليه لكُثير، يصف ناقة: عَسُوف بأَجْوازِ الفَلا حِمْيَرِيَّة، * مَريش، بذئْبانِ السَّبِـيبِ، تَلِـيلُها والعَسُوفُ: التي تَمُرُّ على غيرِ هدايةٍ، فتَرْكَبُ رأْسها في السَّـيْر، ولا يَثْنِـيها شيءٌ. والأَجْوازُ: الأَوْساطُ. وحِمْيَرِيَّة: أَراد مَهْرِية، لأَن مَهْرة من حِمْيَر. والتَّلِـيلُ: العُنق. والسَّبِـيبُ: الشَّعَرُ الذي يكونُ مُتَدَلِّياً على وجه الفَرَسِ من ناصِـيَتِه؛ جَعل الشَّعَر الذي على عيْنَي الناقة بمنزلة السَّبِـيبِ. وذُؤَابةُ النَّعْلِ: الـمُتَعَلِّقُ من القِبالِ؛ وذُؤَابة النَّعْلِ: ما أَصابَ الأَرضَ من الـمُرْسَلِ على القَدَم لتَحَرُّكِه. وذُؤَابةُ كلِّ شيءٍ أَعلاه، وجَمْعُها ذُؤَابٌ؛ قال أَبو ذؤيب: بأَرْي التي تَـأْري اليَعاسيبُ، أَصْبَحَتْ * إِلى شاهِقٍ، دُونَ السَّماءِ، ذُؤَابُها قال: وقد يكون ذُؤَابُها من بابِ سَلٍّ وسَلَّةٍ. والذُّؤَابَةُ: الجِلْدَة الـمُعَلَّقَة على آخِر الرَّحْلِ، وهي العَذبَة؛ وأَنشد الأَزهري، في ترجمة عذب في هذا المكان: قَالُوا: صَدَقْتَ ورَفَّعُوا، لـمَطِـيِّهِمْ، * سَيْراً، يُطِـيرُ ذَوائِبَ الأَكْوارِ وذُؤَابَة السَّيْفِ: عِلاقَةُ قائِمِه. والذُّؤَابَةُ: شَعَرٌ مَضْفُور، ومَوْضِعُها من الرَّأْسِ ذُؤَابَةٌ، وكذلك ذُؤَابةُ العِزِّ والشَّرَف. وذُؤَابة العِزِّ والشَّرَف: أَرْفَعُه على الـمَثَلِ، والجَمْع من ذلك كلِّه ذَوائِبُ. ويقال: هم ذُؤَابَة قَوْمِهِمْ أَي أَشْرافُهُم، وهو في ذُؤَابَةِ قَوْمِه أَي أَعْلاهُم؛ أُخِذوا من ذُؤَابَةِ الرَّأْسِ. واسْتَعارَ بعضُ الشُّعراءِ الذَّوائِبَ للنَّخْل؛ فقال: جُمّ الذَّوائِب تَنْمِـي، وهْيَ آوِيَةٌ، * ولا يُخافُ، على حافاتِها، السَّرَق والذِّئْبَةُ من الرَّحْلِ، والقَتَبِ، والإِكافِ ونحوِها، ما تَحْتَ مُقَدَّمِ مُلْتَقَى الـحِنْوَيْن، وهو الذي يَعَضُّ على مِنْسَجِ الدَّابَّةِ؛ قال: وقَتَبٍ ذِئْبَتُه كالـمِنْجَلِ وقيل: الذِّئْبَةُ: فُرْجَةُ ما بَيْنَ دَفَّتَي الرَّحْلِ والسَّرْجِ والغَبِـيطِ أَيّ ذلك كان. وقال ابن الأَعرابي: ذِئْبُ الرَّحْلِ أَحْناؤُه من مُقَدَّمِه. وذَأَبَ الرَّحْلَ: عَمِلَ لَه ذِئْبةً. وقَتَبٌ مُذَأَّبٌ وغَبِـيطٌ مُذَأَبٌ: إِذا جُعِلَ له فُرْجَة؛ وفي الصحاح: إِذا جُعِلَ له ذُؤَابَةٌ؛ قال لبيد: فكَلَّفْتُها هَمِّي، فآبَتْ رَذِيَّـةً * طَلِـيحاً، كأَلْواحِ الغَبِـيطِ الـمُذَأَبِ وقال امرؤُ القيس: له كَفَلٌ، كالدِّعْصِ، لَبَّدَه النَّدى * إِلى حارِكٍ، مِثلِ الغَبِـيطِ الـمُذأَبِ والذِّئْبةُ: دَاءٌ يأْخُذُ الدَّوابَّ في حُلُوقِها؛ يقال: بِرْذوْنٌ مَذْؤُوبٌ: أَخَذَتْهُ الذِّئْبَةُ. التهذيب: من أَدْواءِ الخَيْلِ الذِّئْبَةُ، وقد ذُئِبَ الفَرسُ، فهو مَذْؤُوبٌ إِذا أَصابَه هذا الدَّاءُ؛ ويُنْقَبُ عنه بحديدةٍ في أَصلِ أُذُنِهِ، فيُسْتَخْرَجُ منه غُدَدٌ صِغارٌ بيضٌ، أَصْغَرُ من لُبِّ الجَاوَرْسِ. وذَأَبَ الرَّجُلَ: طَرَدَه وضَرَبَه كذَأَمَه، حكاه اللحياني. وذَأَبَ الإِبِلَ يَذْأَبُها ذَأْباً: ساقَها. وذَأَبَه ذَأْباً: حَقَّرَه وطَرَدَه، وذَأَمَه ذَأْماً؛ ومنه قوله تعالى: مَذْؤُوماً مَدْحوراً. والذَّأْبُ: الذَّمُّ، هذه عن كُراع. والذَّأْبُ: صَوْتٌ شديدٌ، عنه أَيضاً. وذُؤَابٌ وذُؤَيْبٌ: اسْمانِ. وذُؤَيْبَة: قبيلَةٌ من هذيل؛ قال الشاعر: عَدَوْنا عَدْوَةً، لا شَكَّ فِـيها، * فَخِلْناهُم ذُؤَيْبَةَ، أَو حَبِـيبَا وحَبِـيبٌ: قبيلَةٌ أَيضاً.

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR162 harf
* ذ أ ب * * الذَّئْبُ * يهمز ويلين وأصله الهمز والأنثى * ذِئْبَةٌ * وأرض * مَذْأَبَةٌ * كمتربة ذات * ذِئَابٍ * و * ذَؤَبَ * الرجل من باب ظرف صار كالذئب خبثا ودهاء
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR8.341 harf
الذئب بالكسر والهمز ويترك همزه أي يبدل بحرف مد من جنس حركة ما قبله كما هو قراءة ورش والكسائي، والأصل الهمز: كلب البر تفسير بالعلم ج أذؤب في القليل وذئاب وذؤبان بالضم وذئبان بالكسر، كما في المصباح، وقد يوجد في بعض النسخ كذلك وهي ذئبة، بهاء، نقله ابن قتيبة في أدب الكاتب وصرح الفيومي بقلته وأرض مذأبة: كثيرته كقولك: أرض مأسدة من الأسد، وقد أذأبت، قال أبو علي في التذكرة: وناس من قيس يقولون: مذيبة، فلا
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR14.605 harf
ذُئِبَ 1 ذُئِبَ ذ He (a man, M) was frightened by the wolf; (M, K;) as also ذَئِبَ, aor. ذَاََ ; and ذَؤُبَ, aor. ذَاَُ : (K:) or he (a man) was assailed, fallen upon, come upon, or overtaken, by the wolf. (Ibn-Buzurj, T.) And [hence, in the opinion of ISd, as he says in the M,] (tropical:) He was frightened by anything; (M, K;) and so ↓ اذأب, (AA, T, S, M, K,) inf. n. اـِذْآبٌ; (TA;) said of a
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR800 harf
Madde başı: ذءبذَئِبَ ذَئِبَ A ( n. ac. ذَأَب [ 4 ] ) ذَؤُبَ U ذَآبَة [ 22t ] ) a. Was like a wolf ( in malicious- ness & c. ). b. Was afraid of wolves. c. [ pass. ], Was terrified by wolves. أَذْءَبَ أَذْءَبَ IV , a. Dressed the hair of. b. Was afraid of wolves. تَذَأَّبَ تَذَأَّبَ V , تَذَاْءَبَ VI , a. Blew from different directions ( wind ). ذِئْب ذِئْب [ 2 ] , ( pl. أَذْؤُب [ 16 ] , ذِئَاب
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR25.397 harf
Madde başı: ذءبذءب ذَأَبَ - يَذْأَبُ (ذَؤُبَ - يَذْؤُبُ) - ذِئْب ذَأَبَ - يَذْأَبُ (ذَؤُبَ - يَذْؤُبُ) + كائن + كائناً: يغزو ويطارد وبلاحق فريسة أو هدف: يحاول اللحاق بهدف وإدراكه والوصول إليه بشكل معاود ومتكرر، فيُطرَد من مكان فيجيء من غيره، ثم يُطْرَدُ منه فيعود من غيره وهكذا ذِئْب: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل بمعنى فاعل من " ذَأَبَ - يَذْأَبُ ": الذي
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler17 mücavir (26 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. أكل

    3 ortak ayet · Ekel pas demektir

  2. ذهب

    2 ortak ayet · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir

  3. عصب

    1 ortak ayet · Birbirini destekleyen grup

  4. قول

    3 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

  5. يوسف

    1 ortak ayet · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir

  6. سبق

    1 ortak ayet · Yarış meydanı demektir

  7. غفل

    1 ortak ayet · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir

  8. ترك

    1 ortak ayet · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir

  9. حزن

    1 ortak ayet · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir

  10. خسر

    1 ortak ayet · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir

  11. متع

    1 ortak ayet · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…

  12. أبو

    1 ortak ayet · Bab kapı demektir

Geçtiği ayetler(3)

  1. قَالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَأَخَافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَأَنْتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ

    KurtDedi ki: Onu götürmeniz doğrusu beni tasaya düşürüyor. Siz, ondan habersizken onu kurdun yemesinden korkuyorum.

  2. قَالُوا لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إِذًا لَخَاسِرُونَ

    KurtDediler ki: Biz bir toplulukken onu kurt yerse; bu takdirde biz, muhakkak hüsrana uğrayanlardan oluruz.

  3. قَالُوا يَاأَبَانَا إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ عِنْدَ مَتَاعِنَا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ

    KurtDediler ki: Ey babamız; gerçekten biz gitmiştik ki yarış yapalım. Yusuf’u da eşyaların yanında bırakmıştık. Onu kurt yemiş. Her ne kadar doğru söylüyorsak da sen, bize inanacak değilsin.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökذأب
YapıÜçlü kök
Özel DurumAynü’l-fiili hemzeli (orta harfi hemze)
Bağlamsal Yakın Köklerسبع, كلب, غدر
Zıt Kökرعى
Çekirdek Özet 1Vahşi, fırsatçı, sinsice yanaşıp sürüden ayrılanı veya savunmasızı ansızın parçalayan çöl kurdu ve bu hareket tarzı
Çekirdek Özet 2Zaaf ve gaflet anını kollayan tehlike; beşeri kıskançlık ve suçun üzerini örtmek için üretilen yapay mazeret ve dış tehdit perdesi
Çekirdek Özet 3Zaafı istismar eden dışsal saldırganlık ile içsel ihanetin suçunu dışa yükleme mekanizmasının somut simgesi
Kritik Hata RiskiLafzı yalnızca zoolojik bir canlı türüne indirgeyip kıssadaki ahlaki zaaf, ihmal, sahte suçlama ve günah keçisi psikolojisini gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
ذأZayıflık, kusur, itme, kınama ve tedirgin edici bir etkiyle hedef alma (örneğin ذأم kökünde kınamak ve ayıplamak)بİtme ve kınama hareketini bedensel bir kapana alma, diş geçirme ve aniden çökerek parçalama eylemine dönüştürür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
ذKapı piktogramının ikizi; sert ve sıkı geçişSinsice açılan aralık, hedefin savunma hattında oluşan gedik ve oraya sızma hareketi
أÖküz başı; güç, hamle, başlangıçHamlenin aniliği, gücün tek bir noktada odaklanması ve yönelmiş bir saldırı iradesi
بEv, barınak, iç alanHedefin içine sızma, kuşatma, güvenli alan sınırını aşarak gövdeye veya sürüye girme
ذأبGedikten hamle yaparak içeri dalmaSavunmadaki bir yarıktan ani ve güçlü bir saldırıyla içeriye hücum edip hedefi ansızın yakalama

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamÇöl kurdu (köpekgillerden vahşi avcı hayvan). Ayrıca eyerin hayvanın sırtını ısıran/kıstıran ön çatalı, başın tepesinden sarkan saç örgüsü ve rüzgarın her yönden bir şeyi savurması.
Cahiliye şiiri kullanımıŞair Sa‘de b. Cümey‘, düşmanın doymak bilmez saldırganlığını ve dil uzatmasını kurdun doyumsuzluğuna benzeterek bu kökü kullanmıştır: هاعٍ يُمَظِّعُني، ويُصْبِحُ سادِراً، / سَدِكاً بلَحْمِي، ذِئْبُه لا يَشْبَعُ
Erken Arapça kullanımÇöl haydutları, yalnız gezen ve baskın yapan kimseler için ذؤبان العرب nitelemesi kullanılmış; bir kimsenin sürüsüne kurt girmesi veya kurttan dehşete düşmesi durumuna ذُئب الرجل ve رجل مذؤوب denilmiştir.

Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Batı Sami ve genel Afro-Asyatik dil ailesinde kurt ve çakal türü etobur hayvanları ifade eden kök, ortak bir Proto-Semitik biçime dayanır. İbranicede זְאֵב (ze'ev), Süryanicede ܕܐܒܐ (dēbā), Akadcada zību ve Arapçada ذأب kökleri düzenli ses denkliklerini (Proto-Semitik z/ḏ denklikleri) koruyarak aynı vahşi köpekgil hayvanı adlandırır. Kökün temel anlamsal matrisi, yırtıcının hareket tarzı olan fırsat kollama, seğirtme, sinsice yaklaşma ve zayıf anı yakalayıp dağıtma eylemidir. Arapçada bu somut kökten eyerin ön kısmındaki kıstırıcı bölüme, rüzgarın savuruculuğuna ve başın tepesinden inen perçeme geçiş yapılarak kavramsal alan zenginleşmiştir.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönÇöl kurdu ve saldırı dinamiğiHayvanın ani saldırısından hareketle rüzgarın her yönden kuşatması, eyerin baskısı ve başın tepe noktası saçlarına türetim yapılmıştırKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ze'ev, Süryanice dēbā, Akadca zībuErken Sami katmanından itibaren yırtıcı çöl avcısını adlandıran ortak leksikal mirasKesin
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında güvenilir ses denkliğine sahip doğrudan bir veri tespit edilmediVeri bulunamadı

Kaynak David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
ذأبAnlamlıÇöl kurdu, vahşi saldırganlık, sinsi tehlikeHedef kök; fırsatçı saldırı ve bu saldırının oluşturduğu dehşetKur'an'da geçer
ذبأAnlamlıSavmak, defetmek, bir tür çöl bitkisiBir tehlikeyi veya nesneyi öteye itmek, kovmakKur'an'da geçmez
أذبAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş için bağımsız kök kaydı yokturKur'an'da geçmez
أبذAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştirKur'an'da geçmez
بذأAnlamlıÇirkin bulmak, küçümsemek, kaba söz söylemekBir şeyi değersiz ve kusurlu görüp gözden düşürmekKur'an'da geçmez
بأذAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel sayılmıştırKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
ذأبMerkezVahşi avcı, sinsi saldırganlıkGözetleme, sürüden ayrılanı ve korumasızı sinsice avlamaFırsatçı ve beklenmedik anda gelen dış tehlike
سبعKomşuGenel yırtıcı hayvanGüç ve pençe yoluyla doğrudan parçalayan büyük yırtıcılarYırtıcılığın cins adı olup sinsi zaaf avcılığına hasredilmez
كلبKomşuEhlileşebilen köpekgilBağırma, havlama, kovalama ve hırsla yapışmaEhlileşme potansiyeli taşır, kurttaki yabani çöl karakterinden ayrılır
غدرKomşuHıyanet, arkadan vurmaGüven veren tarafın antlaşmayı çiğneyip ansızın vurmasıİçeriden kaynaklanan ahlaki ihanettir; kurt ise dışsal tehlikedir
رعىZıtKoruma, gütme, gözetmeSürünün dağılmasını önleme, besleme ve savunma sağlamaZayıfı koruyan ve gözeten çobanlık iradesi

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaذأبKurtSinsice zaaf kollayan vahşi hayvan ve bu nitelikKesin
LatinceLupusKurtZoolojik türü karşılar; mecazi saldırganlık anlamı taşır fakat Arapçadaki rüzgar/baskı türevlerini içermezGüçlü
İngilizceWolfKurtYırtıcı hayvanı ve mecazi olarak açgözlü, sinsi tehlikeyi karşılarGüçlü
AlmancaWolfKurtYırtıcı hayvanı karşılar; çöl ve bedevi yaşamına ait özel kültürel türevleri taşımazGüçlü
FransızcaLoupKurtYırtıcı hayvanı ve mecazi tuzak/tehdit bağlamını karşılarGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
الذئب (Yusuf 12:13)Koruyucunun kaygısı ve zihinsel mazeret zeminiYakub'un oğullarına karşı Yusuf'u koruma endişesini dile getirirken zayıf anı tasvir etmesi bağlamı
الذئب (Yusuf 12:14)İddianın mantıksal reddi ve güç gösterisiKardeşlerin güçlü bir topluluk olduklarını ileri sürerek bu tehlikenin imkansızlığını iddia etmeleri bağlamı
الذئب (Yusuf 12:17)Sahte suçlama, iftira ve günah keçisiKardeşlerin kendi cürümlerini örtmek için masum bir dış etkene suçu yıkmaları bağlamı

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamŞer problemi ve ilahi takdirİnsanın kendi iradi kötülüğünü tabii afetlere veya dış sebeplere yükleme yanılgısıSuçun fâili ile bahane edilen dış etkenin ayrıştırılması
FıkıhEmanet hukuku ve telefatÇobanın veya emanetçinin kusuru olmaksızın kurdun telef ettiği malda tazmin yükümlülüğüMücbir sebep ile ihmal arasındaki sınırın tespiti
TefsirYusuf kıssası tahliliYakub'un dile getirdiği kurt endişesinin kardeşlerin zihninde yalana malzeme oluşturmasıİhmal ve endişenin suça kılıf haline getirilmesi psikolojisi
HadisCemaat ve sürü metaforuSürüden ayrılan koyunu kurdun kapacağı uyarısıyla yalnızlaşmanın tehlikesiCemaatten ve koruma kalkanından kopan bireyin savunmasızlığı

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniAhlak ve nefis muhasebesiDış günah keçisiİhaneti meşrulaştırma aracıİnsan kendi hasedini ve kötülüğünü tabiatın yırtıcılığı ardına gizleyemezGüçlü
İlmiSosyal psikolojiYansıtma mekanizmasıSuçu dışlama ve aklanmaGrup içi suçun dışsal bir tehdide mal edilerek vicdanın rahatlatılmasıGüçlü
SiyasiYönetim ve kamu güvenliğiDış tehdit algısıİç zaafı örtbas etmeKendi görevini ihmal eden idarenin sorumluluğu dış düşmana atmasıGüçlü
İktisadiPiyasa ve emanet düzeniFırsatçı sömürüKorumasız varlığın talanıRegülasyon ve gözetimden yoksun piyasada zayıf aktörlerin ezilmesiGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAsimetrik sınır ihlali ve sönümlemeBir sistemin sınır çeperindeki lokal direnç kaybında, dışsal yıkıcı faktörün içeri sızarak entropiyi artırmasıGüçlü
Beşeri bilimlerGünah keçisi (Scapegoating) mekanizmasıTopluluğun kendi iç çatışma ve kusurlarını meşruiyet üretmek adına harici bir hedefe fatura etmesiKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü sadece çöl faunasına ait biyolojik bir canlı türü olarak görüp sosyo-psikolojik dersi yok saymak
Kur'an içi daha geniş anlamKendi suçunu masum bir dış unsura yükleme, haset cinayetini meşrulaştırma ve tedbirsizliğe sahte mazeret bulma kurgusu
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyetlerdeki uyarının hayvan tehlikesine dair olduğunu zannedip asıl tehlike olan kardeş hasedini ve iftira düzeneğini kavrayamamak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Beşeri kötülüğün kendi sorumluluğunu tabiatın vahşetine yıkarak aklanma stratejisini deşifre ettiği için temel ahlaki öneme sahiptir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Yusuf kıssasında emanet, kıskançlık, gözetim görevi ve yalan kurgusunun ele alındığı ayetlerde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Kötülüğün daima dışarıdan gelen kör kuvvetlerden doğduğu algısını yıkarak, asıl yıkımın içerideki ahlaki çürümeden kaynaklandığını gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamSürüden veya korunaklı alandan ayrılan savunmasız canlıyı gözetleyip aniden parçalayan vahşi çöl kurdu.
  • Soyut anlamSavunma zaafını istismar eden saldırganlık ile içsel cürümün sorumluluğunu dış dünyaya yükleme taktiği.
  • Sistematik karşılıkSistemin güvenlik eşiği düştüğünde dış tehdidin içeri sızması ve faillerin kendi kusurlarını bu dış etkene fatura ederek cezadan kaçma mekanizması.
  • LaTeX modeliT=f(G,A)veC→M  ⟺  A→0
  • LaTeX açıklamasıFormülde T gerçekleşen tehdit ve hasarı; G hedefin içsel gaflet ve zaaf düzeyini; A koruma ve güvenlik kalkanının gücünü temsil eder. Güvenlik kalkanı (A) sıfıra yaklaştığında tehdit açığa çıkar. İkinci kısımda C işlenen içsel cürmü, M ise dışa yüklenen sahte mazereti simgeler; denetim ve koruma zaafı oluştuğunda fail kendi suçunu dışsal bir yıkıcıya (M) aktarır.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ذ