ذرو
ذ - ر - و
KÖK- 3 geçiş
- 2 ayet
- 3 sîga
- 9 sözlük
Zirve dağın tepesi demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Zirve dağın tepesi demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.088 harfباب الذال والراء و و ي ء معهما
ذ ر أ، ذ ر و، و ذ ر، ر ذ ي، ذ أ ر مستعملات
ذرأ:
الذُّرْأَةُ: شَيْبٌ يَبْدو في فَوْدَي الرأس قبلَ سائره، قال:
فقد علتني ذُرْأةٌ بادي بَدي
وذَرِئَ فلانٌ فهو أَذْرَأُ، والمرأة ذَرْآءُ.
وذَرَأَ اللَّهُ الخلق يَذْرَؤهم ذَرْءاً أي خَلَقَهم.
والذّرْءُ من قولكَ: ذَرَأْنا الأرضَ أي بَذَرْناها، وزَرْعٌ ذَريءٌ بوزن فَعيل.
ويقال: ذَرَأتُ الوَضينَ: بَسَطْتُه على وَجْه الأرض.
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.118 harf(باب الذال والراء وما يثلثهما)
(ذرع) الذال والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على امتدادٍ وتحرُّك إلى قُدُم، ثم ترجع الفروعُ إلى هذا الأصل. فالذِّراع ذِراع الإنسان، معروفة. والذَّرع: مصدر ذَرَعْتُ الثَّوبَ والحائطَ وغيرَه. ثمّ يقال: ضاق بهذا الأمر ذَرْعاً، إذا تكلَّفَ أكثَرَ ممّا يطيق فَعَجَز. ويقال ذَرَعَهُ القَيء: سبقَه. ومَذَارِعُ الدَّابة: قوائمها، والواحد مِذْراع. وتَذَرّعَتِ الإِبلُ الماءَ:
(باب الذال والراء وما يثلثهما) (ذرع) الذال والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على امتدادٍ وتحرُّك إلى قُدُم، ثم ترجع الفروعُ إلى هذا الأصل. فالذِّراع ذِراع الإنسان، معروفة. والذَّرع: مصدر ذَرَعْتُ الثَّوبَ والحائطَ وغيرَه. ثمّ يقال: ضاق بهذا الأمر ذَرْعاً، إذا تكلَّفَ أكثَرَ ممّا يطيق فَعَجَز. ويقال ذَرَعَهُ القَيء: سبقَه. ومَذَارِعُ الدَّابة: قوائمها، والواحد مِذْراع. وتَذَرّعَتِ الإِبلُ الماءَ: خاضت بأذْرُعها([1]). ومَذَارع الأرض: نواحيها، كأنَّ كلَّ ناحيةٍ منها كالذِّراع. ويقال ذَرَعْتُ البعير: وَطئْتُ على ذِراعه ليركَبَ صاحبي. وتذَرَّعَتِ المرأةُ الخُوصَ، إذا تنقَّتْه، وذلك أنّها تُمِرّه مع ذراعها. قال: * تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([2]) * والذَّريعة: ناقةٌ يتَسَتَّر بها الرّامِي يرمي الصَّيد. وذلك أنَّه يتذرّع معها ماشياً. ومن الباب: تذرَّعَ الرّجُل في كلامه. والإِذْراع: كثرةُ الكلام. وفرس ذَريعٌ: واسع الخَطْو بَيِّن الذَّرَاعَة. وقوائِمُ ذَرِعاتٌ: خفيفات. والذِّراعان: نجمان، يقال هما ذِراعا الأسد. ويقال للمرأة الخفيفة اليدِ بالغَزْل: ذَِرَاع. قاله الكِسائيّ. ويقال ثورٌ مذرَّع، إذا كان في أذرُعِهِ لُمَعٌ سُودٌ. ومطرٌ مذرِّع، وهو الذي إذا حُفِرَ عنه بلغ من الأرض قدر ذِراع. والمذرَّع من الرّجال: الذي يكون أمُّه عربيّة وأبوه خسيساً غيرَ عربيّ. وإنَّما سُمِّي مذرَّعاً بالرَّقْمَتينِ في ذِراع البغل، لأنّهما أتَتَا من قِبَل الحِمار. ويقال للرجل تَعِدُهُ أمراً حاضراً: هو لَكَ مِنِّي على حَبْل الذِّراع. ويقال لصَدْر القناة: ذِراع العامل. والذِّراعان: [هَضَبَتَانِ([3])]. قال: * إلى مَشْرَبٍ بينَ الذِّراعَين بارِدِ([4]) * والمَذَارع: ما قرُب من الأمصار، مثل القادسيّة من الكوفة والمَذارع من النَّخل: القريبة من البيوت. وزقٌّ مِذْرَاعٌ([5])، أي طويل ضَخْم. ويقال ذَرَّعَ لي فلانٌ شيئاً من خَبَرٍ، أي خَبَّرَني. ويقال ذرّع الرجل في سَعْيِهِ، إذا عدا فاستعانَ بيديه وحرَّكهما. ويقال للبَشير إذا أومَأَ بيده: قد ذَرّع البَشيرُ. وهو علامةُ البُِشارة. (ذرف) الذال والراء والفاء ثلاثُ كلماتٍ، لا ينقاس. فالأولى ذَرَفَت العينُ دمْعَها. وذَرَفَ الدّمعُ يَذْرِف ذَرْفاً. وَمَذَارف العَينِ: مدامعها. والثانية ذَرَفَ يَذْرِفُ ذَرَفانا، وذلك إذا مشَى مَشْياً ضعيفاً. والثالثة ذرّف على المائة، أي زادَ عليها. (ذرق) الذال والراء والقاف ليس بشيء. أما الذي لِلطائر فأصله الزاء، وقد ذكر في بابه. والذَّرَق: نبْت؛ يقال أذرقَت الأرضُ، إذا أنبَتَتْهُ. (ذرو) الذال والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما الشَّيءُ يُشرِف على الشَّيء ويُظِلّه، والآخر الشَّيء يتساقط متفرّقاً. فالذُِّروة: أعْلَى السَّنامِ وغيره، والجمع ذُرىً. والذَّرَا: كلُّ شيءٍ استترْتَ به. تقول: أنا في ظِلِّ فُلانٍ، أي ذَرَاه. والمِذْرَوَانِ: أطراف الأَلْيَتَينِ؛ لأنّهما يُشرفان على [ما] بينَهما. وأما الآخر فيقول: ذَرَا نابُ الجَمَل، إذا انكسَرَ حدُّه. قال أوسٌ: إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ *** تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ([6]) ومن الباب ذَرَت الرِّيحُ الشَّيءَ تَذْرُوه. والذَّرَا: اسمٌ لما ذَرَتْهُ الرِّيح.ويقال* أذْرَت العينُ دمْعَها تُذْريه. وأَذْرَيْتُ الرّجُلَ عن فرَسه: رميتُه. ويقال إنَّ الذَّرَى اسمٌ لما صُبّ من الدّمع. ومن الباب قولُهم: بلَغنِي عنه ذَرْوٌ مِن قولٍ، وذلك ما يُساقِطُه من أطراف كلامه غيرَ متكامِل. (ذرأ) الذال والراء والهمزة أصلان: أحدهما لونٌ إلى البياض، والآخر كالشَّي يُبذَرُ ويُزْرَع. فالأوّل الذُّرْأة، وهو البياضُ من شَيبٍ وغيرِه. ومنه ملح ذَرَآنِيٌّ وذَرْآنيّ. والذُّرْأة: البياض. ورجل أذرَأُ: أشيب، والمرأة ذَرْآء. وقال الشيبانيّ: شَعْرَةٌ ذَرْآءُ، على وزن ذرعاء، أي بيضاء. والفِعل منه ذَرِئَ يَذْرَأُ. ويقال إِنَّ الذَّرْآءَ من الغنم: البَيضاء الأذُن. والأصل الآخر: قولهم ذَرَأْنا الأرضَ، أي بذَرْناها. وزرعٌ ذرِيءٌ، [على] فعيل. وأنشد: شقَقْتِ القلبَ ثم ذرَأْتِ فِيهِ *** هَواكِ فليمَ فالتَامَ الفُطُورُ([7]) ومن هذا الباب: ذرَأَ اللهُ الخَلْق يذرؤُهُم. قال الله تعالى: ﴿يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ﴾ [الشورى 11]. وممّا شذّ عن الباب قولهم أذْرَأْتُ فلاناً بكذا: أوْلَعْتُه به. وحُكِيَ عن ابن الأعرابيّ: ما بيني وبينه ذَرْءٌ، أي حائلٌ. (ذرب) الذال والراء والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلاف الصَّلاح في تصرُّفه، مِن إقدامٍ وجرأةٍ على ما لا ينبغي. فالذَّرَبُ: فَسادُ المَعدة. قال أبو زيد: في لِسانِ فلان ذَرَبٌ([8])، وهو الفُحْش. وأنشد: أرِحْني واستَرِحْ مِنِّي فإنِّي *** ثَقِيلٌ مَحْمَلِي ذَرِبٌ لِسانِي([9]) وحكى ابنُ الأعرابيّ: الذّرَبُ: الصدأ الذي يكون في السَّيف. ويقال ذَرِبَ الجُرح، إذا كان يزدادُ اتِّساعاً ولا يَقبل دواء. قال: أنت الطبيبُ لأدْواء القلوب إذا *** خِيِفَ المُطَاوِلُ من أدوائِها الذّرِبُ وبقيت في الباب كلمةٌ ليس ببعيد قياسُها عن سائر ما ذكرناه؛ لأنَّها لا تدلُّ على صلاحٍ، وهي الذَّرَبَيَّا، وهي الدَّاهية. يقال: رماه بالذَّرَبَيَّا. قال الكميت: رمانِيَ بالآفات من كلِّ جانبٍ *** وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها([10]) (ذرح) الذال والراء والحاء معظَمُ بابِهِ أصلٌ واحدٌ، وهو تفريق الشَّيء على الشيء يكسُوه صِبْغاً([11]). يقال ذَرَّحْتُ الزّعفرانَ في الماء، إذا جعلت فيه شيئاً منه يسيراً. ثم يقال أحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ، كأنَّ الحُمْرَة ذُرِّحتْ عليه. والذَّرِيح: فحل ينسب إليه الإبل. وممكنٌ أن يكون ذلك للونه، كما يقال أحمر([12]). قال: * من الذَّرِيحيّاتِ ضَخْماً آرِكا([13]) * والذرائح: الهِضاب، واحدتها ذَريحة. وقد يمكن أن تُسمّى بذلك للَوْنها. قال الله عز وجلَّ ﴿وَمِنَ الجِبالِ جُدَدٌ بيضٌ وحُمْرٌ﴾[فاطر 27]. ومن الباب أيضاً: الذَّرَارِيح، واحدتها ذُرُّوحَةٌ وذُرَّاحَةٌ وذُرَحْرَحة([14]). يقال ذَرّحَ طعامَه، إذا جعل فيه ذلك. وحكى ناسٌ عَسَلٌ مُذَرَّحٌ، أُكْثِر عليه الماء. والله أعلم بالصّواب. ---------------------------------------------------------------ـ ([1]) في المجمل: "خاضته بأذرعها". ([2]) صدر بيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 12 واللسان (ذرع، خرص، شطب). وصدره: * ترى قصد المران تهوى كأنها * ([3]) التكملة من المجمل ومعجم البلدان (4: 192) واللسان (ذرع 453). ([4]) أنشد هذا الشطر في اللسان (ذرع). ([5]) بدله في اللسان "مذرع" على مفعل. ويقال أيضاً "ذراع" وهو ما جاء في المجمل. ([6]) ديوان أوس 27 واللسان (قرم، ذرا، خمط). وصدره في المجمل. ([7]) البيت لعبيد الله بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في اللسان (ذرأ) وأمالي ثعلب 284. ([8]) في الأصل: "في إيمان فلان ذرب" تحريف. وفي المجمل: "في لسانه ذرب". ([9]) أنشده في اللسان (ذرب). ([10]) البيت في المجمل واللسان (ذرب)، وقصيدته في الهاشميات 85. ([11]) في الأصل " صنيعا". ([12]) في الأصل: " حمر". وفي اللسان: " وبعير أحمر لونه مثل لون الزعفران إذا أجسد به الثوب". ([13]) لمبشر بن هذيل بن زافر الفزاري أحد بني شمخ، كما في أمالي ثعلب 452. وأنشده في اللسان (ذرح، لكك) بدون نسبة. ([14]) فيه اثنتا عشرة لغة ذكرها صاحب القاموس. وهي دويبة حمراء منقطة بسواد، تطير، أو هي من السموم. ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR862 harf- ذروة السنام وذراه: أعلاه، ومنه قيل: أنا في ذراك، أي: في أعلى مكان من جنابك.
والمذروان: طرفا الأليتين، وذرته الريح تذروه وتذريه. قال تعالى: ﴿والذاريات ذروا﴾ [الذاريات/1]، وقال: ﴿تذروه الرياح﴾ [الكهف/45]، والذرية أصلها: الصغار من الأولاد، وإن كان قد يقع على الصغار والكبار معا في التعارف، ويستعمل للواحد والجمع، وأصله الجمع، قال تعالى: ﴿ذرية بعضها من بعض﴾ [آل عمران/34]، وقال: ﴿ذرية من حملنا مع نوح﴾
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR643 harf* ذ ر ا * * الذَّرَا * بالفتح كل ما استذريت به يقال أنا في ظل فلان وفي * ذَرَاه * أي في كنفه وستره ودفئه و * ذُرَا * الشيء بالضم أعاليه الواحدة * ذُرْوَةٌ * بكسر الذال وضمها و * ذَرَوْتُ * الشيء طيرته وأذهبته وبابه عدا و * الذَّارِيَاتُ * الرياح و * ذَرَتِ * الريح التراب وغيره من باب عدا ورمى أي سفته ومنه قولهم * ذَرَى * الناس الحنطة و * اسْتَذْرَى * بالشجرة استظل بها وصار في دفئها و * اسْتَذْرَى
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.093 harf: ( و ( *!ذَرتِ الرِّيحُ الشَّيءَ ) *!تَذْرُوه ( *!ذَرْواً *!وأَذْرَتْهُ ) ؛ وهذه عن ابنِ الأعرابيِّ ؛ ( *!ذَروتُه : أَطارَتْهُ وأَذْهَبَتْهُ ) .
وفي التَّهْذيبِ : حَمَلَتْه فأَثارَتْهُ .
وفي الصِّحاحِ : ذَرَوْتُه طَيَّرْتُه وأَذْهَبْته ؛ قالَ أَوْسُ :
إذا مُقْرَمٌ مِنَّا *!ذَرَى حَدُّنا بِهِ
تَخَمَّطَ مِنَّا نابُ آخَرَ مُقْرَمِوفي التَّهذيبِ : قالَ أَبو الهَيْثم : *!ذَرَتْهُ الرِّيحُ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.352 harfذرو and ذرى
ذَرَتْهُ الرِّيحُ
1 ذَرَتْهُ الرِّيحُ ذ , (T, S, M, Msb, K,) aor. تَذْرُوهُ, (S, M, Msb,) inf. n. ذَرْوٌ; (S M, Msb, K;) and aor. تَذْرِيهِ, (S, M,) inf. n. ذَرْىٌ; (S;) and ↓ ذرّتهُ; and ↓ اذرتهُ; (M, K;) the last on the authority of IAar, but said in the T to be disallowed in this sense by AHeyth; (TA;) The wind raised it, (T, S, *) or made it to fly, (AHeyth, T, S, * M, K,) and
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR166 harfذَرَا
ذَرَا U ( n. ac. ذَرْو [ 1 ] ),
a. Raised, scattered ( wind ).
b. Winnowed, fanned ( wheat ).
c. Scattered, sowed ( seed ).
d. U ( n. ac. ذَرْو 1 ), Ran.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.794 harfذرو
ذَرَا - يَذْرُوْ - ذَرْوٌ - ذَرْواً - ذَارِيْ - ذَارِيَة - ذَارِيَات
ذَرَا - يَذْرُوْ + كائن + شيئاً: يباعد الأجزاء التي يتألف منها الشيء عن بعضها فيجعلها على شكل ذرات متفرقة منتشرة مبعثرة
ذَرْوٌ: اسم فعل " ذَرَا - يَذْرُوْ "
ذَرْواً: حال من " ذَرْوٌ "
ذَارِيْ: اسم فاعل صفة مشبهة من " ذَرَا - يَذْرُوْ "
ذَارِيَة : مؤنث " ذَارِيْ ": وهي
Mücavir kökler17 mücavir (22 toplam)
- هشم
1 ortak ayet · Kuru ot demektir
- خلط
1 ortak ayet · Bulanık su demektir
- نبت
1 ortak ayet · Bitki
- صبح
1 ortak ayet · Tan demektir
- روح
1 ortak ayet · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
- ضرب
1 ortak ayet · Örnek verdi
- موه
1 ortak ayet · Su
- قدر
1 ortak ayet · Kıdr kazandır
- دنو
1 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
- مثل
1 ortak ayet · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
- حيي
1 ortak ayet · Uyanık yılan demektir
- نزل
1 ortak ayet · “Nezle” konaklama yeri demektir
Geçtiği ayetler(2)
… مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا
Onu tozuturDünya hayatının misalini de anlat onlara. Gökten indirdiğimiz su gibidir. Ki bununla yeryüzünde yetişen bitkiler birbirine karışır. Ama sonunda da rüzgarın savuracağı çörçöpe döner. Allah; her şeyin üstünde bir kudret sahibidir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذرو |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli: vâv / yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ذرأ, نثر, نسف, بثث |
| Zıt Kök | جمع |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin rüzgâr etkisiyle havaya kalkıp parçalar halinde etrafa saçılması, savrulması; bir şeyin en üst noktası (zirve). |
| Çekirdek Özet 2 | Fani ve değersiz hale gelen unsurların dağıtılıp yok edilmesi; ilahi kudretin rüzgârlar vasıtasıyla maddeleri ayrıştırıp taşıması. |
| Çekirdek Özet 3 | Birikimlerin dağılması, varlıkların zerrelerine ayrılarak mekâna yayılması ve koruyucu tepe noktasından alt unsurlara nüfuz edilmesi. |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir rüzgâr esintisi saymak; savrulmanın ardındaki varlıksal çözülüşü, ayrışmayı ve zirve-korunma boyutunu gözden kaçırmak. |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذر | Zerrelerine ayırma, saçma, ufalanmış nesneleri yayma; ذرأ, ذرر, ذرع köklerinde görüldüğü gibi saçılma ve yayılma hareketi. | و | Çekirdeğin saçma ve yayma anlamına rüzgâr, hava akımı ve yükseklik unsuru eklenerek nesnenin havaya kaldırılarak dört bir yana dağıtılması ve yukarı doğru sivrilme niteliği kazandırılmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı / aralık (د imgesinden türetme; ses farkıyla sızma ve yayılma yoğunlaşması) | Tanelerin veya zerrelerin dar bir aralıktan dışarıya doğru fırlaması, sınırın açılarak serbest kalması. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin tepe noktasına, yükseğe yönelmesi; nesnenin havaya doğru kalkması veya bir yapının zirve teşkil etmesi. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Ayrışan zerrelerin hareket halinde birbirini izlemesi, rüzgârın sürükleyici gücüyle mekân boyunca eklemlenerek yayılması. |
| ذرو | Kapı aralığından serbest kalan zerrelerin yukarıya doğru fırlayıp mekâna yayılması | Nesnenin sıkışık bütünlüğünü kaybedip rüzgârın çekimiyle zirveye doğru savrulması ve çevreye dökülerek dağılması hareketini tasvir eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Harman yerinde ekinin ahşap yaba ile havaya savrularak tanenin samandan ayrılması; rüzgârın kuru toprağı veya çöpü kaldırıp tozutması; devenin hörgücünün en üst noktası (zirve) ve rüzgâra karşı sığınılan korunaklı tepe yamacı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Hacer bir beytinde devenin yaşlanıp dişinin ucunun aşınmasını ve ufalanmasını bu kökle tasvir eder: إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ / تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem recez şiirinde rüzgârın ince tozu un gibi savurması bu kökle şahitlendirilmiştir: كَالطِّحْنِ أَوْ أَذْرَتْ ذَرًا لَمْ يُطْحَنِ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça ذرو kökü, Sami dil ailesinde tohum saçma, rüzgârla savurma, zerrelerine ayrılma ve yüksek tepe noktası anlamlarını ihtiva eden ortak bir kök katmanına dayanır. İbranicede זרה (zarah) fiili tahılın savrulması, rüzgârla dağıtılması ve saçılması anlamında doğrudan fonetik ve semantik denklik gösterir; Aramice ve Süryanicede ܕܪܐ (dra / zra) biçimi rüzgârda harman savurma ve dağıtma fiilini karşılar. Akadca zarû / sarû formunda görülen saçma, yayma ve dölleme anlamları da bu ikili kök çekirdeğiyle akrabadır. Arapçada kök hem zerrelerin rüzgârla havaya savrulup dağılması (ذَرْو) hem de en yüksek yer, sığınak ve tepe noktası (ذُرْوَة) olmak üzere iki somut eksende tutarlı bir semantik genişleme göstermiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ذرو ile ذرأ ve ذري paralelliği | Harman savurma tahtası (مِذْرَاة), hörgüç tepesi (ذُرْوَة) ve rüzgârın savurduğu kırıntılar anlamında illetli ve hemzeli türevler iç içe gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice זרה (zarah), Süryanice ܕܪܐ (dra) | Harman savurma, taneyi samandan ayırma ve dağıtma fiilleri fonetik ve anlamsal açıdan tam bir ortak miras oluşturur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik saçma/yayma kökleri | Tohum ekme, serpme ve rüzgârla uçurma morfemleriyle temas muhtemeldir; ancak doğrudan ödünçleme bağı sınırlıdır. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew Grammar, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذرو | Anlamlı | Savurmak, dağıtmak, zirve | Rüzgârın bir şeyi tozutup uçurması ve yüksek tepe noktası. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ذور | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| رذو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| روذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| وذر | Anlamlı | Bırakmak, terk etmek | Bir şeyi geride bırakmak, vazgeçmek, et parçasını kesip ayırmak. | Kur'an'da geçer; parçalama ve terk yönüyle zayıf semantik bağ taşır. |
| ورذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذرو | Merkez | Havaya savurma, tozutma | Rüzgâr gücüyle yukarı kaldırıp dört bir yana dağıtma eylemidir. | Dağılma hava akımı vasıtasıyla ve zerreler halinde gerçekleşir. |
| ذرأ | Komşu | Yaratıp yeryüzüne yayma | Nesneleri var edip çoğaltarak mekâna serpiştirme odaklıdır. | Rüzgârla savrulma değil, yaratılışın çoğalarak yayılması esastır. |
| نثر | Komşu | Saçmak, serpmek | Bir nesneyi elle veya mekanik güçle etrafa dağıtıp dökmektir. | Rüzgârın kaldırma ve tozutma vasfı zorunlu değildir. |
| نسف | Komşu | Kökünden söküp savurmak | Katı bir kütleyi ufalayarak toz haline getirip rüzgârla yok etmektir. | Öncesinde parçalama ve kökten kazıma tahribatı bulunur. |
| بثث | Komşu | Dağıtıp yaymak | Çok sayıda unsuru kontrolsüzce çevreye yaymak ve ifşa etmektir. | Görünür kılma ve geniş alana yayma baskındır. |
| جمع | Zıt | Toplamak, bir araya getirmek | Dağınık unsurları bir merkezde toplayıp bütünleştirmektir. | ذرو kökünün zerreleştirici dağıtma hareketinin doğrudan zıddıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذرو | Savurmak, tozutmak, zirve | Rüzgârın nesneleri havaya kaldırıp saçması ve en yüksek tepe noktası. | Kesin |
| Latince | ventilare, dissipare | Havalandırmak, savurarak dağıtmak | ventilare rüzgârla harman savurmayı karşılarken, dissipare dağıtıp yok etme yönünü verir; zirve anlamını taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | winnow, scatter, disperse | Savurmak, saçmak, dağıtmak | winnow harman savurma tekniğini tam karşılar; scatter genel dağılmayı ifade eder, tepe anlamı dışarıda kalır. | Güçlü |
| Almanca | worfeln, zerstreuen | Savurmak, dağıtıp saçmak | worfeln tahılı samandan rüzgârla ayırma eylemidir; zerstreuen ise mekânsal dağılmayı ve savrulmayı anlatır. | Güçlü |
| Fransızca | vanner, disperser | Savurmak, dağıtmak | vanner harman savurma aletiyle yapılan ayrıştırmadır; disperser zerrelerin çevreye saçılmasını karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَذْرُوهُ | Kuru çöpü rüzgârın savurup yok etmesi | Dünya hayatının yeşerip kuruyan ve sonunda rüzgârın savurduğu kuru çöpe dönen fani tabiatı anlatılır; Kehf 18:45. |
| وَالذَّارِيَاتِ ذَرْوًا | Rüzgârların tozu ve bulutu şiddetle savurması | Kozmik düzenin, yağmur taşıyıcı fırtınaların ve ilahi kudretin harekete geçirdiği rüzgârların yeminle teyit edilmesi; Zâriyât 51:1. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Haşir ve ba's meselesi | Dağılan ceset zerrelerinin rüzgârla savrulduktan sonra yeniden bir araya getirilmesi kudreti. | Dağılma ve yok oluş sonrasında ilahi ilmin zerreleri ihata etmesi. |
| Fıkıh | Zekât ve hasat hükümleri | Harman savurma (tezriye) işlemi tamamlanıp buğday samandan ayrılınca öşür vaktinin girmesi. | Ürünün saflaşması ve zekâta tabi olma anının tespiti. |
| Tefsir | Kozmolojik yeminler | Zâriyât suresinin başındaki yeminin rüzgârlara, meleklere veya bulutlara raci oluşu tartışması. | Rüzgârın hem hayat verici hem de helak edici ayrıştırma gücü. |
| Hadis | Ahiret tasvirleri | Kötü amellerin rüzgârın savurduğu küle benzetilmesi ve neslin (zürriyet) devamı bahsi. | Amellerin boşa çıkması ve zerrelerin kayboluşu. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve fenâ telakkisi | Dünyevi varlığın çözülüşü | Fanilik bilincini inşa etmek | Maddi güç ve servetin nihayetinde rüzgârın savurduğu çöpten farksız olduğunu gösterir. | Kesin |
| İlmi | Meteoroloji ve ayrıştırma | Rüzgâr dinamiği ve aerodinamik | Kütleleri yoğunluklarına göre ayırmak | Hava akımının ağırlık farkından yararlanarak yararlı taneyi zararlı samandan ayırmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç dengeleri | İktidarın dağılması veya zirveleşmesi | Rejimin dağılması veya tepe noktaya ulaşması | Güç birliğinin bozulup rüzgâr önündeki kuru yapraklar gibi savrulmasını veya zirve makamı temsil eder. | Muhtemel |
| İktisadi | Servet ve sermaye akışı | Sermayenin tabana yayılması veya erimesi | İsraf ve krizle servetin savrulması | Üretken olmayan sermayenin enflasyon veya çöküşle havaya savrulup heba olmasıdır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve difüzyon süreci | Düzenli ve yoğunlaşmış bir kütlenin termodinamik veya aerodinamik kuvvetle çevreye düzensizce dağılması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal çözülme ve saçılma (diaspora) | Bir arada duran toplumsal yapının dış baskı ve krizlerle bağlarını yitirerek mekâna dağılması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece meteorolojik bir toz fırtınası olarak görmek veya yalnızca harman savurma eylemine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Rüzgârın sadece toz kaldırmasını değil; hak ile batılı, yararlı ile zararlıyı ayrıştıran, fani olanı tasfiye edip ilahi iradeyi hâkim kılan kozmik bir tasfiye mekanizmasını içermesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zâriyât suresindeki yemini sıradan tabiat hadisesi zannederek ayetin haşir, hesap ve varlığın çözülüşüyle olan metafizik bağını koparmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın faniliğini, dünya hayatının geçiciliğini ve ilahi kudretin en küçük zerreleri dahi rüzgâr vasıtasıyla nasıl sevk edip ayrıştırdığını somut bir fiziksel hareketle zihne nakşettiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dünya hayatının sonunu tasvir eden mesellerde (Kehf 18:45) ve kozmik intizam üzerine yeminle başlayan kıyamet/haşir surelerinde (Zâriyât 51:1) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlıkların kalıcı ve mutlak bir güce sahip olduğu yanılsamasını düzeltir; en muhkem görünen dünyevi saltanatların bile rüzgârın savurduğu kuru çöpler gibi dağılmaya mahkûm olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamRüzgârın kuru ve ufalanmış nesneleri havaya kaldırıp dört bir yana savurması; harmanın savrularak tanenin samandan ayrılması ve dağın en yüksek tepe noktası.
- Soyut anlamBirikmiş ve katılaşmış yapıların zerrelerine ayrılarak çözülmesi, fani olanın tasfiyesi ve hakikatin saflaştırılması.
- Sistematik karşılıkDağıtıcı dış dinamiklerin etkisiyle entropinin artması, merkezi kütlenin mekânsal serbestliğe kavuşarak çözünmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde rüzgârın veya dışsal dağıtıcı kuvvetin büyüklüğünü, bir arada duran kütlenin çözülme ve yayılma eğilimini, kütleden ayrılan her bir bağımsız zerreyi, ise bu zerrelerin uzayda farklı yönlere doğru savrulma hız vektörünü simgeler. Formül, bütüncül bir kütlenin dış bir akımla zerreler halinde dağılmasını ifade eder.