ردي
ر - د - ي
KÖK- 6 geçiş
- 6 ayet
- 6 sîga
- 12 sözlük
Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir. Parçalanmış ve dağılmış anlamı kazanmıştır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ردى
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir. Parçalanmış ve dağılmış anlamı kazanmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.717 harfباب الدال والراء و و ا ي معهما
د و ر، د ي ر، د ر ي، د ر أ، ر أ د، ر ي د، أ ر د، ر و د، و ر د، ر د أ، ر د ي مستعملات
دور:
الدَوّاريُّ: الدهرُ الدَوّار بالناس، قال العجاج:
والدهر بالاِنسانِ دَواريُّ
ويقال: دارَ دَورةً واحدة، وهي المرَّةُ الواحدة يَدورُها.
والدَّور قد يكون مصدراً في الشعر، ويكون لوثاً واحداً من دَوْر العِمامة، ودَوْرُ الحَبْلِ بالشيء، ويكون لوثاً واحداً من والدُوارُ: أن يأخُذَ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.164 harfMadde başı: ردىابن السكيت: رَدى الفرسُ بالفتح يَرْدي رَدْياً ورَدَياناً، إذا رجَم الأرض رَجْماً بَين العَدْوِ والمشي الشديد. ورَدَيْتُ على الخمسين وأَرْدَيْتُ، أي زدتُ. ورَدَيْتُهُ: صدمته. ورَدَيْتُ الحجر بصخرةٍ أو بمِعْوَلٍ، إذا ضربْتَه بها لتكسره. والمِرْدى: حجرٌ يُرمَى به، ومنه قيل للرجل الشجاع: إنّه لمِردى حروبٍ؛ وهم مَرادي الحروب. وكذلك المِرداة. والرَداةُ: الصَخرة؛ والجمع الرَدى. ورَدَيْتُهُ بالحجارة
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok25.668 harfMadde başı: ردىد ر ( وايء )
دور ، دير ، درى ، أدر ، درأ ، ردى ، ورد ، ودر ، ردأ ، رود ، ريد ، رأد : ( مستعملة ) .
( دور دير ) : قال الليث : الدَوَّارِيُّ : الدَّهر الدَّوَّارُ بالإنسان .
قال العجاج : والدهرُ بالإنسان دَوّارِيُّ .
ويقال : دَارَ دَوْرَةً واحدة ، وهي المرَّة الواحدةُ يَدُورها ، والدَّوْرُ قد يكون مَصدراً في الشعر ، ويكون دَوْراً واحداً من دَوْرِ العمامة . ودَوْرِ الخَيْل وغيره ، عامٌ في الأشياء
د ر ( وايء ) دور ، دير ، درى ، أدر ، درأ ، ردى ، ورد ، ودر ، ردأ ، رود ، ريد ، رأد : ( مستعملة ) . ( دور دير ) : قال الليث : الدَوَّارِيُّ : الدَّهر الدَّوَّارُ بالإنسان . قال العجاج : والدهرُ بالإنسان دَوّارِيُّ . ويقال : دَارَ دَوْرَةً واحدة ، وهي المرَّة الواحدةُ يَدُورها ، والدَّوْرُ قد يكون مَصدراً في الشعر ، ويكون دَوْراً واحداً من دَوْرِ العمامة . ودَوْرِ الخَيْل وغيره ، عامٌ في الأشياء كلها ، والدُّوَارُ أن يأخذ الإنسانَ في رأسه كهيئة الدَّوَران ، تقول : دِيرَ به ، والدَّوَار صَنَم كانت العرب تنْصِبُه ، يَجعلون موضعاً حوله يَدورون به ، واسم ذلك الصنم والموضع الدَّوَار ، ومنه قول امرؤ القيس : عَذَارَى دوَارٍ في مُلاء مُذَيَّلِ ويقال : دُوَارٌ ، وقد يثقّل فيقال : دُوَّار . وقال أبو عبيدة في قول الله جلّ وعزّ : ( نَخْشَى أَن تُصِيبَنَا دَآئِرَةٌ ) ( المائدة : 52 ) أي دَوْلَة ، والدَّوائِرُ تدور والدوائلُ تدول . سلمة عن الفراء يقال : دَارٌ ، وَدِيَارٌ ، ودُورٌ . وفي الجمع القليل أَدْوُر وأدْؤُر ودِيرانٌ . ويقال : آدرُ على القلب . ويقال : دَيَرٌ ودِيَرةٌ ، وأَدْيارٌ ، ودِيْرانٌ ، وَدَارَاتٌ وَدِيرَةٌ ، ودورٌ ، ودُورانٌ ، وأَدْوَارٌ ، وَدِوَارٌ ، وأَدْوِرَةٌ . ثعلب عن ابن الأعرابي : الدَّيْر الدارات في الرمل . وقال الليث : المدار مَفْعَلٌ يكون موضعاً ، ويكون مَصدراً كالدَّوَران ، ويجعل اسماً نحو مَدارِ الفَلك في مَداره . قال : والدائرة كالحلْقة أو الشيء المستدير ، والدَّارةُ دارةُ القمر ، وكلُّ موضعُ يدارُ به شيءٌ يَحْجُرُه فاسمه دَارةٌ ، نحو الدارات التي تُتَّخَذ في المباطح وَنحوها يجعل فيها الخْمرُ وأنشد : تَرى الإوَزِّينَ في أَكْنافِ دَارَتِها فَوْضَى وبَيْنَ يَدَيْها التِّبْنُ مَنْثُورُ وقال : ومَعنى البيت أنه رأى حَصَّاداً أَلْقَى سُنْبُلَهُ بين يدي تلك الإِوَزّ فَقَلَعت حَبّاً من سنابله فأكلتْ الحَبَّ وافْتَحَصَتْ التِّبنَ . قال : وَأَمَّا الدار فاسم جامعٌ للعَرْصَة وَالبِناء والمَحلَّة ، وكلُّ موضع حَلَّ به قوم فهو دارهم . والدنيا دارُ الفناءِ والآخرةُ دارُ القَرارِ ، ودار السلام الجنة ، وقلنا : ثلاث أَدْؤُرٍ همزت لأن الألف التي كانت في الدار صارت في أفْعُل في موضع تحرُّك قال : فأُلقِيَ عليها الصَّرف ، ولم تُردَّ إلى أَصلها ، والدَّيْر دَيْرُ النصارى ، وصاحبه الذي يَسْكُنه ويعمره دَيْرَانِيٌّ وَدَيَّار ، ويقال : ما بالدار دَيَّارٌ ، أي ما بها أحدٌ وهو فَيْعَال من دَارَ يَدُور ، وَمُدَاوَرَة الشؤون مُعالجتها ، وَالدَّوَّارةُ مِن أدَوات النّقاش والنَّجار لها شُعْبتانِ فَتَنْضَمَّان وتَنْفَرِجَان لتقدير الدَّارات . الأصمعي : الدَّارَةُ رملٌ مُسْتَدِير وسطها فَجْوةٌ وهي الدُّورَةُ . وقال غيره : هي الدُّورَةَ والدَّوارَةُ والدَّيِّرةُ وربما قَعَدوا فيها وشربوا . وقال ابن مقبل : بِتْنَا بدَيِّرة يَضيءُ وُجُوهَنا دَسَمُ السَّلِيطِ على فتيل ذبال ويقال للدّارِ : دَارةٌ . وقال ابن الزِّبَعْرَى : وآخرُ فوقَ دارتِه يُنادي والمُدَاراتُ أُزُرٌ فيها دَاراتُ وَشْيٍ . وقال الراجز : وذُو مُداراتٍ على خُصْرِ والدَّارِيُّ العَطَّار . يقال : إنه نُسب إلى دارِينَ . وقال الجعديّ : أُلْقِيَ فيها فِلْجَانِ مِن مِسْكِ دا رين وفِلْجٌ مِن فُلْفُلٍ ضَرِمِ أبو عبيد عن الأصمعي : الدَّارِيُّ الذي لا يَبْرح ولا يطلب معاشاً . وأنشد : لَيِّثْ قليلاً يُدْرك الدَّارِيُّون ذَووُ الجِبَابِ البُدَّنُ المكْفِيُّون ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال : دَوَّارةٌ وقَوَّارةٌ لكل ما لم يتحرك ولم يَدُرْ ، فإذا تحرك ودَارَ ، فهو دُوَّارةٌ ونُوارة ، والدائِرةُ التي تحت الأنف يقال لها دَوَّاةٌ ودَائرةٌ ودِيَّرةٌ . أبو عبيد عن الكسائي : دِيرَ بالرجل وأُدير به . من دُوار الرأس ، وقال أبو عبيدة : دوائر الخيل ثماني عشرة دائرة . يُكْرَهُ منها الهقعَةُ وهي التي تكون في عُرْض زَوْرِه ، ودائرة القالِعِ هي التي تكون تحت اللِّبْدِ ، ودائرة النَّاخِس هي التي تكون تحت الجاعِرتيْن إلى الفَائلَتَيْن ، ودائرة اللَّطاةِ في وسط الجبهة ، وليست تُكْرَه إذا كانت واحدةً ، فإن كان هناك دائرتان ، قالوا : فرس نطيحٌ وهي مكروهة ، وما سوى هذه الدوائر غير مكروهة ، ودائرة رأس الإنسان ، الشعر الذي يستدير على القرْن . يقال : اقشعرَّت دائِرتُه ، ودائرة الحافر ما أحاط به من الثُّنَن . ويقال : أدرتُ فلاناً على الأمر ، وألْصَتُه عليه إذا حاولَتَ إلزامهُ إياه ، وأَدَرْتُه عن الأمر ، إذا طلبتَ منه تَرْكَه ، ومنه قوله : يُديرُونني عن سالمٍ وأُديرهم وجِلْدَةُ بَين العَيْن والأنْفِ سالمُ وفي الحديث : ( ألا أُنبئكم بخير دورِ الأنصار : دُورِ بني النجار ، ثم دورِ بني عبد الأشهل ، وفي كل دور الأنصار خَيْرٌ ) ، والدُّور ههنا قبائل اجتمعت كلُّ قبيلةٍ في محلّةٍ ، فسميت المحلَّة داراً . وفي حديث آخر : ( ما بقيت دارٌ إلا بُنِيَ فيها مسجِد ) أي ما بقيت قبيلة . أدر : قال الليث : الأدَرَةُ والأَدَرُ مصدران ، والأُدْرةُ اسم تلك المُنْتقخَة والآدَرُ نَعْتٌ ، وقد أَدِرَ يأْدَرُ فهو آدَرُ . دري : قال الليث : يقال : دَرَى يَدْرِي دَرْياً ودِرَايَةً ودِرْياً . ويقال : أَتى فلانٌ الأمْرَ من غير دِرْيَةٍ ، أي من غير عِلم ، والعرب ربما حذفوا الياءَ من قولهم : لا أَدْرِ في موضع لا أَدْرِي ، يكتفون بالكسرة فيها كقول الله جلّ وعزّ : ( ) وَالْوَتْرِ وَالَّيْلِ إِذَا ) ( الفجر : 4 ) والأصل يَسْرِي . ابن السكيت : دَرَيْتُ فُلاناً أَدْريه دَرْياً إذا خَتَلْتَه وأنشد : فإن كنتِ قَدْ أَقْصَدْتني إذْ رَمَيْتِنِي بسهمك فالرامي يصيدُ ولا يَدْرِي أي لا يَخْتِلُ وقد دَارَيتُه إذا خَاتَلْتَه . وقال الشاعر : فإنْ كنتُ لا أَدْرِي الظِّبَاء فإنني أَدُسُّ لها تحت التُّراب الدَّواهيا وقال الراجز : وَكَيْفَ تراني أَذَّرِي أو أَدَّرِي غِرَّاتِ جُمْلٍ وتَدَّرَى غِرَري اذَّرَى افْتَعَل من ذَرْيتُ ، وكأَنَّهُ بُذرِّي ترابَ المعدِن ، ويختل هذه المرأة بالنظر إليها إذا اغْتَرَّتْ أي غَفَلتْ . أبو عبيد عن الأصمعيّ : الدَّرِيَّةُ ، غير مهموز دابة يَسْتَتِرُ بها الذي يَرْمي الصيد ليصيدَه . يقال : من الدَّرِيَّة أدَّرَيْتُ ودرَيْتُ . قال وقال الأصمعي : الدّرِيئَةُ مهموزة الحلقة التي يَتَعلم الرامي عليها . وقال ابن السكيت : الدَرِيَّة البعيرُ يَسْتَتِرُ به من الوحش ، يُختل حتى إذا أمكن رَمْيُه رَمَى . قال : وقال أبو زيد : هي مهموزة لأنها تُدْرَأُ نحو الصيد ، وأنشد قول عمرو : ظَلِلْتُ كأَني للرِّمَاحِ دَرِيئَةٌ أُقاتِل عن أَبناء جَرْم وفَرَّتِ وأَنشد غيره في همزه : إذا ادَّرَأُوا منهم بِقرْدٍ رَمَيْتُهُ بِمُوهِيَةٍ تُوهِي عَظامَ الحوَاجِبِ وقال أَبو زيد في كتاب الهمز : دارَأْتُ الرجلَ مُدارَأَة إذا اتَّقَيْتَه . وفي حديث قيس بن السائب قال : كان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) شريكي فكان خير شريك ، لا يُدَارِىءُ ولا يُماري . قال أَبو عبيد : المدارأَةُ : ههنا مهموزة من دَارأْتُ ، وهي المشاغبةُ والمخالفةُ على صاحبك ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( فَادَارَأْتُمْ فِيهَا ( يعني اختلافهم في القتيل ، ومن ذلك حديث الشَّعبي في المختَلعة إذا ك
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.242 harf(باب الراء والدال وما يثلثهما)
(ردس) الراء والدال والسين أُصَيلٌ يدلُّ على ضربِ شيءٍ بشيء. يقال ردَسْتُ الأرض بالصّخرةِ وغيرها، إذا ضربْتَها بها. والمِرْدَاس: صَخْرة عظيمة، مِفْعال من رَدَسْت. قال الأصمعيُّ: ما أدرِي أين رَدَس؟ أي ذَهب. والقياسُ واحدٌ، لأنَّ الذاهبَ يقال له: ذَهَب في الأرض، وضَرَب في الأرض.
(ردك) الراء والدال والكاف ليس أصلاً، لكنهم يقولون: خَلْقٌ مُرَوْدَكٌ؛ أي سمين. قال:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.250 harfر د ي
أقيك من الردى وقد رديَ الشيء فهو ردٍ.
وأرداه الدهر.
قال دريد: تنادوا فقالوا أردت الخيل فارساً فقلت أعبـد اللـه ذلكـم الـردى وأقبلوا والخيل تردي بهم: تعـدو رديانـاً.
وارتـدى بالثـوب وتـردّى بـه.
وجـاء وعليـه الـرداء والمردى وجاؤا وعليهم الأرتدية والمرادي.
قال عبد بني الحسحاس: لعبن ببدكداك خصيـب جنابـه وألقيـن عـن أعطافهن المراديا وهو حسن الردية.
ورديته أنا.
ورديته
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.736 harfالرَّدى: الهلاكُ. رَدِيَ، بالكسر، يَرْدى رَدىً: هَلَكَ، فهو رَدٍ. والرَّدِي: الهالِكُ، وأَرْداهُ اللهُ. وأَرْدَيْتُه أَي أَهلكتُه. ورجلٌ رَدٍ: للهالك. وامرأَة رَدِيَةٌ، على فَعلةٍ. وفي التنزيل العزيز: إنْ كِدْتَ لتُرْدِينِ؛ قال الزجاج: معناه لتُهْلِكُني، وفيه: واتَّبَعَ هَواهُ فتَرْدى. وفي حديث ابن الأَكوع: فأَرْدَوْا فرَسَين فأَخَذْتُهما؛ هو من الرَّدى الهلاكِ أَي أَتْعَبُوهُما حتى أَسْقَطوهُما
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR263 harf* ر د ي * * رَدَى * في البئر يردي بالكسر و * تَرَدَّى * إذا سقط فيها أو تهور من جبل و * الرِّدَاءُ * الذي يلبس وتثنيته رداءان ورداوان و * تَرَدَّى * و * ارْتَدَى * أي لبس الرداء و * رَدَّاهُ * غيره * تَرْدِيَةً * و * رَدِيَ * من باب صدي أي هلك و * أرْدَاهُ * غيره
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.800 harf: ( ى ؛ *!رَدَى الفَرَسُ ، كرَمَى ) *!يَرْدِي ( *!رَدْياً ) ، بالفتْحِ ، ( *!ورَدَياناً ) ، بالتحْريكِ : إذا ( رَجَمَتِ ) ، كذا في النُّسخِ والصَّوابُ رَجَمَ كما هو نَصّ الصِّحاحِ أيْضاً .
ونَصّ المُحْكَم : *!ورَدَتِ الخيْلُ *!رَدْياً *!ورَدَياناً : رَجَمَتْ فكأنَّه أَخَذَ أَوَّل العِبارَةِ مِن الصِّحاح ثم ساقَ بسِياقِ المُحْكَم ؛ ( الأرضَ بحَوافِرِها ) في سَيْرِها وعَدْوِها ، هذا نَصُّ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok18.859 harfMadde başı: ردىرَدِىَ
1 رَدِىَ ذ aor. يَرْدَى, inf. n. رَدًى, He (a man, TA) perished. (S, M, Msb, K.) [See an ex. in the Kur xx. 17.] ― -b2- And رَدِىَ (AZ, T, M, and so in a copy of the S,) aor. يَرْدَى, (AZ, T,) inf. n. رَدًى; (M;) or رَدَى; (K, and so in copies of the S;) or both of these verbs; aor. of the latter يَرْدِى; (TA;) and ↓ تردّى; (S, M, K;) He fell into a well: (AZ, * T, * S, K:) or he tumbled
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.168 harfرَدَى
رَدَى I ( n. ac. رَدْي 1 , رَدَيَاْن 36 ),
a. Went at a moderate pace; trotted.
b. Went away; disappeared, vanished.
c. Hopped.
d. Increased; multiplied.
e. [ Ala ], Increased beyond, exceeded.
f. [ acc. & Bi ], Struck, battered with ( a stone ).
g. [ Fī ], Fell into ( well ).
رَدِيَ
رَدِيَ A ( n. ac. رَدًى [ 4 ] ),
a. Perished.
رَدَّيَ
رَدَّيَ II ,
a. Threw down.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok24.325 harfردي
رَدِيَ - يَرْدَى - أَرْدَى - يُرْدِي - تَرَدَّى - يَتَرَدَّى - مُتَرَدِّي - مُتَرَدِّيَة
رَدِيَ - يَرْدَى + الكائن + من مكان + إلى مكان أو في مكان: يسقط ويهوي من مكان عال فيتحطم أو يموت: يسقط ويهوي الكائن أو الشيء من مكان عال إلى آخر منخفض، فيصاب بأذى شديد، يقرب من خرابه (للشيء) أو هلاكه وموته الوشيك (للكائن)
أَرْدَى - يُرْدِي: على وزن "
Mücavir kökler56 mücavir (71 toplam)
- خنق
1 ortak ayet · Haneke (Kef) çene demektir
- ذكو
1 ortak ayet · Kestiniz
- نطح
1 ortak ayet · Ve toslanan
- وقذ
1 ortak ayet · Ve vurularak öldürülen
- جنف
1 ortak ayet · Ecnef kambur demektir
- خمص
1 ortak ayet · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
- زلم
1 ortak ayet · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir
- خنزر
1 ortak ayet · Domuz
- كمل
1 ortak ayet · Tam
- هلل
1 ortak ayet · Boğazlandı
- دين
2 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- ذبح
1 ortak ayet · Zebih kesilmiş hayvan demektir
Geçtiği ayetler(6)
وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ
Sizi yuvarladıİşte Rabbınızı böyle sanmanız sizi mahvetti de hüsrana uğrayanlardan oldunuz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ردي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nakıs (lâmü'l-fiili illetli / yâ'lı) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هلك, سقط, كبب |
| Zıt Kök | نجو |
| Çekirdek Özet 1 | Taş fırlatmak, yüksekten uçuruma veya çukura yuvarlanıp düşmek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın kendi kuruntusu, hevâsı veya şirki sebebiyle helake yuvarlanması |
| Çekirdek Özet 3 | Dikey bir düşüşle telafisi mümkün olmayan çöküş ve helak mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt soyut bir ölüm veya sıradan bir kayıp sanılması; dikey düşüş, uçuruma yuvarlanma ve çarpma dinamiklerinin gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رد | Geri çevirmek, çarpmak, itmek, bir sınıra dayayıp püskürtmek; ردد, ردأ, ردف, ردم köklerinde görüldüğü üzere bir direnç ve yön değiştirme hareketidir. | ي | İtme ve çarpma hareketine akışkanlık, yönelim ve yerçekimi etkisiyle ivmelenen dikey bir savrulma eklemiş; hareketi yüksek bir noktadan boşluğa fırlatılma, çukura yuvarlanma ve zemine çakılarak helak olma haline dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı | Baş, tepe, üst nokta, hareketin başladığı yüksek seviye ve yönlendirici irade |
| د | Kapı | Geçiş, eşik, aralıktan fırlama, tutunduğu sınırın dışına kayma |
| ي | El ve kol | İş, itici kuvvet, fırlatma eylemi, yönlendirici müdahale ve eylemin fiiliyata dökülmesi |
| ردي | İtilen başın eşikten boşluğa savrulması | Bir varlığın yüksek bir eşikten (zirveden, uçurum kenarından) dışarı doğru itilerek kontrolsüz biçimde yerçekimi boşluğuna yuvarlanması ve çakılması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir taşı veya nesneyi fırlatmak, sert bir taşı başka bir taşa vurarak parçalamak (el-mirdât), bir atlının veya hayvanın ayaklarını sertçe yere vurarak hızla koşması, yüksekten kuyuya veya uçuruma yuvarlanıp boynu kırılarak ölmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Düreyd b. es-Sımme bir beytinde atların savurup düşürdüğü süvari için kökü kullanır: تنادوا فقالوا أردت الخيل فارسا / فقلت أعبد الله ذلكم الردي |
| Erken Arapça kullanım | Zü’r-Rımme şiirinde yabani hayvanların ve kuşların hareketini tasvir ederken kökü zıplama ve sert basış anlamında kullanır: بها السحم تردي والحمام الموشح |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça ردي kökü, kök yapısı itibarıyla Sami dillerinde fırlatmak, aşağı itmek, ayak basmak veya parçalamak anlam alanlarıyla kesişen bir mirasa dayanır. İbranicede yer alan רָדָה (radah) kökü «aşağı indirmek, boyun eğdirmek, çiğnemek, hükmetmek» anlamlarını taşırken, Süryanicede רדא (rda) kökü «yürümek, akmak, sevk etmek, terbiye amacıyla vurmak/cezalandırmak» çizgisinde semantik bir genişleme gösterir. Akadcada radû kökü «sürmek, peşine düşmek, kovalamak, sevk etmek» anlamıyla yer alır. Arapçada ise kök, hem fırlatma aleti ve sert taş anlamındaki somut aracı (el-mirdât) hem de yüksek bir uçurumdan boşluğa yuvarlanarak parçalanma (et-tereddî) ve nihai yok oluş (er-radâ) imgesini koruyarak dikey bir düşüş ve parçalanma semantiğinde yoğunlaşmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رد çekirdeğinden türeyen fırlatma ve itme eylemi | Taş fırlatmak, yüksekten aşağı devrilmek, çukura düşüp parçalanmak ve helak olmak çizgisi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice radah (boyun eğdirmek, çiğnemek), Süryanice rda (yürütmek, sürmek, cezalandırmak), Akadca radû (sevk etmek) | Dikey baskı, yere vurma, sevk edilme ve cezalandırıcı çöküş anlam alanlarının ortaklığı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda sert darbe ve itme kökleri | Fiziksel olarak bir nesneyi hızla çarparak kırma veya aşağı itme eylemi | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ردي | Anlamlı | Yuvarlanmak, helak olmak | Yüksekten uçuruma düşmek, taş fırlatmak, helake uğratmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ريد | Anlamlı | İstemek, aramak, gezinmek | Bir şeyi elde etmek için ileri atılmak, talep etmek ve dolaşmak | Anlam akrabalığı hafif; Kur'an'da kök türevi geçer |
| دري | Anlamlı | Bilmek, sezmek, avlamak | Örtülü veya gizli bir şeyi incelikle fark etmek, hileyle avlamak | Ortak harfler; Kur'an'da geçer |
| دير | Anlamlı | Dönmek, dolaşmak, manastır | Bir merkez etrafında devretmek, kuşatmak, konak yeri | Kalb ve yer değiştirme; Kur'an'da geçmez |
| يرد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş |
| يدر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ردي | Merkez | Helak ve düşüş | Yüksek bir seviyeden boşluğa, uçuruma yuvarlanarak parçalanmak ve yok olmak | İtme, dikey düşüş ve ölümcül darbe unsurlarını bir arada taşır |
| هلك | Komşu | Helak ve yok oluş | Genel anlamda varlığın son bulması, yok olması | ردي kökü gibi mutlaka dikey bir düşüş veya uçurum imgesi içermez |
| سقط | Komşu | Düşmek | Bir nesnenin yukarıdan aşağıya doğrudan yerçekimiyle inmesi | ردي gibi doğrudan helak, boyun kırılması ve parçalanma zorunluluğu taşımaz |
| كبب | Komşu | Yüzüstü devrilmek | Bir şeyin ters dönerek yüzü koyun kapanması | Düşüşün yönü ve biçimine odaklanır; ردي ise uçuruma yuvarlanıp helak olmayı bildirir |
| نجو | Zıt | Kurtulmak, yüksekte kalmak | Tehlikeli çukurdan, selden veya felaketten yüksek ve emin bir yere çıkmak | Uçuruma yuvarlanmanın tam zıddı olarak yukarıya ve selamete erişmektir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ردي | Yüksekten yuvarlanarak helak olmak | Fiziksel düşüş ile varoluşsal çöküşü birleştiren kök | Kesin |
| Latince | Praecipitare, perire | Uçurumdan aşağı atmak, yok olmak | Praecipitare dikey ve baş aşağı düşüşü karşılar; perire ise helak boyutunu verir | Güçlü |
| İngilizce | To hurtle down, to perish, to precipitate | Uçuruma yuvarlanmak, mahvolmak | To hurtle down kontrolsüz düşüşü, to perish ise sonuçtaki nihai helaki yansıtır | Güçlü |
| Almanca | Abstürzen, umkommen | Uçurumdan düşmek, helak olmak | Abstürzen dağdan veya yüksekten çakılmayı, umkommen mahvolmayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Précipiter, périr | Boşluğa yuvarlamak, can vermek | Précipiter yüksekten fırlatılıp düşürülmeyi bütünüyle karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَرْدَاكُمْ / لِيُرْدُوهُمْ / لَتُرْدِينِ | Manevi ve ahlaki helake sürükleme | Yanlış zannın, ortak koşulan putların veya saptırıcı yoldaşın insanı iflasa ve azaba yuvarlaması (Fussilet 41:23, En'âm 6:137, Sâffât 37:56) |
| فَتَرْدَى | Kıyametten veya haktan yüz çevirip helak olma | Hevâsına uyan kimseye uyulması halinde peygamberin dahi düşeceği yıkım uyarısı (Tâhâ 20:16) |
| تَرَدَّى | Ölüm anındaki veya cehennem çukurundaki düşüş | Mal biriktirip cimrilik edenin mezara, ölüme veya cehennem uçurumuna yuvarlandığı an (Leyl 92:11) |
| وَالْمُتَرَدِّيَةُ | Yüksekten uçuruma düşerek ölen hayvan | Fıkhi bağlamda, dağdan veya duvardan yuvarlanıp boynu kırılarak murdar olan hayvan (Mâide 5:3) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsran, dalalet ve ilahi ceza | İnsanın kendi suizan ve şirkiyle kendi felaketini hazırlaması; sapkınlığın bir çukura yuvarlanma şeklinde tecellisi | İradenin yanlış kullanımı sonucu geri dönülmez varoluşsal çöküş |
| Fıkıh | Helal ve haram gıdalar | Kesilmeden önce yüksek bir yerden düşüp boynu kırılarak ölen hayvanın (müteraddiye) murdar sayılması | Dikey düşüşle gelen kontrolsüz ölüm ve kanın akıtılamaması |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlili | تَرَدَّى ifadesinin kabre iniş, cehennem çukuruna atılış veya dünyevi çöküş manalarına dair yorumlar | İnsanın hırsla biriktirdiği servetin dikey bir düşüş anında fayda vermemesi |
| Hadis | Cihad, tehlikeler ve helakler | Yüksekten yuvarlanarak ölmekten Allah'a sığınma duaları ve bineklerin yorgunluktan çökmesi | Ani, feci ve aciz bırakıcı düşüş türleri |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve istikamet çizgisi | Şirk ve hevâ çukuruna yuvarlanma | Sapmanın nihai varoluşsal helakle sonuçlanacağını bildirme | Vahyin rehberliğini bırakan bilincin korumasız kalarak uçurumdan aşağı çakılması | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve epistemoloji | Yanılgı ve zannın çöküşe yol açması | Temelsiz bilginin sistemi imha edici rolünü gösterme | Zanna dayalı kuruntuların (zannüküm) insanı bilişsel ve ahlaki iflasa sürüklemesi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve toplumsal düzen | Şirkin ve zalim ortakların toplumu çökertmesi | İktidar ortaklarının kitleleri felakete sürüklemesini engelleme | Sahte ilahların ve ortakların toplumları ahlaken ve fiilen çöküşe yuvarlaması | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve infak dengesi | Cimrilik ve mal yığmanın faydasızlığı | Sermayenin insanı kurtaramayacağı düşüş eşiğini gösterme | Malın mezara veya cehennem çukuruna düşen şahsa hiçbir koruma sağlayamaması | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yerçekimsel potansiyel enerjinin kontrolsüz kinetik enerjiye dönüşmesi ve serbest düşüş (çarpma) | Bir kütlenin dengeli bir irtifadan desteğini kaybederek yerçekimi ivmesiyle aşağı hızlanması ve zemine çarparak yapısal bütünlüğünü yitirmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ani kurumsal iflas, ahlaki dekadans ve marjinal faydanın çöküşü | Bireylerin veya toplumların etik dayanaklarını yitirmeleriyle birlikte çok kısa sürede kontrolsüz bir çöküş yaşamaları ve telafi edilemez biçimde dağılmaları | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca genel bir «helak olmak» ya da «ölmek» kelimesi gibi algılanıp, içerdiği kinetik hareketin (yüksekten boşluğa devrilme ve yuvarlanma) göz ardı edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | ردي kökü Kur'an'da sadece biyolojik ölümü değil; zihinsel sapmanın (suizan), ahlaki sapmanın (hevâya uyma) ve dini sapmanın (şirk) insanı yüksek bir şeref makamından en alçak derekeye (uçuruma) fırlatmasını anlatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki dinamik ve sarsıcı düşüş uyarısı kaybolur; örneğin Leyl suresindeki malın fayda vermeyeceği an alelade bir ölüm zannedilir, oysa ayet uçuruma veya ateşe yuvarlanış tablosunu resmetmektedir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın günah, şirk ve hevâ kavramlarını salt soyut suçlar olarak değil; insanı yüksek bir irtifadan (fıtrat ve hidayet zirvesinden) yerçekimi kanunu gibi mutlak bir yıkımla aşağı deviren dinamik birer fırlatıcı güç olarak sunduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kibrin, mal yığmanın ve cimriliğin yerildiği ayetlerde (Leyl 92:11), vahiyden yüz çevirmenin tehlikesini bildiren uyarılarda (Tâhâ 20:16), müşriklerin zannının akıbetini açıklayan sahnelerde (Fussilet 41:23) ve haram etler fıkhında (Mâide 5:3). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günahın sadece bir kural ihlali olduğu ve dışsal bir cezayla karşılanacağı şeklindeki sığ kanaati düzeltir; sapmanın bizzat kendi içinde düşürücü bir yerçekimi taşıdığını ve sahibini kaçınılmaz olarak helak çukuruna fırlattığını ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYüksek bir yerden, uçurum kenarından veya sırttan kontrolsüz biçimde aşağıya yuvarlanmak, taş fırlatmak, sert zemine veya kuyuya çakılarak parçalanıp helak olmak.
- Soyut anlamİnsanın fıtrat ve iman irtifasını terk ederek hevâ, zan veya şirk sebebiyle geri dönülemez bir manevi-ahlaki çöküşe uğraması ve varoluşsal iflasa sürüklenmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin dengede tutucu sınırlarının aşılmasıyla devreye giren ivmeli çöküş; hakikat zemininden kopan her yapının aşağı doğru kaçınılmaz parçalanışı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde varlığın tutunduğu manevi veya fiziksel irtifayı temsil eder; bu irtifa sıfıra yaklaşırken (), kontrolsüz kinetik enerji ve yıkım potansiyeli azamiye ulaşır (). Başlangıçtaki yüksek potansiyel durum , dışarıdan gelen veya hevâdan kaynaklanan itici bir kuvvetle () nihai helak ve yapısal çözülme durumuna () yuvarlanır. Model, yüksekten çakılma ile yok oluş arasındaki doğrudan fiziksel-metafiziksel bağıntıyı simgeler.