ردي
ر - د - ي
KÖK- 6 geçiş
- 6 ayet
- 6 sîga
- 12 sözlük
Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir. Parçalanmış ve dağılmış anlamı kazanmıştır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ردى
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir. Parçalanmış ve dağılmış anlamı kazanmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.717 harfباب الدال والراء و و ا ي معهما
د و ر، د ي ر، د ر ي، د ر أ، ر أ د، ر ي د، أ ر د، ر و د، و ر د، ر د أ، ر د ي مستعملات
دور:
الدَوّاريُّ: الدهرُ الدَوّار بالناس، قال العجاج:
والدهر بالاِنسانِ دَواريُّ
ويقال: دارَ دَورةً واحدة، وهي المرَّةُ الواحدة يَدورُها.
والدَّور قد يكون مصدراً في الشعر، ويكون لوثاً واحداً من دَوْر العِمامة، ودَوْرُ الحَبْلِ بالشيء، ويكون لوثاً واحداً من والدُوارُ: أن يأخُذَ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.164 harfMadde başı: ردىابن السكيت: رَدى الفرسُ بالفتح يَرْدي رَدْياً ورَدَياناً، إذا رجَم الأرض رَجْماً بَين العَدْوِ والمشي الشديد. ورَدَيْتُ على الخمسين وأَرْدَيْتُ، أي زدتُ. ورَدَيْتُهُ: صدمته. ورَدَيْتُ الحجر بصخرةٍ أو بمِعْوَلٍ، إذا ضربْتَه بها لتكسره. والمِرْدى: حجرٌ يُرمَى به، ومنه قيل للرجل الشجاع: إنّه لمِردى حروبٍ؛ وهم مَرادي الحروب. وكذلك المِرداة. والرَداةُ: الصَخرة؛ والجمع الرَدى. ورَدَيْتُهُ بالحجارة
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok25.668 harfMadde başı: ردىد ر ( وايء )
دور ، دير ، درى ، أدر ، درأ ، ردى ، ورد ، ودر ، ردأ ، رود ، ريد ، رأد : ( مستعملة ) .
( دور دير ) : قال الليث : الدَوَّارِيُّ : الدَّهر الدَّوَّارُ بالإنسان .
قال العجاج : والدهرُ بالإنسان دَوّارِيُّ .
ويقال : دَارَ دَوْرَةً واحدة ، وهي المرَّة الواحدةُ يَدُورها ، والدَّوْرُ قد يكون مَصدراً في الشعر ، ويكون دَوْراً واحداً من دَوْرِ العمامة . ودَوْرِ الخَيْل وغيره ، عامٌ في الأشياء
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.242 harf(باب الراء والدال وما يثلثهما)
(ردس) الراء والدال والسين أُصَيلٌ يدلُّ على ضربِ شيءٍ بشيء. يقال ردَسْتُ الأرض بالصّخرةِ وغيرها، إذا ضربْتَها بها. والمِرْدَاس: صَخْرة عظيمة، مِفْعال من رَدَسْت. قال الأصمعيُّ: ما أدرِي أين رَدَس؟ أي ذَهب. والقياسُ واحدٌ، لأنَّ الذاهبَ يقال له: ذَهَب في الأرض، وضَرَب في الأرض.
(ردك) الراء والدال والكاف ليس أصلاً، لكنهم يقولون: خَلْقٌ مُرَوْدَكٌ؛ أي سمين. قال:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.250 harfر د ي
أقيك من الردى وقد رديَ الشيء فهو ردٍ.
وأرداه الدهر.
قال دريد: تنادوا فقالوا أردت الخيل فارساً فقلت أعبـد اللـه ذلكـم الـردى وأقبلوا والخيل تردي بهم: تعـدو رديانـاً.
وارتـدى بالثـوب وتـردّى بـه.
وجـاء وعليـه الـرداء والمردى وجاؤا وعليهم الأرتدية والمرادي.
قال عبد بني الحسحاس: لعبن ببدكداك خصيـب جنابـه وألقيـن عـن أعطافهن المراديا وهو حسن الردية.
ورديته أنا.
ورديته
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.736 harfالرَّدى: الهلاكُ. رَدِيَ، بالكسر، يَرْدى رَدىً: هَلَكَ، فهو رَدٍ. والرَّدِي: الهالِكُ، وأَرْداهُ اللهُ. وأَرْدَيْتُه أَي أَهلكتُه. ورجلٌ رَدٍ: للهالك. وامرأَة رَدِيَةٌ، على فَعلةٍ. وفي التنزيل العزيز: إنْ كِدْتَ لتُرْدِينِ؛ قال الزجاج: معناه لتُهْلِكُني، وفيه: واتَّبَعَ هَواهُ فتَرْدى. وفي حديث ابن الأَكوع: فأَرْدَوْا فرَسَين فأَخَذْتُهما؛ هو من الرَّدى الهلاكِ أَي أَتْعَبُوهُما حتى أَسْقَطوهُما
الرَّدى: الهلاكُ. رَدِيَ، بالكسر، يَرْدى رَدىً: هَلَكَ، فهو رَدٍ. والرَّدِي: الهالِكُ، وأَرْداهُ اللهُ. وأَرْدَيْتُه أَي أَهلكتُه. ورجلٌ رَدٍ: للهالك. وامرأَة رَدِيَةٌ، على فَعلةٍ. وفي التنزيل العزيز: إنْ كِدْتَ لتُرْدِينِ؛ قال الزجاج: معناه لتُهْلِكُني، وفيه: واتَّبَعَ هَواهُ فتَرْدى. وفي حديث ابن الأَكوع: فأَرْدَوْا فرَسَين فأَخَذْتُهما؛ هو من الرَّدى الهلاكِ أَي أَتْعَبُوهُما حتى أَسْقَطوهُما وخَلَّفُوهُما، والرواية المشهورة فأَرْذَوْا، بالذال المعجمة، أَي تركُوهما لضَعْفِهما وهُزالهما. ورَدي في الهُوَّةِ رَدًى وتَرَدَّى: تَهِوَّر. وأَرْداهُ الله ورَدَّاه فَتَرَدّى: قلبَه فانْقَلب. وفي التنزيل العزيز: وما يُغْني عنه مالُه إذا تَرَدََّى؛ قيل: إذا مات، وقيل: إذا ترَدّى في النار من قوله تعالى: والمُتَرَدِّيةُ والنَّطِيحَة؛ وهي التي تَقَع من جَبَلٍ أَو تَطِيحُ في بِئْرٍ أَو تسقُطُ من موضِعٍ مُشْرفٍ فتموتُ. وقال الليث: التّرَدِّي هو التَّهَوُّر في مَهْواةٍ. وقال أَبو زيد: رَدِيَ فلانٌ في القَلِيب يَرْدى وتردّى من الجبل تَرَدِّياً. ويقال: رَدى في البئر وتَرَدَّى إذا سَقَط في بئرٍ أَو نهرٍ من جبَلٍ، لُغتان. وفي الحديث أَنه قال في بَعيرٍ ترَدَّى في بئر: ذَكِّه من حيث قدَرْت؛ تردَّى أَي سقَطَ كأَنه تفَعَّل من الرَّدى الهَلاكِ أَي اذْبَحْه في أَيِّ موضع أَمْكَن من بدَنِهِ إذا لم تتمكن من نحره. وفي حديث ابن مسعود: من نَصَر قوْمَه على غير الحقِّ فهو كالبعير الذي رَدى فهو يُنْزَعُ بذَنَبه؛ أَرادَ أَنه وقَع في الإثم وهَلَك كالبعِير إذا تَرَدَّى في البِئر وأُريد أَن يُنْزَعَ بذَنَبه فلا يُقْدَرَ على خلاصه، وفي حديثه الآخر: إنَّ الرجلَ ليَتَكَلَّم بالكَلِمَة من سَخَطِ الله تُرْدِيه بُعْدَ ما بين السماء والأََرضِ أََي توقعُهُ في مَهْلَكة. والرِّداءُ: الذي يُلْبَسُ، وتثنيتُه رِداءَانِ، وإن شِئتَ رِداوانِ لأَن كل اسمٍ ممدودٍ فلا تَخْلُو همْزَتُه، إمّا أَن تكون أَصلِيَّة فتَتْرُكها في التثنية على ما هي عليه ولا تَقْلِبها فتقول جَزَاءانِ وخَطاءَانِ، قال ابن بري: صوابه أَن يقولَ قُرّاءَانِ ووُضَّاءَانِ مما آخِرُه همزةٌ أَصليَّة وقبلَها أَلِفٌ زائدة، قال الجوهري: وإما أَن تكونَ للتأْنيث فتَقْلِبها في التَّثنية واواً لا غيرُ، تقول صفراوان وسَوْداوانِ، وإما أَن تكونَ مُنقَلبة من واوٍ أَو ياءٍ مثل كساءٍ ورداءٍ أَو مُلحِقَةً مثلُ عِلْباءٍ وحِرْباءٍ مُلْحِْقَةٌ بسِرْداحٍ وشِمْلالٍ، فأَنتَ فيها بالخيار إن شئت قلبَتْها واواً مثل التأْنيثِ فقلت كِساوانِ وعِلْباوانِ ورِداوانِ، وإن شئت تركتَها همزةً مثل الأصلية، وهو أَجْوَد، فقلت كِساءَانِ وعِلْباءَانِ ورِداءَان، والجمع أَكْسِية. والرِّداءُ: من المَلاحِفِ؛ وقول طَرَفة: ووَجْه، كأَنّ الشَّمْسَ حَلّتْ رِداءَها عليه، نَقِيّ اللّونِ لم يتَخَدَّدِ (* وفي رواية أخرى: ألقَت رداءها). فإنه جعل للشمس رداء، وهو جَوْهر لأَنه أَبلغ من النُّور الذي هو العَرَض، والجمع أَرْدِيَةٌ، وهو الرداء كقولهم الإزارُ والإزارة، وقد تَرَدّى به وارْتَدَى بمعنًى أي لبِسَ الرِّداءَ. وإنه لحَسَنُ الرِّدْيَةِ أَي الارْتِداء. والرِّدْيَة: كالرِّكبةِ من الرُّكوبِ والجِلْسَةِ من الجُلُوسِ، تقول: هو حسن الرِّدْيَة. ورَدَّيْتُه أَنا تَرْدِيةً. والرِّداءُ: الغِطاءُ الكبير. ورجلٌ غَمْرُ الرِّداءِ: واسِعُ المعروف وإن كان رِداؤُه صغيراً؛ قال كثير: غَمْرُ الرِّداءِ، إذا تبَسَّمَ ضاحِكاً غَلِقَتْ لضِحْكَتِه رِقابُ المالِ وعَيْشٌ غَمْرُ الرِّداءِ: واسِعٌ خَصِيبٌ. والرِّداءُ: السَّيْفُ؛ قال ابن سيده: أُراهُ على التشبيه بالرِّداءِ من المَلابِسِ؛ قال مُتَمِّم: لقد كَفَّنَ المِنْهالُ، تحتَ رِدائِه، فتًى غيرَ مِبْطانِ العَشِيَّاتِ أَرْوعا وكان المِنْهالُ قتلَ أَخاهُ مالِكاً، وكان الرجلُ إذا قَتَل رجُلاً مشهوراً وضع سيفَه عليه ليُعرفَ قاتِلُه؛ وأَنشد ابن بري للفرزدق: فِدًى لسُيوفٍ من تميم وَفَى بِها رِدائي، وجَلَّتْ عن وجُوهِ الأَهاتِم وأَنشد آخر: يُنازِعُني رِدائي عَبْدُ عَمْرٍو، رُوَيْداً يا أَخا سَعْدِ بنِ بَكْرِ وقد ترَدَّى به وارْتَدَى؛ أَنشد ثعلب: إذا كشَفَ اليومُ العَمَاسُ عن اسْتِه، فلا يَرْتَدي مِثْلي ولا يتَعَمَّمُ كَنَى بالارتداء عن تقَلُّد السيفِ، والتَّعَمُّمِ عن حملِ البَيْضة أَو المِغْفَر؛ وقال ثعلب: معناهما أَلْبَسُ ثيابَ الحرب ولا أَتَجَمَّل. والرَّداءُ: القَوْسُ؛ عن الفارسي. وفي الحديث: نِعْمَ الرِّداءُ القَوْسُ لأَنها تُحْمَلُ مَوْضِعَ الرِّداءِ من العاتِقِ. والرِّداءُ: العقلُ. والرِّداءُ: الجهلُ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: رفَعْتُ رِداءَ الجهلِ عَنِّي ولم يكن يُقَصِّرُ عنِّي، قَبْلَ ذاكَ، رداءُ وقال مرّة: الرِّداء كلُّ ما زَيَّنَك حتى دارُكَ وابْنُكَ، فعلى هذا يكونُ الرِّداء ما زانَ وما شانَ. ابن الأَعرابي: يقال أَبوكَ رداؤُكَ ودارُكَ رداؤُكَ وبُنَيُّكَ رداؤُكَ، وكلُّ ما زَيَّنَكَ فهو رداؤُكَ. ورِداءُ الشَّبابِ: حُسْنُه وغَضارَتُه ونَعْمَتُه؛ وقال رؤْبة: حتى إذا الدَّهْرُ اسْتَجَدَّ سِيما من البِلى يَسْتَوْهِبُ الوَسِيما رداءَهُ والبِشْرَِ والنَّعِيما يَسْتوْهِبُ الدّهرُ الوَسِيمَ أَي الوجهَ الوَسيم رداءَهُ، وهو نَعْمَتُه، واسْتَجدّ سِيما أَي أَثَراً من البِلى؛ وكذلك قول طرفة: ووَجْه، كأَنّ الشَّمسَ حَلَّتْ رِداءَها عليه، نَقيّ اللَّونِ لم يَتَخَدَّدِ أَي أَلقت حسنها ونُورَها على هذا الوجه، من التحلية، فصار نُورُها زينةً له كالحَلْيِ. والمَرَادي: الأَرْدِيةُ واحِدَتُها مِرْداةٌ؛ قال: لا يَرْتَدي مَراديَ الحَريرِ، ولا يُرَى بشِدّةِ الأَمِيرِ، إلاَّ لِحَلْبِ الشَّاةِ والبَعِيرِ وقال ثعلب: لا واحد لها. والرِّداءُ: الدَّينُ. قال ثعلب: وقول حكيم العرَب من سَرّه النَّساءُ ولا نَساءَ، فلْيُباكِرِ الغَداءَ والعَشاءَ، وليخفِّفِ الرِّداء، وليُحْذِ الحِذاء، وليُقِلَّ غِشيانَ النِّساء؛ الرِّداءُ: هنا الدَينُ؛ قال ثعلب: أَرادَ لو زاد شيء في العافية لزاد هذا ولا يكون. التهذيب: وروي عن علي، كرّم الله وجهه، أَنه قال: مَنْ أَرادَ البقاء ولا بَقاء، فلْيُباكِرِ الغَداء، وليُخَفِّف الرَّداء، وليُقِلِّ غِشْيانَ النِّساءِ؛ قالوا له: وما تَخْفِيفُ الرِّداء في البَقاءِ؟ فقال: قِلَّة الدَّيْنِ. قال أَبو منصور: وسُمِّي الدَّيْنُ رِداءً لأن الرداء يقَع على المَنْكِبين والكَتِفَينِ ومُجْتَمَعِ العُنُقِ، والدَّيْنُ أَمانةٌ، والعرب تقول في ضمان الدين هذا لك في عُنُقي ولازِمٌ رَقَبَتي، فقيل للدَّينِ رِداءٌ لأَنه لَزِمَ عُنُقَ الذي هو عليه كالرِّداءِ الذي يَلْزَم المَنْكِبين إذا تُرُدِّيَ به؛ ومنه قيل للسَّيفِ رِداءٌ لأَن مُتَقلِّدَه بحَمائِله مُتَرَدٍّ به؛ وقالت خنساء: وداهِيةٍ جَرَّها جارِمٌ، جعَلْتَ رداءَكَ فيها خِمارا أَي عَلَوتَ بسَيْفِك فيها رقابَ أَعْدائِكَ كالخِمارِ الذي يتَجَلَّلُ الرأْسَ، وقَنَّعْتَ الأَبْطالَ فيها بسيفِك. وفي حديث قُسٍّ: ترَدَّوْا بالصَّماصِمِ أَي صَيَّرُوا السُّوُف بمنزلة الأَرْدِية. ويقال للوِشاحِ رداءٌ. وقد ترَدَّت الجارية إذا توَشَّحَت؛ وقال الأَعشى: وتَبْرُد بَرْدَ رِداءِ العَرُو سِ، بالصَّيفِ، رَقْرَقتَ فيه العَبيرا يعني به رِشاحَها المُخَلَّقَ بالخَلُوق. وامرأَة هَيْفاءُ المُرَدَّى أَي ضامِرَةُ موضعِ الوِشاحِ. والرداءُ: الشباب؛ وقال الشاعر: وهَذَا وِدَائِي عِنْدَهُ يَسْتَعِيرُهُ الأَصمعي: إذا عَدَا الفَرَسُ فرَجَم الأَرْضَ رَجْماً قيل رَدَى، بالفتح، يَرْدِي رَدْياً ورَدياناً. وفي الصحاح: رَدَى يَرْدِي رَدْياً ورَدَياناً. وفي الصحاح: رَدَى يَرْدِي رَدْياً ورَدَياناً إذا رَجَم الأَرضَ رَجْماً بين العَدْو والمَشْي الشديد؛ وفي حديث عاتكة: بجَأْوَاءَ تَرْدِي حافَتَيه المَقَانِبُ أَي تَعْدُو. قال الأَصمعي: قلت لِمُنْتَجِعِ بنِ نَبهان ما الرَّدَيان؟ قال: عَدْوُ الحِمارِ بَيْنَ آرِيِّهِ ومُتَمَعَّكِه. ورَدَت الخَيْلُ رَدْياً ورَدَياناً: رَجَمَت الأَرضَ بحَوافِرِها في سَيْرِها وعَدْوِها، وأَرْدَاها هُو، وقيل: الرَّدَيانُ التَّقْريبُ، وقيل: الرَّدَيانُ عَدْوُ الفَرَس. ورَدَى الغُرابُ يَرْدِي: حَجَلَ. والجَواري يَرْدِينَ رَدْياً إذا رَفَعْنَ رِجْلاً ومَشَيْن على رِجْلٍ أُخْرَى يَلْعَبْنَ. ورَدَى الغُلامُ إذا رَفَع إحدَى رِجْلَيْه وقَفَزَ بالأُخرى. ورَدَيتُ فلاناً بحَجَرٍ أرْدِيهِ رَدْياً إذا رَمَيْته؛ قال ابن حِلِّزَةَ: وكأنَّ المَنونَ تَرْدِي بِنَا أعْـ صَم صمٍّ يَنْجَابُ عَنْه العَمَاءُ وَرَدَيْتُه بالحِجارَةِ أَرْدِيهِ رَدْياً: رَمَيْته. وفي حديث ابن الأَكوع: فَرَدَيْتُهُم بالحجارة أَي رَمَيْتُهُم بها. يقال: رَدَى يَرْدِي رَدْياً إذا رَمَى. والمِرْدَى والمِرْدَاةُ: الحَجَرُ وأَكثر ما يقال في الحَجَرِ الثَّقِيلِ. وفي حديث أُحد: قال أَبو سفيان من رَداهُ أَي منْ رَماهُ. ورَدَيْتُه: صَدَمْته. ورَدَيْت الحَجَرَ بِصَخْرَة أَو بِمعْوَلٍ إذا ضَرَبته بها لتَكسِره. ورَدَيْت الشيءَ بالحَجَرِ: كَسَرْته. والمِرْداةُ: الصَّخْرة تَرْدِي بهَا، والحَجَر تَرْمِي به، وجَمْعُها المَرادِي؛ ومنه قولهم في المَثَل: عند جُحْرِ كُلِّ ضَبٍّ مِرْداتُهُ؛ يضرب مثلاً للشيءِ العَتِيدِ ليس دونَه شيءٌ، وذلك أَن الضبَّ ليس يَنْدَلُّ على جُحْرِه، إذا خَرَج منه فعاد إليه، إلاّ بحَجَرٍ يَجعَلُه علامَةً لجُحْرِه فيَهْتَدِي بِها إليهِ، وتُشَبَّهُ بِهَا النّاقَةُ في الصَّلابَةِ فيقالُ مِرْداةٌ. وقال الفراء: الصَّخْرة يقالُ لَها رَدَاةٌ، وجمعها رَدَياتٌ؛ وقال ابن مقبل: وقَافِية، مثل حَدِّ الرَّدا ةِ، لَمْ تَتّرِكْ لِمُجِيبٍ مَقالا وقال طُفَيل: رَدَاةٌ تَدَلَّتْ من صُخُورِ يَلَمْلَم ويَلَمْلَمُ: جَبَلٌ. والمِرْداةُ: الحَجَر الذي لا يَكَادُ الرَّجُلُ الضابِطُ يَرْفَعه بيدِهِ يُرْدَعى به الحجرُ، والمكانُ الغَليظُ يَحْفِرونَهُ فيَضْرِبُونَه فيُلَيِّنُونَهُ، ويُرْدَى به جُحْرُ الضَّبِّ إذا كان في قَلْعَةٍ فَيُلَيِّنُ القَلْعَة ويَهْدِمُها، والرَّدْيُ إنَّما هو رَفْعٌ بها ورَمْيٌ بها. الجوهري: المِرْدَى حَجَرٌ يرمى به، ومنه قيل للرجل الشجاع: إنه لَمِرْدَى حُروبٍ، وهُمْ مَرادِي الحُرُوبِ، وكذلك المِرْداةُ. والمِرْداةُ: صَخْرَةٌ تُكْسَرُ بها الحِجَارَة. الجوهري: والرَّداةُ الصَّخرَةُ، والجمعُ الرَّدَى؛ وقال: فَحْلُ مَخَاضٍ كالرِّدَى المُنْقَضِّ والمَرَادِي: القَوائِمُ من الإبِلِ والفِيَلة على التَّشْبِيه. قال الليث: تُسَمَّى قوائِمُ الإبِلِ مَرادِيَ لثِقَلِها وشِدَّةِ وَطْئِها نعتٌ لها خاصَّة، وكذلك مَرادِي الفِيل. والمَرادِي: المَرامِي. وفلان مِرْدَى خُصومَةٍ وحَرْبٍ: صَبُورٌ عليهما. ورادَيْتُ عن القَوْمِ مُراداةً إذا رامَيْت بالحِجارةِ. والمُرْدِيُّ: خَشَبة تُدْفَعُ بها السفينة تكونُ في يدِ المَلاَّحِ، والجمعُ المَرادي. قال ابن بري: والمَرْدَى مَفْعَلٌ من الرَّدَى وهو الهَِلاكُ. ورادَى الرجلَ: داراهُ وراوَدَهُ، وراوَدْتُه على الأَمرِ وراديْتُه مقلوب منه. قال ابن سيده: رادَيْته على الأَمْرراوَدْته كأَنه مَقْلُوبٌ؛ قال طُفَيْل يَنْعَت فَرَسَه: يُرادَى على فأْسِ اللِّجام، كأَنما يُرادَى به مِرْقاةُ جِذْعٍ مُشَذَّبِ أَبو عمرو: رادَيْت الرجل وداجَيْته ودالَيْته وفانَيْته بمعنًى واحِدٍ. والرَّدَى: الزيادة. يقال: ما بَلَغَت رَدَى عَطائِكَ أَي زيادَتُك في العَطِيَّة. ويُعْجِبُني رَدَى قولِك أَي زيادةُ قَوْلك؛ وقال كثير: له عَهْدُ ودٍّ لم يُكَدَّرْ، يَزينُه رَدَى قَوْلِ معروفٍ حديثٍ ومُزْمِنِ أَي يَزينُ عَهْدَ وِدِّهِ زيادةُ قولِ معروفٍ منه؛ وقال آخر: تَضمَّنَها بَناتُ الفَحْلِ عنهم فأَعْطَوْها، وقد بَلَغوا رَداها ويقال: رَدَى على المائَةِ يَرْدِي وأَرْدَى يُرْدِي أَي زادَ. ورَدَيْت على الشيء وأَرْدَيْت: زِدْتُ. وأَرْدَى على الخَمسينَ والثمانينَ: زادَ؛ وقال أَوس: وأسْمَرَ خَطِّيّاً، كأَنَّ كُعوبَهُ نَوَى القَسْبِ، قد أَرْدَى ذراعاً على العَشْرِ وقال الليث: لغة العرب أَرْدَأَ على الخمسين زاد. ورَدَتْ غَنَمي وأَرْدَتْ: زادت؛ عن الفرّاء؛ وأَما قول كثير عزة: له عَهْدُ ودٍّ لم يُكَدَّرْ، يَزينُه رَدَى قَوْلِ معروفٍ حديثٍ ومُزْمِنِ فقيل في تفسيره: رَدَى زيادة؛ قال ابن سيده: وأُراه بَنَى منه مَصْدَراً على فَعِلَ كالضحك والحمق، أَو اسماً على فعَل فوضَعه موضِعَ المصدر، قال ابن سيده: وإنما قضينا على ما لم تَظْهر فيه الياءُ من هذا الباب بالياء لأَنها لامٌ مع وجود ردي ظاهرة وعدم ردو. ويقال: ما أَدرِي أَين رَدَى أَي أَين ذَهَبَ. ابن بري: والمِرداء، بالمدِّ، موضع؛ قال الراجز: هَلاَّ سأَلتُم، يَوْمَ مِرداءِ هَجَرْ، إذْ قابَلَتْ بَكْرٌ، وإذْ فَرَّتْ مُضَرْ وقال آخر: فَلَيْتَكَ حالَ البحرُ دونَكَ كلُّه، ومَنْ بالمَرادِي من فَصيحٍ وأَعْجَمِ قال الأَصمعي: المَرادِي جمع مِرْداءٍ، بكسر الميم، وهي رمال منبطحة ليست بمُشْرِفة.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR263 harf* ر د ي * * رَدَى * في البئر يردي بالكسر و * تَرَدَّى * إذا سقط فيها أو تهور من جبل و * الرِّدَاءُ * الذي يلبس وتثنيته رداءان ورداوان و * تَرَدَّى * و * ارْتَدَى * أي لبس الرداء و * رَدَّاهُ * غيره * تَرْدِيَةً * و * رَدِيَ * من باب صدي أي هلك و * أرْدَاهُ * غيره
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.800 harf: ( ى ؛ *!رَدَى الفَرَسُ ، كرَمَى ) *!يَرْدِي ( *!رَدْياً ) ، بالفتْحِ ، ( *!ورَدَياناً ) ، بالتحْريكِ : إذا ( رَجَمَتِ ) ، كذا في النُّسخِ والصَّوابُ رَجَمَ كما هو نَصّ الصِّحاحِ أيْضاً .
ونَصّ المُحْكَم : *!ورَدَتِ الخيْلُ *!رَدْياً *!ورَدَياناً : رَجَمَتْ فكأنَّه أَخَذَ أَوَّل العِبارَةِ مِن الصِّحاح ثم ساقَ بسِياقِ المُحْكَم ؛ ( الأرضَ بحَوافِرِها ) في سَيْرِها وعَدْوِها ، هذا نَصُّ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok18.859 harfMadde başı: ردىرَدِىَ
1 رَدِىَ ذ aor. يَرْدَى, inf. n. رَدًى, He (a man, TA) perished. (S, M, Msb, K.) [See an ex. in the Kur xx. 17.] ― -b2- And رَدِىَ (AZ, T, M, and so in a copy of the S,) aor. يَرْدَى, (AZ, T,) inf. n. رَدًى; (M;) or رَدَى; (K, and so in copies of the S;) or both of these verbs; aor. of the latter يَرْدِى; (TA;) and ↓ تردّى; (S, M, K;) He fell into a well: (AZ, * T, * S, K:) or he tumbled
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.168 harfرَدَى
رَدَى I ( n. ac. رَدْي 1 , رَدَيَاْن 36 ),
a. Went at a moderate pace; trotted.
b. Went away; disappeared, vanished.
c. Hopped.
d. Increased; multiplied.
e. [ Ala ], Increased beyond, exceeded.
f. [ acc. & Bi ], Struck, battered with ( a stone ).
g. [ Fī ], Fell into ( well ).
رَدِيَ
رَدِيَ A ( n. ac. رَدًى [ 4 ] ),
a. Perished.
رَدَّيَ
رَدَّيَ II ,
a. Threw down.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok24.325 harfردي
رَدِيَ - يَرْدَى - أَرْدَى - يُرْدِي - تَرَدَّى - يَتَرَدَّى - مُتَرَدِّي - مُتَرَدِّيَة
رَدِيَ - يَرْدَى + الكائن + من مكان + إلى مكان أو في مكان: يسقط ويهوي من مكان عال فيتحطم أو يموت: يسقط ويهوي الكائن أو الشيء من مكان عال إلى آخر منخفض، فيصاب بأذى شديد، يقرب من خرابه (للشيء) أو هلاكه وموته الوشيك (للكائن)
أَرْدَى - يُرْدِي: على وزن "
Mücavir kökler56 mücavir (71 toplam)
- خنق
1 ortak ayet · Haneke (Kef) çene demektir
- ذكو
1 ortak ayet · Kestiniz
- نطح
1 ortak ayet · Ve toslanan
- وقذ
1 ortak ayet · Ve vurularak öldürülen
- جنف
1 ortak ayet · Ecnef kambur demektir
- خمص
1 ortak ayet · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
- زلم
1 ortak ayet · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir
- خنزر
1 ortak ayet · Domuz
- كمل
1 ortak ayet · Tam
- هلل
1 ortak ayet · Boğazlandı
- دين
2 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- ذبح
1 ortak ayet · Zebih kesilmiş hayvan demektir
Geçtiği ayetler(6)
وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ
Sizi yuvarladıİşte Rabbınızı böyle sanmanız sizi mahvetti de hüsrana uğrayanlardan oldunuz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ردي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nakıs (lâmü'l-fiili illetli / yâ'lı) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هلك, سقط, كبب |
| Zıt Kök | نجو |
| Çekirdek Özet 1 | Taş fırlatmak, yüksekten uçuruma veya çukura yuvarlanıp düşmek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın kendi kuruntusu, hevâsı veya şirki sebebiyle helake yuvarlanması |
| Çekirdek Özet 3 | Dikey bir düşüşle telafisi mümkün olmayan çöküş ve helak mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt soyut bir ölüm veya sıradan bir kayıp sanılması; dikey düşüş, uçuruma yuvarlanma ve çarpma dinamiklerinin gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رد | Geri çevirmek, çarpmak, itmek, bir sınıra dayayıp püskürtmek; ردد, ردأ, ردف, ردم köklerinde görüldüğü üzere bir direnç ve yön değiştirme hareketidir. | ي | İtme ve çarpma hareketine akışkanlık, yönelim ve yerçekimi etkisiyle ivmelenen dikey bir savrulma eklemiş; hareketi yüksek bir noktadan boşluğa fırlatılma, çukura yuvarlanma ve zemine çakılarak helak olma haline dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı | Baş, tepe, üst nokta, hareketin başladığı yüksek seviye ve yönlendirici irade |
| د | Kapı | Geçiş, eşik, aralıktan fırlama, tutunduğu sınırın dışına kayma |
| ي | El ve kol | İş, itici kuvvet, fırlatma eylemi, yönlendirici müdahale ve eylemin fiiliyata dökülmesi |
| ردي | İtilen başın eşikten boşluğa savrulması | Bir varlığın yüksek bir eşikten (zirveden, uçurum kenarından) dışarı doğru itilerek kontrolsüz biçimde yerçekimi boşluğuna yuvarlanması ve çakılması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir taşı veya nesneyi fırlatmak, sert bir taşı başka bir taşa vurarak parçalamak (el-mirdât), bir atlının veya hayvanın ayaklarını sertçe yere vurarak hızla koşması, yüksekten kuyuya veya uçuruma yuvarlanıp boynu kırılarak ölmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Düreyd b. es-Sımme bir beytinde atların savurup düşürdüğü süvari için kökü kullanır: تنادوا فقالوا أردت الخيل فارسا / فقلت أعبد الله ذلكم الردي |
| Erken Arapça kullanım | Zü’r-Rımme şiirinde yabani hayvanların ve kuşların hareketini tasvir ederken kökü zıplama ve sert basış anlamında kullanır: بها السحم تردي والحمام الموشح |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça ردي kökü, kök yapısı itibarıyla Sami dillerinde fırlatmak, aşağı itmek, ayak basmak veya parçalamak anlam alanlarıyla kesişen bir mirasa dayanır. İbranicede yer alan רָדָה (radah) kökü «aşağı indirmek, boyun eğdirmek, çiğnemek, hükmetmek» anlamlarını taşırken, Süryanicede רדא (rda) kökü «yürümek, akmak, sevk etmek, terbiye amacıyla vurmak/cezalandırmak» çizgisinde semantik bir genişleme gösterir. Akadcada radû kökü «sürmek, peşine düşmek, kovalamak, sevk etmek» anlamıyla yer alır. Arapçada ise kök, hem fırlatma aleti ve sert taş anlamındaki somut aracı (el-mirdât) hem de yüksek bir uçurumdan boşluğa yuvarlanarak parçalanma (et-tereddî) ve nihai yok oluş (er-radâ) imgesini koruyarak dikey bir düşüş ve parçalanma semantiğinde yoğunlaşmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رد çekirdeğinden türeyen fırlatma ve itme eylemi | Taş fırlatmak, yüksekten aşağı devrilmek, çukura düşüp parçalanmak ve helak olmak çizgisi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice radah (boyun eğdirmek, çiğnemek), Süryanice rda (yürütmek, sürmek, cezalandırmak), Akadca radû (sevk etmek) | Dikey baskı, yere vurma, sevk edilme ve cezalandırıcı çöküş anlam alanlarının ortaklığı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda sert darbe ve itme kökleri | Fiziksel olarak bir nesneyi hızla çarparak kırma veya aşağı itme eylemi | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ردي | Anlamlı | Yuvarlanmak, helak olmak | Yüksekten uçuruma düşmek, taş fırlatmak, helake uğratmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ريد | Anlamlı | İstemek, aramak, gezinmek | Bir şeyi elde etmek için ileri atılmak, talep etmek ve dolaşmak | Anlam akrabalığı hafif; Kur'an'da kök türevi geçer |
| دري | Anlamlı | Bilmek, sezmek, avlamak | Örtülü veya gizli bir şeyi incelikle fark etmek, hileyle avlamak | Ortak harfler; Kur'an'da geçer |
| دير | Anlamlı | Dönmek, dolaşmak, manastır | Bir merkez etrafında devretmek, kuşatmak, konak yeri | Kalb ve yer değiştirme; Kur'an'da geçmez |
| يرد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş |
| يدر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ردي | Merkez | Helak ve düşüş | Yüksek bir seviyeden boşluğa, uçuruma yuvarlanarak parçalanmak ve yok olmak | İtme, dikey düşüş ve ölümcül darbe unsurlarını bir arada taşır |
| هلك | Komşu | Helak ve yok oluş | Genel anlamda varlığın son bulması, yok olması | ردي kökü gibi mutlaka dikey bir düşüş veya uçurum imgesi içermez |
| سقط | Komşu | Düşmek | Bir nesnenin yukarıdan aşağıya doğrudan yerçekimiyle inmesi | ردي gibi doğrudan helak, boyun kırılması ve parçalanma zorunluluğu taşımaz |
| كبب | Komşu | Yüzüstü devrilmek | Bir şeyin ters dönerek yüzü koyun kapanması | Düşüşün yönü ve biçimine odaklanır; ردي ise uçuruma yuvarlanıp helak olmayı bildirir |
| نجو | Zıt | Kurtulmak, yüksekte kalmak | Tehlikeli çukurdan, selden veya felaketten yüksek ve emin bir yere çıkmak | Uçuruma yuvarlanmanın tam zıddı olarak yukarıya ve selamete erişmektir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ردي | Yüksekten yuvarlanarak helak olmak | Fiziksel düşüş ile varoluşsal çöküşü birleştiren kök | Kesin |
| Latince | Praecipitare, perire | Uçurumdan aşağı atmak, yok olmak | Praecipitare dikey ve baş aşağı düşüşü karşılar; perire ise helak boyutunu verir | Güçlü |
| İngilizce | To hurtle down, to perish, to precipitate | Uçuruma yuvarlanmak, mahvolmak | To hurtle down kontrolsüz düşüşü, to perish ise sonuçtaki nihai helaki yansıtır | Güçlü |
| Almanca | Abstürzen, umkommen | Uçurumdan düşmek, helak olmak | Abstürzen dağdan veya yüksekten çakılmayı, umkommen mahvolmayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Précipiter, périr | Boşluğa yuvarlamak, can vermek | Précipiter yüksekten fırlatılıp düşürülmeyi bütünüyle karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَرْدَاكُمْ / لِيُرْدُوهُمْ / لَتُرْدِينِ | Manevi ve ahlaki helake sürükleme | Yanlış zannın, ortak koşulan putların veya saptırıcı yoldaşın insanı iflasa ve azaba yuvarlaması (Fussilet 41:23, En'âm 6:137, Sâffât 37:56) |
| فَتَرْدَى | Kıyametten veya haktan yüz çevirip helak olma | Hevâsına uyan kimseye uyulması halinde peygamberin dahi düşeceği yıkım uyarısı (Tâhâ 20:16) |
| تَرَدَّى | Ölüm anındaki veya cehennem çukurundaki düşüş | Mal biriktirip cimrilik edenin mezara, ölüme veya cehennem uçurumuna yuvarlandığı an (Leyl 92:11) |
| وَالْمُتَرَدِّيَةُ | Yüksekten uçuruma düşerek ölen hayvan | Fıkhi bağlamda, dağdan veya duvardan yuvarlanıp boynu kırılarak murdar olan hayvan (Mâide 5:3) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsran, dalalet ve ilahi ceza | İnsanın kendi suizan ve şirkiyle kendi felaketini hazırlaması; sapkınlığın bir çukura yuvarlanma şeklinde tecellisi | İradenin yanlış kullanımı sonucu geri dönülmez varoluşsal çöküş |
| Fıkıh | Helal ve haram gıdalar | Kesilmeden önce yüksek bir yerden düşüp boynu kırılarak ölen hayvanın (müteraddiye) murdar sayılması | Dikey düşüşle gelen kontrolsüz ölüm ve kanın akıtılamaması |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlili | تَرَدَّى ifadesinin kabre iniş, cehennem çukuruna atılış veya dünyevi çöküş manalarına dair yorumlar | İnsanın hırsla biriktirdiği servetin dikey bir düşüş anında fayda vermemesi |
| Hadis | Cihad, tehlikeler ve helakler | Yüksekten yuvarlanarak ölmekten Allah'a sığınma duaları ve bineklerin yorgunluktan çökmesi | Ani, feci ve aciz bırakıcı düşüş türleri |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve istikamet çizgisi | Şirk ve hevâ çukuruna yuvarlanma | Sapmanın nihai varoluşsal helakle sonuçlanacağını bildirme | Vahyin rehberliğini bırakan bilincin korumasız kalarak uçurumdan aşağı çakılması | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve epistemoloji | Yanılgı ve zannın çöküşe yol açması | Temelsiz bilginin sistemi imha edici rolünü gösterme | Zanna dayalı kuruntuların (zannüküm) insanı bilişsel ve ahlaki iflasa sürüklemesi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve toplumsal düzen | Şirkin ve zalim ortakların toplumu çökertmesi | İktidar ortaklarının kitleleri felakete sürüklemesini engelleme | Sahte ilahların ve ortakların toplumları ahlaken ve fiilen çöküşe yuvarlaması | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve infak dengesi | Cimrilik ve mal yığmanın faydasızlığı | Sermayenin insanı kurtaramayacağı düşüş eşiğini gösterme | Malın mezara veya cehennem çukuruna düşen şahsa hiçbir koruma sağlayamaması | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yerçekimsel potansiyel enerjinin kontrolsüz kinetik enerjiye dönüşmesi ve serbest düşüş (çarpma) | Bir kütlenin dengeli bir irtifadan desteğini kaybederek yerçekimi ivmesiyle aşağı hızlanması ve zemine çarparak yapısal bütünlüğünü yitirmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ani kurumsal iflas, ahlaki dekadans ve marjinal faydanın çöküşü | Bireylerin veya toplumların etik dayanaklarını yitirmeleriyle birlikte çok kısa sürede kontrolsüz bir çöküş yaşamaları ve telafi edilemez biçimde dağılmaları | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca genel bir «helak olmak» ya da «ölmek» kelimesi gibi algılanıp, içerdiği kinetik hareketin (yüksekten boşluğa devrilme ve yuvarlanma) göz ardı edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | ردي kökü Kur'an'da sadece biyolojik ölümü değil; zihinsel sapmanın (suizan), ahlaki sapmanın (hevâya uyma) ve dini sapmanın (şirk) insanı yüksek bir şeref makamından en alçak derekeye (uçuruma) fırlatmasını anlatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki dinamik ve sarsıcı düşüş uyarısı kaybolur; örneğin Leyl suresindeki malın fayda vermeyeceği an alelade bir ölüm zannedilir, oysa ayet uçuruma veya ateşe yuvarlanış tablosunu resmetmektedir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın günah, şirk ve hevâ kavramlarını salt soyut suçlar olarak değil; insanı yüksek bir irtifadan (fıtrat ve hidayet zirvesinden) yerçekimi kanunu gibi mutlak bir yıkımla aşağı deviren dinamik birer fırlatıcı güç olarak sunduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kibrin, mal yığmanın ve cimriliğin yerildiği ayetlerde (Leyl 92:11), vahiyden yüz çevirmenin tehlikesini bildiren uyarılarda (Tâhâ 20:16), müşriklerin zannının akıbetini açıklayan sahnelerde (Fussilet 41:23) ve haram etler fıkhında (Mâide 5:3). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günahın sadece bir kural ihlali olduğu ve dışsal bir cezayla karşılanacağı şeklindeki sığ kanaati düzeltir; sapmanın bizzat kendi içinde düşürücü bir yerçekimi taşıdığını ve sahibini kaçınılmaz olarak helak çukuruna fırlattığını ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYüksek bir yerden, uçurum kenarından veya sırttan kontrolsüz biçimde aşağıya yuvarlanmak, taş fırlatmak, sert zemine veya kuyuya çakılarak parçalanıp helak olmak.
- Soyut anlamİnsanın fıtrat ve iman irtifasını terk ederek hevâ, zan veya şirk sebebiyle geri dönülemez bir manevi-ahlaki çöküşe uğraması ve varoluşsal iflasa sürüklenmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin dengede tutucu sınırlarının aşılmasıyla devreye giren ivmeli çöküş; hakikat zemininden kopan her yapının aşağı doğru kaçınılmaz parçalanışı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde varlığın tutunduğu manevi veya fiziksel irtifayı temsil eder; bu irtifa sıfıra yaklaşırken (), kontrolsüz kinetik enerji ve yıkım potansiyeli azamiye ulaşır (). Başlangıçtaki yüksek potansiyel durum , dışarıdan gelen veya hevâdan kaynaklanan itici bir kuvvetle () nihai helak ve yapısal çözülme durumuna () yuvarlanır. Model, yüksekten çakılma ile yok oluş arasındaki doğrudan fiziksel-metafiziksel bağıntıyı simgeler.