رغب
ر - غ - ب
KÖK- 8 geçiş
- 8 ayet
- 7 sîga
- 13 sözlük
Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır. İki zıt anlam taşımaktadır. Akıp giden manasında rağibe kökü kullanılıyor; akıp varan manasında da rağbet kullanılıyor. “Rağibe an” demek yüz çevirmek, uzaklaşmak ; “rağibe ila” demek ona yönelmek, oraya gitmek demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır. İki zıt anlam taşımaktadır. Akıp giden manasında rağibe kökü kullanılıyor; akıp varan manasında da rağbet kullanılıyor. “Rağibe an” demek yüz çevirmek, uzaklaşmak ; “rağibe ila” demek ona yönelmek, oraya gitmek demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.178 harfباب الغين والراء والباء معهما
غ ب ر، ر غ ب، غ ر ب ، بغر مستعملات غرب: الغَرْبُ: التَّمادي وهو اللَّجاجَةُ في الشيء، قال:
قد كفَّ من غَرْبي عن الإنشادِ
وكُفَّ من غَرْبِكَ أي: من حِدَّتِكَ.
واستَغْرَبَ الرجلُ إذا لجَّ في الضحكِ خَاصةً، واستَغْرَبَ عليه في الضَّحِكِ أي لَجَّ فيه.
والغَرْبُ أعظم من الدلو، وهو دلو تام، وعدده أَغرُبٌ، وجمعه غُرُوبٌ. واستحالت الدلو غَرْباً أي عظمت بعدها ما كانت دلية.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR578 harfرَعِبْتُ في الشيء، إذا أردتَه، رغبةً ورَغَباً بالتحريك. وارْتَغَبْتُ فيه مثلُهُ. ورَغِبْتُ عن الشيء، إذا لم تُرِدْهُ وزَهِدت فيه. وأرغبني في الشيء ورَغَّبَني فيه، بمعنىً ورجلٌ رغبوب من الرَغْبَةِ. والرَغبيَةُ: العطاءُ الكثيرُ، والجمع الرغائب. قال الشاعر:
وإلى الذي يُعْطي الرغائبَ فارْغَبِ
والرَغيبُ: الواسعُ الجوفِ، يقال حوضٌ رَغيبٌ وسِقاءٌ رَغيبٌ، وفرسٌ رَغيبُ الشَحْوَةِ. والرُغْبُ، بالضم:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok17.786 harfغ ر ب
غرب ، رغب ، غبر ، ربغ ، برغ ، بغر : مستعملة .
برغ : أما برَغَ فإن الليث أهمله .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيِّ أنه قال : بَرِغَ الرَّجلُ إذا تَنَعَّمَ .
غرب : قال الليثُ : يُقالُ : كُفَّ من غرْبكَ : أي من حدَّتِك ، وقيل : الغَرْبُ : التمادِي .
وقال غيرهُ : غرْبُ كلّ شَيْءٍ : حَدُّهُ وكذلك غُرابُهُ ، وغرْبُ اللِّسانِ : حِدَّتُهُ ، وسيفٌ غرْبٌ : قاطعٌ حديدٌ .
وقال الشاعرُ يصفُ سيفاً :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.998 harf(باب الراء والغين وما يثلثهما)
(رغف) الراء والغين والفاء كلمةٌ واحدة. فالرَّغيف معروف، ويجمع على الرُّغْفان والأرغِفة والرُّغُف. قال:
* إنّ الشِّواء والنَّشِيلَ والرُّغُفْ([1]) *
وهاهنا كلمةٌ أخرى إن صحَّت. زعموا أنّ الإرغاف: تحديد النَّظَر.
(رغل) الراء والغين واللام أصلٌ واحد، وهو اغتفال شيءٍ وأخذه. ثم يشتقّ منه ويُحمل. فالرَّغْل: اختلاسٌ في غَفْلة. والرَّغْلَة: رَضاعةٌ في غَفْلة. قال
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR726 harf- أصل الرغبة: السعة في الشيء، يقال: رغب الشيء: أتسع (قال في الأفعال: ورغب، اتسع رأيه وخلقه. الأفعال 3/41)، وحوض رغيب، وفلان رغيب الجوف، وفرس رغيب العدو. والرغبة والرغب والرغبى: السعة في الإرادة قال تعالى: ﴿ويدعوننا رغبا ورهبا﴾ [الأنبياء/90]، فإذا قيل: رغب فيه وإليه يقتضي الحرص عليه، قال تعالى: ﴿إنا إلى الله راغبون﴾ [التوبة/59]، وإذ قيل: رغب عنه اقتضى صرف الرغبة عنه والزهد فيه، نحو قوله تعالى:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.089 harfر غ ب
هو راغب فيه وراغب عنه ورغب فيه وارتغب ورغب عنه ورغب بنفسه عنه.
وفي الحديـث " يـا عثمـان لا ترغـب عـن سنّتـي فـإن من رغب عن سنتي فمات قبل أن يتوب ضربت الملائكة وجهه عن حوضي " ولي عنه مرغب.
وخطب فلان فأصاب المرغب.
قال العجاج: إن لنـا فحلاً هجاناً مصعبا نجـل مفداة التي تخطّبا زيد مناةٍ فأصاب المرغبا فأكثرا إذ ولـدا وأطيبـا مفداة أم سعد بن زيد مناة.
ومالي فيه رغبة ورغبي
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.507 harfالرَّغْبُ والرُّغْبُ والرَّغَبُ، والرَّغْبَة والرَّغَبُوتُ، والرُّغْبَـى والرَّغْبَـى، والرَّغْبَاءُ: الضَّراعة والمسأَلة. وفي حديث الدعاءِ: رَغْبَةً ورَهْبَةً إِلَيْكَ. قال ابن الأَثير: أَعمل لَفْظَ الرَّغْبَة وَحْدَها، ولو أَعْمَلَهُما مَعاً، لقال: رَغْبة إِليكَ ورَهْبة منكَ، ولكن لـمَّا جمَعَهُما في النظم، حَمَل أَحدَهما على الآخَرِ؛ كقول الراجز: وزَجَّجْنَ الـحَواجِبَ والعُيونا
وقول الآخر:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR174 harf* ر غ ب * * رَغِبَ * فيه أراده وبابه طرب و * رَغِبَهُ * أيضا و * ارْتَغَبَ * فيه مثله و * رَغِبَ * عنه لم يرده ويقال * رَغَّبَهُ * فيه * تَرْغِيباً * و * أرْغَبَهُ * فيه أيضا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.420 harfرغب فيه، كسمع يرغب رغبا بالفتح ويضم ورغبة ورغبى على قياس سكرى، ورغبا بالتحريك، :أراده، كارتغب فيه، ورغبه، أي متعديا بنفسه، كما في المصباح فهو راغب ومرتغب.
ورغب عنه: تركه متعمدا وزهد فيه، ولم يرده.
ورغب إليه رغبا ورغبا محركة ورغبا بالضم ورغبى كسكرى ويضم، ورغباء كصحراء ورغبوتا ورغبوتى، ورغبانا، محركات ورغبة ورغبة بالضم، ويحرك: ابتهل، أو هو الضراعة والمسألة وفي حديث الدعاء رغبة ورهبة إليك ورجل
رغب فيه، كسمع يرغب رغبا بالفتح ويضم ورغبة ورغبى على قياس سكرى، ورغبا بالتحريك، :أراده، كارتغب فيه، ورغبه، أي متعديا بنفسه، كما في المصباح فهو راغب ومرتغب. ورغب عنه: تركه متعمدا وزهد فيه، ولم يرده. ورغب إليه رغبا ورغبا محركة ورغبا بالضم ورغبى كسكرى ويضم، ورغباء كصحراء ورغبوتا ورغبوتى، ورغبانا، محركات ورغبة ورغبة بالضم، ويحرك: ابتهل، أو هو الضراعة والمسألة وفي حديث الدعاء رغبة ورهبة إليك ورجل رغبوت من الرغبة وفي الحديث أن أسماء بنت أبي بكر رضي الله عنهما قالت: أتتني أمي راغبة في العهد الذي كان بين رسول الله صلى الله عليه وسلم وبين قريش، وهي كافرة فسألتني، فسألت النبي صلى الله عليه وسلم: أصلها? قال: نعم قال الأزهري: راغبة أي طامعة تسأل شيئا يقال: رغبت إلى فلان في كذا وكذا أي سألته إياه، وفي حديث آخر كيف أنتم إذا مرج الدين وظهرت الرغبة أي كثر السؤال، ومعنى ظهور الرغبة: الحرص على الجمع مع منع الحق، رغب يرغب رغبة إذا حرص على الشيء وطمع فيه، والرغبة: السؤال والطلب، وأرغبه في الشيء غيره ورغب إليه ورغبه ترغيبا: أعطاه ما رغب، الأخيرة عن ابن الأعرابي وأنشد: إذا مالت الدنيا على المرء رغبتإليه ومال الناس حيث يميل ودعا الله رغبة ورهبة، عن ابن الأعرابي، وفي التنزيل يدعوننا رغبا ورهبا ، ويجوز رغبا ورهبا، قال الأزهري: ولا نعلم أحدا قرأ بها، وقال يعقوب: الرغبى والرغبى مثل النعمى والنعمى، والرغبى والرغباء بالمد من الرغبة كالنعمى والنعماء من النعمة، وأصبت منه الرغبى أي الرغبة الكثيرة. والرغيبة: الأمر المرغوب فيه يقال: إنه لوهوب لكل رغيبة، بهذا المعنى، والرغيبة من العطاء: الكثير، والجمع الرغائب، قال النمر بن تولب: لا تغضبن على امرئ في مـالـه وعلى كرائم صلب مالك فاغضب ومتى تصبك خصاصة فارج الغنى وإلى الذي يعطي الرغائب فارغب
ورغب بنفسه عنه، بالكسر، أي رأى لنفسه عليه فضلا، وفي الحديث إني لأرغب بك عن الأذان يقال رغبت بفلان عن هذا، إذا كرهته وزهدت فيه، كذا في النهاية، وفي حديث ابن عمر لا تدع ركعتي الفجر فإن فيهما الرغائب قال الكلابي: الرغائب: ما يرغب فيه من الثواب العظيم، يقال: رغيبة ورغائب، وقال غيره: هو ما يرغب فيه ذو رغب النفس، ورغب النفس: سعة الأمل، وطلب الكثير، ومن ذلك: صلاة الرغائب، واحدتها: رغيبة، ومن سجعات الأساس: فلان يفيد الغرائب، ويفئ الرغائب، وقال الواحدي: رغبت بنفسي عن هذا الأمر، أي ترفعت. والرغب بالضم وبضمتين: كثرة الأكل، وشدة النهم والشره، وفي الحديث الرغب شؤم ومعناه الشره والنهمة والحرص على الدنيا والتبقر فيها، وقيل: سعة الأمل وطلب الكثير، وفعله رغب ككرم رغبا ورغبا فهو رغيب، كأمير وفي التهذيب: رغب البطن: كثرة الأكل، وفي حديث مازن: وكنت امرأ بالرغب والخمر مولعا أي بسعة البطن وكثرة الأكل ويروى بالزاي، يعني الجماع. وأرض رغاب، كسحاب، ورغب مثل جنب: تأخذ الماء الكثير ولا تسيل إلا من مطر كثير، أولينة واسعة دمثة وقد رغبت رغبا، والرغيب: الواسع الجوف، ورجل رغيب الجوف إذا كان أكولا، وقال أبو حنيفة: واد رغيب: ضخم كثير الأخذ للماء واسع، وهو مجاز. وواد زهيد: قليل الأخذ، كرغب بضمتين، فعله رغب ككرم يرغب رغابة ورغبا بالضم وبضمتين وواد رغب بضمتين: واسع، مجاز، وطريق رغب ككتف، كذلك، والجمع رغب بضمتين، قال الحطيئة: مستهلك الورد كالأستي قد جعلتأيدي المطي به عادية رغبا وتراغب المكان إذا اتسع، فهو متراغب، وحمل رغيب أي ثقيل، كمرتغب، قال ساعدة بن جؤية: تحوب قد ترى إني لحمل على ما كان مرتغب ثقيل ومن المجاز: فرس رغيب الشحو: واسع الخطو كثير الأخذ من الأرض بقوائمه والجمع رغاب، وإبل رغاب: كثيرة الأكل، قال لبيد: ويوما من الدهم الرغاب كأنهاأشاء دنا قنوانه أو مجادل ومن المجاز: قولهم: أرغب الله قدرك، أي وسعه وأبعد خطوه، وفي الحديث أفضل الأعمال منح الرغاب قال ابن الأثير: هي الواسعة الدر الكثيرة النفع، جمع الرغيب، وهو الواسع، جوف رغيب وواد رغيب، وفي حديث حذيفة: طعنة رغيبة أي واسعة، وفي حديث أبي الدرداء بئس العون على الدين قلب نخيب وبطن رغيب وفي حديث الحجاج لما أراد قتل سعيد بن جبير ائتوني بسيف رغيب أي واسع الحدين يأخذ في ضربته كثيرا من المضرب. والمرغب كمحسن ميل غني، عن ابن الأعرابي وأنشد: ألا لا يغرن امرأ من سوامـه سوام أخ داني القرابة مرغب وعن شمر: هو الموسر له مال كثير رغيب، وهو مجاز. والمراغب: الأطماع، والمراغب: المضطربات للمعاش.
والمرغاب بالكسر ضبطه أبو عبيد في معجمه، ولكنه في المراصد ما يدل على أنه مفتوح، كما ينبئ عنه إطلاق المؤلف، وكما هو نص الصاغاني أيضا: ع قالوا: كانت له غلة كثيرة يرغب فيها، أقطعه معاوية بن أبي سفيان كابس بن ربيعة لشبهه به صلى الله عليه وسلم، وسيذكر في ك ب س وقيل: نهر بالبصرة، كذا قاله شراح الشفاء ونهر بمرو الشاهجان، ومرغاب: ة من قرى مالين بهراة كذا ذكره الحافظ ابن عساكر في المعجم البلدانيات وبالكسر: سيف مالك بن حمار وفي بعض النسخ جماز بالجيم والزاي والأول أصوب ومرغبان: قرية بكس منها أبو عمرو محمد بن أحمد بن الحسن أبي النجري بن الحسن المروزي، مروزي سكن مرغبان وحدث، مات سنة 435 ومرغابين مثنى: ع بالبصرة وفي التهذيب: اسم موضوع لنهر بالبصرة. والرغابى كالرغامى: زيادة الكبد. ورغباء: بئر معروفة، قال كثير عزة: إذا وردت رغباء في يوم وردها قلوصي دعا إعطاشه وتبـلـدا وراغب ورغيب ورغبان: أسماء. وعبد العظيم بن حبيب بن رغبان، حدث عن الإمام أبي حنيفة النعمان بن ثابت الكوفي قدس سره، وطبقته، وهو متروك وقال الدارقطني: ليس بثقة، وفاته أبو الفوارس عبد الغفار بن أحمد بن محمد بن عبد الصمد بن حبيب بن رغبان الحمصي، محدث، قدم أصبهان سنة 295 وعاد إلى حمص. وابن رغبان مولى حبيب بن مسلمة الفهري، من أهل الشأم، صاحب المسجد ببغداد. ومرغبون: ة ببخارا منها أبو حفص عمر بن المغيرة، حدث عن المسيب بن إسحاق، ويحيى بن النضر وغيرهما، وعنه أبو إسحاق إبراهيم بن نوح ابن طريف البخاري. والرغبانة بالضم: سعدانة النعل وهي عقدة الشسع التي تلي الأرض، قال الصاغاني: ووقع في المحيط بالزاي والعين المهملة، وهو تصحيف قبيح، وزاده قبحا ذكره إياها في الرباعي. والرغيب كأمير: الواسع الجوف من الناس وغيرهم يقال: حوض رغيب وسقاء رغيب، وكل ما اتسع فقد رغب رغبا، وجمع الرغيب: رغاب، وقد تقدم.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR12.592 harfرَغِبَ
1 رَغِبَ ذ , aor. رَغَبَ , inf. n. رَغْبَةٌ (JK, TA) and رَغْبَى (JK) [and app. رَغَبٌ &c. as in the next sentence but one], He desired a thing [app. in an absolute sense, agreeably with what follows in the next sentence but one: and also,] vehemently, eagerly, greedily, very greedily, with avidity, excessively, or culpably; he coveted a thing, longed for it, or lusted after it. (TA.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.573 harfرَغِبَ
رَغِبَ A ( n. ac. رَغْب 1 , رَغْبَة 1t , رَغْبَى 1ya , رُغْب 3 , رُغْبَى 3ya , رَغَب 4 , رَغْبَآءُ 42 )
a. [ acc. or Fī ], Wished, desired, longed, craved, yearned for.
b. [ 'An ], Disliked; was disinclined, averse, loath, reluctant to.
c. [ Bi & 'An ], Preferred to, liked better than.
d. ( n. ac. رَغْب 1 , 1t. 1ya , رُغْب 3 , رُغْبَة 3t , رُغْبَى 3ya , رَغَب 4 ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok20.063 harfرغب
رَغِبَ - يَرْغَبُ - رَغَب - رَغَبَاً
رَغِبَ - يَرْغَبُ + الكائن: ضد " رهب - يرهب ": يريد مع طمع وحرص
رَغِبَ - يَرْغَبُ + كائن + أن يفعل: يريد أن يفعل، بميل وهوى ومتعة: يريد مع تعزيز امتاعي: يضع تصوراَ ومخططاً للعمل والفعل، وذلك لتنفيذ قرار أو حكم، ويضع هذا المخطط أو برنامج العمل في حالة انتظار لبدء التنفيذ و يعطى هذا البرنامج تعزيزاً
Mücavir kökler63 mücavir (81 toplam)
- صلح
3 ortak ayet · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
- خير
3 ortak ayet · Hayr : At sürüsü demektir
- خمص
1 ortak ayet · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
- ظمأ
1 ortak ayet · Susamak
- إبراهيم
2 ortak ayet · İbrahim
- وطأ
1 ortak ayet · “Vita” minder demektir
- ملي
1 ortak ayet · Süreyi uzattım
- سفه
1 ortak ayet · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
- ضيع
1 ortak ayet · Zayi eder
- غيظ
1 ortak ayet · Öfke
- نيل
1 ortak ayet · Erişirler
- رهب
1 ortak ayet · Cübbe demektir
Geçtiği ayetler(8)
وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ
YönelenlerŞayet onlar, Allah’ın ve peygamberinin kendilerine verdiklerinden hoşnud olsalardı da: Bize Allah yeter, yakında bize bol nimetinden verir, Rasulü’ de. Biz, ancak Allah’a rağbet edenleriz, demiş olsalardı.
عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ
YönelenlerBelki Rabbımız bize bundan daha iyisini verir. Doğrusu biz; artık Rabbımızdan dilemekteyiz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رغب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حرص, طمع, طلب |
| Zıt Kök | رهب |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kabın, midenin veya arazinin iç hacminin genişlemesi, dolma ve yutma kapasitesinin büyümesi |
| Çekirdek Özet 2 | İradenin bir hedefe doğru açılması; harf-i cer ile yön değiştirerek yönelme (إلى / في) ya da bütünüyle dışlama (عن) |
| Çekirdek Özet 3 | İçsel hacmin ve arzunun sınır tanımaz genişliği; bu potansiyelin fâni hedeflerden çekilip mutlak kaynağa bağlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca tek yönlü olumlu bir istek sanıp harf-i cer değişiminin anlamı taban tabana zıtlaştırdığını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رغ | Bolluk, genişlik, köpürme ve akışkan hacim artışı; nitekim رغد kökünde hayatın ve rızkın bollaşması, رغم kökünde ise boyun eğdirilerek burnun toprağa sürtülmesi ve toprağın tozuması durumlarında bu genişlik ve akışkan sürtünme izi görülür. | ب | İçsel hacim, kap veya beden boşluğu kazanarak dışarıdaki nesneyi içine alma ya da bünyeden bütünüyle püskürtme yönünde somut bir iç-dış gerilimine daralmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı | Başat irade, yönlendirici merkez ve bilinçli yönelim. |
| غ | Göz imgesinden türetme yoğunlaşma | Perdelenmişlik, derinlik, doymak bilmez içsel karanlık ve dipteki arayış. |
| ب | Çadır, ev, iç mekân | İç hacim, sığınak, bünye ve bir şeyin içine girme veya alma kabiliyeti. |
| رغب | Bilincin derin ve doymak bilmez bir iç hacim açarak yönelmesi | Başat iradenin (ر) içsel derinlik ve doyumsuzlukla (غ) haznesini (ب) bir nesneye veya gayeye ardına kadar açması hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İçi çok geniş olan su havuzu, kova veya su kabı (حوض رغيب); karnı geniş ve obur kimse (رجل رغيب الجوف); geniş adım atan süratli at (فرس رغيب الشحوة); sel sularını toplayan geniş vadi tabanı veya yumuşak arazi (الرغاب). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Abdü Yegûs veya Abde b. et-Tabîb’in şiirinde geniş ve bol bağış anlamında رغيبة / رغائب kullanımı ile Maqāyīs al-Lugha’da şahit getirilen şu beyit: وإِلى الذي يُعْطِي الرّغائبَ فارْغَبِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dualarda ve Emevî/erken dönem hitabetinde korku ve umut kutbunu bildiren رغبة ve رهبة ikilemesi; ayrıca Hz. Ömer'in vefat döşeğinde söylediği راغب وراهب ifadesi. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve el-Müfredât.
Sami etimolojik katman
Arapça رغب kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı grubunda psikolojik ve fizyolojik genişlik/arzu matrisinde belirginleşen özgün bir kullanıma sahiptir. İbranice ve Aramice gibi Kuzey-Batı Sami dillerinde doğrudan ses denkliği gösteren üçlü bir kök formu yaygın bir arzu fiili olarak yer almaktan ziyade, içsel genişlik, kabarma ve akışkan bolluk bildiren köklerle (رغ iki harfli tabanı üzerinden r-g-v / r-g-y biçimleri) kavramsal temas kurar. Arapçada ise kök, hem morfolojik bütünlüğünü hem de çift kutuplu anlam yapısını koruyarak bir kabın, midenin veya arazinin içine sıvı ya da nesne alma kapasitesini (genişliğini) anlatmış; oradan insan nefsinin nesnelere yönelik oburluğuna, hırsına ve yönelimine kaymıştır. Bu kökün en ayırt edici semantik evrimi, aldığı edatlarla (özellikle إلى ve عن) iradenin açılım yönünü doğrudan değiştiren bir vektörel dinamizm kazanmış olmasıdır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İç hacmin genişliği ve doymak bilmez yutma kapasitesi | Fiziksel havuz ve mide genişliğinden iradenin bir gayeye doğru derinlemesine açılmasına veya bir nesneden bütünüyle yüz çevirmesine geçilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami genişleme ve kabarma tabanı | Kuzey-Batı Sami kollarında sınırlı izler taşırken Arapçada somut hacim genişliğinden soyut arzu ve irade vektörüne dönüşmüştür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik arzu ve genişleme kökleri | Genişleme ve yutma bildiren arkaik tabanlarla temas muhtemeldir; ancak doğrudan ödünçleme bağı tespit edilemez. | Muhtemel |
Kaynak HALOT, Lisān al-ʿArab ve David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رغب | Anlamlı | Genişlik, arzu, yönelme veya yüz çevirme | Havuzun genişliği; iradenin bir şeye yönelmesi veya ondan bütünüyle kaçınması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ربغ | Anlamlı | Hayatın bol ve geniş olması | Bolluk, refah içinde yaşama ve toprağın yumuşaklığı. | Hedef kökle ortak genişlik ve rahatlık bağı taşır; Kur'an'da geçmez. |
| غرب | Anlamlı | Uzaklaşmak, batmak, yabancılaşmak | Güneşin batması, ufukta kaybolma ve yabancılık. | Hedef kökün عن ile uzaklaşma anlamına zıt yönden hareket ortaklığı kurar; Kur'an'da geçer. |
| غبر | Anlamlı | Kalmak, geride kalmak, tozumak | Bir şeyin kalıntısı, geçip giden zamanın tozu ve tortusu. | Akışın zıddına tutunup kalmayı bildirir; Kur'an'da geçer. |
| برغ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız anlam kökü olarak işlenmemiştir; Kur'an'da geçmez. |
| بغر | Anlamlı | Doymak bilmez susuzluk | Su içtiği halde doymayan devenin hastalığı; doyumsuz içme. | Hedef kökün doymak bilmez iç hacim anlamıyla birebir örtüşen fizyolojik bir türevdir; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رغب | Merkez | İradî genişlik, doyumsuz yönelim veya mutlak dışlama | Bir kabın genişlemesi gibi nefsin hedefe ardına kadar açılması veya hedeften bütünüyle kaçınması. | Harf-i cer ile yönü belirlenen çift kutuplu çekim ve itim dinamiği. |
| حرص | Komşu | Bir nesneye aşırı düşkünlük ve tutku | Bir şeyi elde etmek için tırmalama, deriyi soyacak kadar zorlama ve hırs gösterme. | رغب köküne göre daha dışsal, yırtıcı ve elde etmeye odaklı bir çabadır. |
| طمع | Komşu | Hak edilmeyen veya henüz elde olmayan bir şeye göz dikme | Nefsin elde edilmesi kesin olmayan bir faydaya karşı zaaf ve iştah duyması. | رغب kökünde içsel hacmin genişlemesi varken طمع kökünde nesneye asılma zaafı baskındır. |
| طلب | Komşu | Arama ve peşine düşme eylemi | İsteğin fiilî olarak sahada aranması ve nesnesinin peşinden gidilmesi. | رغب içsel yönelim ve arzu iken طلب bu arzunun dışsal fiile dökülmüş arayışıdır. |
| رهب | Zıt | Derin ürperti ve kaçınma | Korku, çekinme, sakınma ve iradenin büzüşerek geri çekilmesi. | Kur'an'da رغب kökünün tam simetriği olarak umut ile korku kutbunu tamamlar. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رغب | Hacim genişliği; arzulayarak yönelme veya sakınarak yüz çevirme | Fiziksel genişlikten kaynaklanan içsel arzu ve harf-i cer vasıtasıyla çift yönlü vektörel yönelim. | Kesin |
| Latince | concupiscere, inclinare, aversari | Şiddetle arzulama; eğilim gösterme; tiksinerek yüz çevirme | Concupiscere nefsin doyumsuz iştahını, inclinare yönelmeyi, aversari ise عن ile olan kaçınmayı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to desire, to yearn, to turn away from | İçtenlikle arzulama, can atma, yüz çevirme | Tek başına bir fiil iki yönü birden veremez; to yearn yönelmeyi, to shun veya to turn away kaçınmayı karşılar. | Güçlü |
| Almanca | begehren, ersehnen, verschmähen | İhtirasla arzulama, hasretle isteme, hor görüp yüz çevirme | Begehren içsel arzuyu, verschmähen ise bir şeyden yüz çevirip onu değersiz bulmayı aktarır. | Güçlü |
| Fransızca | désirer, aspirer à, se détourner de | Arzu etmek, bir şeye yönelmek, yüz çevirmek | Aspirer à kökün إلى ile kullanımındaki yüksek gayeyi, se détourner de ise عن ile kullanımındaki kopuşu verir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رغب + إلى / في (Olumlu Yönelim) | Allah’a ve O'nun rızasına içtenlikle yönelmek, yalnızca O'ndan ummak | Müminlerin ve peygamberlerin ihlasla Allah'a yönelmesi bağlamı (Tevbe 9:59, Kalem 68:32, İnşirâh 94:8). |
| رغب + عن (Yüz Çevirme / Dışlama) | Bir inançtan, yoldan veya kişiden nefretle yüz çevirmek, onu terk etmek | İbrahim milletinden yüz çeviren sefihler ve putperest babanın İbrahim'i tehdidi (Bakara 2:130, Meryem 19:46). |
| رغب + Çift Yönlü İhtimal (Nikâh Bağlamı) | Evlenmeyi çok arzu etmek veya tam aksine mehir vermemek için evlenmekten kaçınmak | Yetim kadınların hakları ve onlarla nikâhlanma arzusu ya da kaçınması bağlamı (Nisâ 4:127). |
| رغبا (İsim/Mastarda Umut Hali) | Derin bir umut, arzu ve yalvarışla dolu içsel yönelim hali | Zekeriya ve peygamberlerin yakarış hali; korkuyla (رهبا) dengelenen arzu (Enbiyâ 21:90). |
| رغب + عن + Nefis (Kendini Üstün Görme) | Kendi canını başkasının canından üstün ve aziz tutarak sakınmak | Savaştan geri kalıp Allah Resûlü'nün canından kendi canını esirgeme bağlamı (Tevbe 9:120). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Havf ve recâ dengesi; irade ve hidayet | İnsanın yaratıcıya yönelmesinde korku ile arzu dengesi ve İbrahim'in milletinden yüz çevirmenin itikadî hükmü. | İradenin mutlak yöne çevrilmesi ve fâni hedeflerden arındırılması. |
| Fıkıh | Nikâh, mehir ve yetim hakları | Nisâ 4:127 ayetinde yer alan fiilin yetimlerle evlenme arzusu mu yoksa evlenmekten imtina etme mi olduğu tartışması. | Edat takdirine göre hükmün zıt taraflara evrilmesi. |
| Tefsir | Harf-i cerlerin fiil anlamına tesiri (tazmin) | Bir fiilin إلى ile sevgi ve yöneliş, عن ile buğuz ve terk manası kazanmasındaki belagat incelikleri. | Bağlam ve harf-i cer marifetiyle anlamın kristalleşmesi. |
| Hadis | Sünnete bağlılık ve zühd anlayışı | Hz. Peygamber'in "Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir" hadisindeki ikaz. | Dinin belirlediği ölçüden aşırı ibadet veya ihmal yoluyla sapmama. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ubudiyet ve yöneliş | İhlaslı talep ve iltica | Bütün arzu ve umutların yalnızca Allah'a has kılınması | İnsanın içsel boşluğunu fâni putlarla değil mutlak yaratıcı ile doldurması (İnşirâh 94:8). | Kesin |
| İlmi | Hakikati arama iştiyakı | Entelektüel merak ve adanmışlık | Zihnin hakikate ardına kadar açılıp cehaletten yüz çevirmesi | İlim yolcusunun doymak bilmez bir zihinsel kapasiteyle gerçeğe yönelmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sadakat ve ortak dava | Kolektif hedefe kilitlenme | Bireysel can kaygısını aşarak ortak ülküye bağlanma | Savaştan kaçıp kendi canını kamu yararından üstün tutmama bilinci (Tevbe 9:120). | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim ve tasarruf güdüsü | İhtiyaç kapasitesi ve talep | Pazardaki tüketim arzusunun veya doyumsuzluğun dengelenmesi | İktisadi kaynaklara yönelen aşırı iştahın ahlaki çerçevede sınırlandırılması. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektörel çekim ve itim potansiyeli; hacimsel genleşme | Bir alanın potansiyel kapasitesinin genişlemesi ve merkezdeki yükün işaretine bağlı olarak çekme ya da itme kuvveti üretmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pozitif ve negatif motivasyon; seçici yönelim teorisi | İnsan bilincinin bir nesneye karşı yüksek ilgi ve bağlılık göstermesi veya aynı nesneyi sistem dışına iterek yabancılaşması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Türkçedeki «rağbet etmek» (beğenilmek, talep görmek) kalıbına indirgeyerek pasif ve sıradan bir arzu düzeyine sıkıştırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün edatlara bağlı olarak iki zıt yöne akan güçlü bir irade vektörü olduğunu; hem mutlak ilahi adanmışlığı (إلى) hem de radikal kopuş ve dışlamayı (عن) kapsadığını görememek. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nisâ 4:127 veya Bakara 2:130 gibi ayetlerde yönün ve edatın tayin edilememesi sonucu cümlenin manasını bütünüyle tersine çevirmek veya yetim hukukunu yanlış kurgulamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisinde iradeyi nötr bir güç değil, daima bir yöne doğru genişleyen ve harf-i cer ile niteliği değişen dinamik bir çekim alanı olarak tarif ettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbrahim kıssalarında şirkten radikal kopuş sahnelerinde, peygamberlerin dua ve yakarış ahlakında ve münafıkların can kaygısıyla savaştan kaçış psikolojisini anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın salt korkudan (رهب) ibaret olduğu yanılgısını düzelterek, gerçek kulluğun yüksek bir arzu ve yönelişle (رغب) dengelenen dinamik bir çekim hali olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİçi geniş bir kabın, havuzun veya midenin dışarıdaki suyu ve yiyeceği içine alacak şekilde genişlemesi; bol akışlı ve geniş arazi.
- Soyut anlamİradenin ve bilincin bir gaye için sınır tanımaz bir iç hacim açması; edatına göre o gayeye doğru bütünüyle çekilmesi veya gayeyi dışarıda bırakıp kaçınması.
- Sistematik karşılıkİnsanın içsel arzu kapasitesinin fâni dünyadan ve sahte ilahlardan sıyrılarak nihai hakikate yönlendirilmesi; motivasyonun tek merkezde toplanması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıBurada iradenin yönelim vektörünü, yönelişin yönünü belirleyen edatı ( durumu إلى ve في ile yönelmeyi, durumu ise عن ile yüz çevirmeyi), ise hedefteki nesnenin zihinsel potansiyel alanının gradyanını temsil eder. Model, iradenin içsel hacminden doğan kuvvetin edat vasıtasıyla çekici veya itici bir dinamiğe dönüşmesini gösterir.