ركض
ر - ك - ض
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
Rekud (Dat) sert yay demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Rekud (Dat) sert yay demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.031 harfالكاف والضاد والراء معهما
ك ر ض، ركض، ضرك مستعملات كرض: الكَريض: ضرب من الأقط، وصنعته: الكِراض. كَرَضوا كِراضاً، وهو جبن يتحلب عنه ماؤه فيمصل. والكِراض: ماء الفحل، قال:
سوف يدنيك من لميس سبنتـا ة أمارت بالبول ماء الكِراضِ
وهذه مدخلة في التشبيه، كقولهم، يأكل الطين كأنما يأكل به سكراً.
ركض: الرَّكْضُ: مشية الرجل بالرجلين معاً، والمرأة ترُكضُ ذيولها برجليها إذا مشت، قال النابغة:
والرّاكضاتِ ذيول
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR805 harfالرَكْضُ: تحريكُ الرجل. ومنه قوله تعالى: "ارْكُضْ بِرِجْلِكَ". ورَكَضْتُ الفرسَ برِجلي، إذا اسْتَحْثَثْتَهُ ليعدو، ثم كَثُرَ حتَّى قيل: رَكَضَ الفرسُ، إذا عدا. وليس بالأصل، والصوابُ رُكِضَ الفرسُ على ما لم يسمَّ فاعله، فهو مَرْكوضٌ. وفي حديث الاستِحاضَةُ: هي رَكْضَةٌ من الشيطان، يريد الدَفْعَةَ. وأَرْكَضَتِ الفرسُ، إذا عَظُمَ ولدُها في بطنها وتحَرَّك. وارتَكَضُ المهرُ في بطن أمه. وارْتَكَضَ فلانٌ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.504 harfك ض ر
كرض ، ضرك ، ركض : مستعملة .
كرض : قال الليث : الكَرِيضُ : ضَرْب من الأقِطِ ، وصنعتُه الكِراضُ ، وقد كرَضُوا كراضاً ، وهو جُبْنٌ يتحلَّب عنه ماؤه فَيَمْصُل كقوله :
. . . . . . كَرِيضٍ مُنَمِّس
قلت : أخطأ الليث في الكَريض وصحَّفه ، والصواب : الكَريصُ بالصاد غير معجمة مسموعٌ من العرب .
وأقرأني الإياديُّ عن شمر ، والمنذريُّ عن أبي الهيثم كلاهما لأبي عبيد عن الفرَّاء قال : الكَرِيصُ والكَريزُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.997 harf(باب الراء والكاف وما يثلثهما)
(ركل) الراء والكاف واللام أصلٌ يدلُّ على جنسٍ من الضرب بالرِّجْل. يقال رَكَلَه ورَفَسه برِجله. ومَرْكَلاَ الفَرَس مِن جنبيه، حيث يركُل الفارسُ برجليه. وتركَّل على الشيء برجله. وتركَّل الحافرُ بمِسْحَاتِه، إذا ضربَها برِجْله لتدخُل في الأرض. قال الأخطل:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1]) والكديد: المُرَكَّل([2]).
(ركم)
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR224 harf- الركض: الضرب بالرجل، فمتى نسب إلى الراكب فهو إعداء مركوب، نحو: ركضت الفرس، ومتى نسب إلى الماشي فوطء الأرض، نحو قوله تعالى: ﴿اركض برجلك﴾ [ص/42]، وقوله: ﴿لا تركضوا وارجعوا إلى ما أرتفتم فيه﴾ [الأنبياء/13]، فنهوا عن الانهزام.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.708 harfر ك ض
ركل الدابة برجل وركضها برجليـن: ضربهـا ليستحثهـا واضـرب مركضيهـا ومركليهـا واضربـوا مراكضهـا ومراكلهـا.
وراكضـه الخيـل وخرجـوا يتراكضـون الخيـل وتراكضـوا إليهـم خيلهم حتى أدركوهم وارتكضوا في الحلبة.
ومن المجاز: الطائر يركض بجناحيه: يحرّكهما ويردّهما على جسده.
قال العجاج: إذا النهار كفّ ركض الأخيـل هو طائر أخضر لا ينجحر وقت الهجير كما يفعل سائر الطيور فوصف النهار بكفّه إياه
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.120 harfرَكَضَ الدابةَ يَرْكُضُها رَكْضاً: ضرَب جَنْبَيْها برجله. ومِرْكَضةُ القَوْس: معروفة وهما مِرْكَضَتانِ؛ قال ابن بري: ومِرْكَضا القَوْس جانباها؛ وأَنشد لأَبي الهيثم التَّغْلَبِيّ:
لنا مَسائِحُ زُورٌ، في مَراكِضِها
لِينٌ، وليس بها وهْيٌ ولا رَقَقُ
ورَكَضَتِ الدابةُ نفسُها، وأَباها بعضُهم. وفلان يَرْكُضُ دابّتَه: وهو ضَرْبُه مَرْكَلَيْها برِجْليْه، فلما كثر هذا على أَلسنتِهِم استعملوه في الدوابِّ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR327 harf* ر ك ض * * الرَّكْضُ * تحريك الرجل ومنه قوله تعالى ﴿اركض برجلك﴾ وبابه نصر و * رَكَضَ * الفرس رجله استحثه ليعدو ثم كثر حتى قيل ركض الفرس إذا عدا وليس بالأصل والصواب ركض الفرس على ما لم يسم فاعله فهو * مَرْكُوضٌ * وفي حديث الاستحاضة ﴿هي * رَكْضَةٌ * من الشيطان﴾ يريد الدفعة و * رَكَضَهُ * البعير إذا ضربه برجله ولا يقال رمحه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.359 harfالركض: تحريك الرجل ، كما في الصحاح. قال: ومنه قوله تعالى: اركض برجلك هذا مغتسل بارد وشراب قال الصاغاني: أي اضرب بها الأرض ودسها بها. وقال ابن الأثير: أصل الركض الضرب بالرجل والإصابة بها، كما تركض الدابة وتصاب بالرجل. وأنشد الصاغاني لذي الرمة يصف الجندب:
معروريا رمض الرضراض يركضهوالشمس حيرى لها بالجو تدويم وفي الأساس: يقال: ركض الجندب الرمشاء بكراعيه. وهو مجاز. ومنه أيضا حديث عمر
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.120 harfرَكَضَ
1 رَكَضَ ذ , aor. رَكُضَ , inf. n. رَكْضٌ, He moved, (S, A, K,) or struck with, (Msb,) his leg, or foot: (S, A, Msb, K:) or he struck and hit therewith, like as one strikes and hits therewith a beast. (IAth.) Hence, (S, A, K,) the phrase in the Kur [xxxviii. 41], (S,) اُرْكُضْ بِرِجْلِكَ [Strike thou the ground with thy foot]: (S, A, K:) or strike thou, and tread, the ground with thy foot.
رَكَضَ 1 رَكَضَ ذ , aor. رَكُضَ , inf. n. رَكْضٌ, He moved, (S, A, K,) or struck with, (Msb,) his leg, or foot: (S, A, Msb, K:) or he struck and hit therewith, like as one strikes and hits therewith a beast. (IAth.) Hence, (S, A, K,) the phrase in the Kur [xxxviii. 41], (S,) اُرْكُضْ بِرِجْلِكَ [Strike thou the ground with thy foot]: (S, A, K:) or strike thou, and tread, the ground with thy foot. (Sgh.) You say also, رَكَضَ الرَّجُلُ (tropical:) The man struck the ground with his foot: and رَكَضَتِ الخَيْلُ (tropical:) The horses struck the ground with their hoofs: and جَآءَتِ الخَيْلُ رَكْضًا (tropical:) [The horses came striking the ground with their hoofs]: and رَكَضَتِ الجُنْدَبُ الرَّمْضَآءَ بِكُرَاعَيْهَا (tropical:) [The locusts termed جندب struck the vehemently-hot ground with their two legs]: and تَرَكْتُهُ يَرْكُضُ بِرِجْلِهِ لِلْمَوْتِ (tropical:) [I left him striking the ground with his foot previously to death: see also 8]. (A.) [The above-mentioned phrases marked as tropical are so marked on the authority of the A: but the reason of their being so I do not see.] ― -b2- They also said, sometimes, رَكَضَ الطَّائِرُ, meaning (assumed tropical:) The bird moved his wings in flying: (S:) the inf. n., رَكْضٌ, signifying (tropical:) the act of moving the wing: (K, TA:) and الطَّائرُ يَرْكُضُ بِجَنَاحَيْهِ (tropical:) The bird moves his wings, and puts them back against his body: (A, TA:) or the former of these two phrases means (assumed tropical:) the bird was quick, or swift, in his flying. (TA.) ― -b3- رَكْضٌ also signifies The act of impelling; syn. دَفْعٌ: and the urging a horse to run, (A, K, TA,) [by striking] with his foot or leg: (TA:) the striking a beast with one's feet or legs, to urge him: (Mgh:) or putting him in motion, whether he go on or not. (As.) You say, رَكَضْتُ الفَرَسَ بِرِجْلِى I urged the horse to run, with my foot or leg. (S, O, Msb. *) And رَكَضَ الدَّابَّةَ, aor. رَكُضَ , inf. n. رَكْضٌ, He struck the sides of the beast with his foot or leg. (TA.) And رَكَضَ الدَّابَّةَ بِرِجْلٍ, and بِرِجْلَيْنِ, He struck the beast to urge it with a foot or leg, and with two feet or legs. (A.) ― -b4- And from frequency of usage of the phrase رَكَضْتُ الفَرَسَ, originated the saying رَكَضَ الفَرَسُ, (AZ, * S, Mgh, Msb,) meaning (tropical:) The horse ran: (S, Mgh: *) which some disallow; but without reason, since it has been transmitted by a good authority: (Msb:) it is disallowed by As: (TA:) [and J says,] the correct phrase is رُكِضَ الفَرَسُ: (S:) or you say, رُكِضَ الفَرَسُ فَرَكَضَ هُوَ, meaning [The horse was urged to run,] (assumed tropical:) and he ran: (K:) and رَكْضٌ signifies (assumed tropical:) the act of running: (K, in another place in this art.:) and (assumed tropical:) the act of fleeing: whence, [in the Kur xxi. 12], اـِذَا هُمْ مِنْهَا يَرْكُضُونَ (K) (assumed tropical:) lo, they fled from it, from punishment: (Zj:) or (assumed tropical:) were routed, and fled from it: (Fr:) or they ran from it: (Mgh:) [for] رَكَضَ الرَّجُلُ signifies (assumed tropical:) The man fled, and (assumed tropical:) ran. (ISh.) [Hence,] رَكَضَتِ النُّجُومُ فِى السَّمَآءِ (tropical:) The stars moved along in the sky. (A, TA.) [And hence,] رَكْضٌ also signifies (assumed tropical:) A man's going along by both his legs together. (TA.) ― -b5- You also say, رَكَضَهُ البَعِيرُ (S, A, Msb) (tropical:) The camel struck him with his kind leg: (S, Msb:) like as you say, رَمَحَهُ الفَرَسُ: (A, Msb: *) but you should not say, [when a camel is the agent,] رَمَحَهُ. (Yaakoob, S.) And رَكَضَ الأَرْضَ, and الثَّوْبَ, (assumed tropical:) He struck the ground, and the garment, or piece of cloth, with his foot or leg. (TA.) And المَرْأَةُ تَرْكُضُ ذُيُولَهَا وَخَلْخَالَهَا بِرِجْلَيْهَا اـِذَا مَشَتْ (tropical:) [The woman kicks her skirts and her anklets with her feet when she walks]. (A, TA.) ― -b6- And رَكَضَتِ القَوْسُ السَّهْمَ (tropical:) The bow propelled the arrow. (A, TA.) ― -b7- And رَكَضْتُ القَوْسَ (tropical:) I shot with the bow. (A, TA.) ― -b8- And هُوَ لَا يَرْكُضُ المِحْجَنَ (assumed tropical:) He does not defend himself: (K:) or (assumed tropical:) he is not angry and vexed at a thing, nor does he defend himself. (IAar, L.) ― -b9- And رَكَضَ النَّارَ بَالمِرْكَضِ (tropical:) [He stirred the fire with the مَركَض]. (A.)
راكضهُ 3 راكضهُ ذ , (S, K,) or راكضهُ الخَيْلَ, (A,) He contended with him in a race, each making his horse to run. (S, K.)
اركضت 4 اركضت ذ , said of a woman, (K,) or of a mare, (A 'Obeyd, S, O, L,) (tropical:) Her fœtus became large in her belly, and moved about: (S, O, L, K:) or her fœtus moved about in her belly: (A 'Obeyd;) and so ↓ ارتكضت, said of a she-camel. (A, TA.)
خَرَجُوا يَتَرَاكَضُونَ 6 خَرَجُوا يَتَرَاكَضُونَ ذ [They went forth contending together in urging their horses]. (A.) And تراكضوا اـِلَيْهِمْ خَيْلَهُمْ [They contended together in urging towards them their horses] (S, A) حَتَّى أَدْرَكُوهُمْ [until they overtook them, or came up to them]. (A.) And فِى الحَلْبَةِ ↓ ارتكضوا [app. signifies They urged their horses in the raceground]. (A, TA.)
8 اـِرْتَكَضَ see 6. ― -b2- تَرَكْتُهُ يَرْتَكِضُ لِلْمَوْتِ (tropical:) [I left him struggling with, or convulsed in, his legs, previously to death: see also 1, near the beginning]. (A, TA.) ― -b3- ارتكض also signifies (tropical:) It was, or became, in a state of commotion or agitation: (S, A, K:) said of a fœtus in the belly (S, A) of a mare: (S:) and of water in a well. (A, TA.) ― -b4- ارتكض فُلَانٌ فِى أَمْرِهِ (tropical:) Such a one was, or became, agitated, or disturbed, or disquieted, in his affair: (S, TA:) and, which implies the same, (TA,) he exercised art, or cunning, (تَقَلَّبَ,) in his affair, and strove thereby to accomplish or effect it. (A, TA.) ― -b5- Hence اِرْتِكَاضٌ signifying (assumed tropical:) The travel-ling through, or traversing, countries, or regions. (Har p. 660.) ― -b6- See also 4.
رَكْضَةً رَكْضَةً ذ An impulse: a motion: (K:) [pl. رَكَضَاتٌ: see an ex. voce رَفَضَاتٌ.] Hence, (TA,) it is said in a trad. of I'Ab, that the blood which continues to flow after menstruation is رَكْضَةٌ مِنَ الشَّيْطَانِ, (S, * TA,) i. e. An impulse from the devil; (S;) whereby he finds a way of putting the woman in doubt respecting the affairs of her religion, and her state of pureness, and her prayer. (TA.) ― -b2- [Hence also,] one of the names of [the well of] Zemzem is رَكْضَةُ جِبْرِيلَ [The impulse of Gabriel; because it is fabled to have gushed forth on the ground's being struck by Gabriel's wings]. (TA.)
رَكُوضٌ رَكُوضٌ ذ , applied to a bow (قَوْس), (tropical:) That sends the arrow swiftly: (S, TA:) or that impels it vehemently: and ↓ مُرْكِضَةٌ [or perhaps ↓ مِرْكَضَةٌ] signifies the same. (AHn, TA.) ― -b2- See also رَاكِضٌ.
رَكَّاضَةٌ رَكَّاضَةٌ ذ : see the next paragraph.
رَاكِضٌ رَاكِضٌ ذ , applied to a horse, (tropical:) Running; as also ↓ رَكُوضٌ: (K:) or the correct epithet is ↓ مَرْكُوضٌ: (S:) and ↓ رَكَّاضَةٌ signifies the same, applied to a mare. (TA.) [Hence,] بِتُّ أَرْعَى النُّجُومَ وَهْىَ رَوَاكِضُ (tropical:) I passed the night observing the stars while they moved along in the sky. (A, TA.)
تَرْكَضَى تَرْكَضَى ذ and تِرْكِضَآءُ, the former incorrectly written in the K تَرْكَضَآءُ, [or, in some copies, تَرْكُضَآءُ, and the latter in one copy written تَرْكِضَآءُ,] are there said to be used as examples by the grammarians, but not explained; and the author offers his opinion that they are syn. with رَكْضٌ: (TA:) but this is a strange defect: for AHei explains them as signifying A certain gait, in which is a proud and self-conceited air, with an affected inclining of the body from side to side: and he asserts the ت to be augmentative: (MF, TA:) and in the L they are expl. as signifying a particular kind of gait: or meaning as above. (TA.)
مَرْكَضٌ مَرْكَضٌ ذ The part of the flank of a horse which the rider strikes with his heel or foot, (A, TA, the latter in this art. and also voce يَعْسُوبٌ,) on either side: (TA:) pl. مَرَاكِضُ. (A.) ― -b2- [Hence,] مَرَاكِضُ حَوْضٍ (tropical:) The sides of a watering-trough, (A, K,) against which the water strikes. (A, TA.)
مُرْكِضٌ مُرْكِضٌ ذ , applied to a mare, (A 'Obeyd,) or a she-camel, (A,) (tropical:) Whose fœtus moves about in her belly; (A 'Obeyd, A;) [or whose fœtus is large, and moves about in her belly; (see 4;)] as also مُرْكِضَةٌ; (A 'Obeyd;) or ↓ مُرْتَكِضَةٌ. (A.) ― -b2- See also رَكُوضٌ.
مِرْكَضٌ مِرْكَضٌ ذ : see مِرْكَضَةٌ, in two places. ― -b2- Also (tropical:) An instrument for stirring a fire. (A, K.)
مِرْكَضَةٌ مِرْكَضَةٌ ذ (tropical:) A mare that beats the ground with her legs (K, TA) when she runs. (TA.) ― -b2- See also رَكُوضٌ. ― -b3- Also (tropical:) A certain part of a bow; well known; one of [the two parts called] its مِرْكَضَتَانِ; (S;) or ↓ مِرْكَضَانِ: (IB:) each of the two curved extremities thereof; as also ↓ مِرْكَضٌ: (A:) or the side thereof: (K:) pl. مَرَاكِضُ. (TA.)
مَرْكُوضٌ مَرْكُوضٌ ذ : see رَاكِضٌ.
مُرْتَكَضُ المَآءِ مُرْتَكَضُ المَآءِ ذ (tropical:) The place in which water collects. (S, A, K.)
مُرْتَكِضَةٌ مُرْتَكِضَةٌ ذ : see مُرْكِضٌ.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR655 harfرَكَضَ
رَكَضَ U ( n. ac. رَكْض 1 ),
a. Ran; galloped.
b. Started; urged, spurred on ( horse ).
c. [ Bi ], Stamped, kicked, lashed out with ( the foot ).
d. [ Min ], Fled from.
e. Stirred, poked ( fire ).
رَاْكَضَ
رَاْكَضَ III ,
a. Raced.
اِرْتَكَضَ
اِرْتَكَضَ VIII
a. [ Fī ], Stirred, moved about in; troubled, bestirred himself about.
b. [ Fī ], Traversed, scoured, explored (
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok17.883 harfركض
رَكَضَ - يَرْكُضُ
رَكَضَ - يَرْكُضُ + الكائن: يمشي مسرعاً: يتحرك مسرعاً منتقلاً من مكان إلى آخر باستخدام رجليه
رَكَضَ - يَرْكُضُ + الكائن + من شيء: يمشي مسرعاً انطلاقاً من شيء (أو فراراً وخوفاً من شيء)
﴿وكم قصمنا من قرية كانت ظالمة وأنشأنا بعدها قوما آخرين(11) فلما أحسوا بأسنا إذا هم منها يركضون﴾: إذا هم منها(من القرية) يمشون مسرعين فارين
Mücavir kökler10 mücavir (20 toplam)
- غسل
1 ortak ayet · Su bitkisi
- برد
1 ortak ayet · Gocuk demektir
- حسس
1 ortak ayet · Küçük taş kırıntısı anlamındadır
- ترف
1 ortak ayet · Telef yerlere dökülüp hedere olan meyveler demektir
- شرب
1 ortak ayet · İçecek
- رجل
1 ortak ayet · Rical ayak demektir
- سكن
1 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir
- بأس
1 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir
- رجع
1 ortak ayet · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
- سأل
1 ortak ayet · “Sehl” ova demektir
Geçtiği ayetler(3)
ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ
KaçVur ayağını yere. İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ركض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هرب, فرر, عدو, سعى |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Ayağı sertçe bir zemine vurmak, biniti iki ayakla depeleyerek hızlandırmak |
| Çekirdek Özet 2 | Ayakla yere vurarak şifa ve kaynak fışkırtma ile dehşet anında panikle tabanları yağlayıp kaçışma |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel dürtünün veya içsel itkinin ani, sarsıcı ve hızlı bir yer değiştirme hareketine dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir koşma veya kaçma eylemi sanıp temelindeki ayakla sert darbe vurma ve tahrik edici sarsıntı unsurunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رك | Bir zemin üzerine baskı uygulama, yerleşme, temas ve ağırlık aktarma. Bu temel anlam ركب (üzerine binme), ركد (sabitlenip durma), ركز (saplama, dikme), ركس (ters yüz edip bastırma), ركع (aşağıya doğru eğilme), ركم (üst üste yığma) ve ركن (bir yere dayanma) köklerinde açıkça görülür. | ض | Dilin yan tarafının azı dişlerine baskısıyla oluşan yayılma ve baskılı çarpma sesi, köke ayağın zemine veya binitin böğrüne sertçe vurulması, itici bir tahrik ve panikle kaçışma dinamizmi kazandırmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin yönlendirici bir irade, hedef veya üst merkezden gelen bilinçli yönelimle başlatılması. |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Kuvvetin zemine veya nesneye doğrudan temas ettirilmesi, kavrayıcı ve odaklı bir güç aktarımı. |
| ض | Bitki filizi veya kıvrılmış yan gövde; yana açılma, sıkışıp fışkırma, sert basınç (türetme imge) | Sıkışan enerjinin sert bir darbe veya tazyikle dışarı fırlaması, ayağın zemini sertçe ezmesi. |
| ركض | İradeli yönelimin temas gücüyle zemine sert darbe indirip hareketi fışkırtması | Ayağın bir noktaya sertçe vurularak oradan bir sonucun çıkarılması ya da bu vuruşlarla bedenin hızla ileriye ve uzağa fırlatılması hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Süvarinin atını hızlandırmak için iki ayağının topuklarıyla binitin böğürlerine sertçe vurması (teplemesi), ayağı yere vurarak çiğneme ve anne karnındaki ceninin tekme atıp çırpınması (irtikâd). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî bir beytinde kökü kadınların yürürken eteklerini ayaklarıyla savurması anlamında kullanmıştır: وَالرّاكِضاتِ ذُيُولَ الرَّيْطِ فَنَّقَهَا / بَرْدُ الهَوَاجِرِ كَالغِزْلَانِ بِالجَرَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Ebü’d-Dukeyş’in naklettiği erken bedevi kullanımında genç kadının ayağıyla kocasının göğsüne sertçe vurup tepmesi bağlamında فَرَكَضَتْ بِرِجْلَيْهَا فِي صَدْرِي ibaresiyle aktarılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde ركض kökü, özellikle Güney-Batı Sami (Arapça) kolunda spesifikleşmiş, ayağın sertçe bir yüzeye vurulması ve bu vuruşun doğurduğu itici ivme semantiği üzerine odaklanmıştır. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan aynı fonetik dizilimle geniş bir kök ailesi oluşturmaktan ziyade, benzer fonosemantik nüanslar sert temas ve ayak vurma eylemlerini ifade eden köklerde yankılanır. Arapçada kökün asıl dairesi, bir biniti mahmuzlamak ve hızlandırmak için topuklarla vurmak (rakadâ’d-dâbbe) iken, sonradan bu vuruşların sonucu olan hızlı koşma binitin kendisine isnat edilerek mecazen yaygınlaşmıştır. Kökün ceninin anne karnındaki hareketi için kullanılması (irtikâd), içsel bir baskının dışa doğru yaptığı ritmik darbeleri gösteren en arkaik tabakayı muhafaza eder.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ركض kökünden türeyen eylemler | İlk somut anlam ayakla vurmaktır (ed-darb bi’r-ricl); koşma ve kaçma bu sert vuruşların doğurduğu ikincil bir sonuçtur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami semantik alanı | Binitin tepelenmesi, ceninin tekmelemesi ve sert zemin teması Arapça ve yakın lehçelerde korunmuş özgün bir semantik düğümdür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dışı Afro-Asyatik kollarda düzenli ses denklikleriyle örtüşen güvenilir veri tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ركض | Anlamlı | Ayağı sertçe vurmak, koşturmak | Binicinin biniti ayaklarıyla tepmesi, ayağı yere vurmak, dehşetle kaçışmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رضك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| كرض | Anlamlı | Katılaşmak, pıhtılaşmak, suyu ayrılmak | Kurutulmuş peynir veya süzme katık (karîd) yapımı, sıvının tortudan ayrılması | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| كضر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| ضرك | Anlamlı | Düşkünleşmek, helak olmak, zayıflamak | Kötü durum ve yoksulluk sebebiyle helake yaklaşmış kimse (darîk), erkek kartal | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| ضكر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ركض | Merkez | Ayak vurarak hareket etme ve kaçışma | Hareketi ayak darbeleriyle veya bir tahrikle başlatıp dehşet içinde süratle savrulma | Aslen ayağı vurmak, sonradan hızlıca koşup uzaklaşmak |
| هرب | Komşu | Korkudan kaçma | Tehlikeden kurtulmak amacıyla yön belirleyip uzaklaşma | Zihinsel plan veya korkuyla sığınağa doğru yönelme |
| فرر | Komşu | Kaçıp kurtulma | Kuşatılmış veya sıkışık bir alandan yarıp sıyrılarak sıvışma | Dar bir alandan veya hasımdan hızla bağını koparma |
| عدو | Komşu | Süratle koşma, haddi aşma | Adımları peş peşe ve ritmik olarak hızlandırıp mesafeyi aşma | Fiziksel hız ve sınır ihlali boyutu baskındır |
| سعى | Komşu | Hedefe dönük çaba ve yürüyüş | Bilinçli bir maksat ve amaç doğrultusunda gayretle ilerleme | İçsel kastın eşlik ettiği amaca yönelik hareket |
| ثبت | Zıt | Sabit kalma, yerinde durma | Mekânda ve durumda sarsılmadan, kıpırdamadan kök salıp bekleme | Hareketsizlik, yerleşiklik ve sebat etme hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ركض | Ayak vurmak, kaçmak, koşturmak | Temelinde ayağı yere veya bineğe vurma dürtüsü olan hızlı hareket | Kesin |
| Latince | Calcitrare, fugere | Ayakla tepmek, hızla kaçmak | Calcitrare kökün ayağı vurma/tepme fiziksel çekirdeğini, fugere ise kaçış eylemini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Stamp, gallop, flee in panic | Ayağını yere vurmak, dörtnala koşturmak, panikle kaçmak | Stamp ayağı sertçe vurmayı, gallop biniti mahmuzlayarak koşturmayı, flee panik kaçışını verir | Güçlü |
| Almanca | Stampfen, antreiben, fliehen | Yere vurmak/tepmek, dürtmek/hızlandırmak, kaçmak | Kökün hem itki/darbe tarafını hem de hızla kaçma yönünü parça parça karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Frapper du pied, galoper, s'enfuir | Ayakla vurmak, at sürmek, kaçmak | Ayağın zeminle darbeli teması ve korku kaynaklı kaçışma boyutu | Güçlü |
Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ارْكُضْ (Emir kipi) | Ayağını yere sertçe vurmak, tepmek | İlahi şifa ve su kaynağının fışkırması için Hz. Eyyûb’a verilen fiziksel eylem emri (Sâd 38:42). |
| يَرْكُضُونَ (Muzari kipi) | Dehşet ve azap baskısıyla tabanları yağlayıp kaçmak | İlahi azabın gelişini ve baskınını hissedince yerleşim yerlerinden şuursuzca kaçışan inkârcılar (Enbiyâ 21:12). |
| لَا تَرْكُضُوا (Nehiy kipi) | Kaçmaya kalkışmamak, firardan men edilmek | Azap anında kaçmanın anlamsızlığını bildiren, şımarılan nimetlerle yüzleşmeye çağıran kınama ve alay bağlamı (Enbiyâ 21:13). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiil ve sebep-sonuç ilişkisi | Hz. Eyyûb’un ayağını yere vurmasıyla suyun fışkırmasında sebebin mahiyeti; mucizenin fiziksel bir fiille irtibatlandırılması | Maddi eylemin ilahi kudretin tecellisine vesile kılınması |
| Fıkıh | Haddi aşma ve savaş hukuku | Savaş meydanından panikle kaçmanın (firar) fıkhi hükmü ve azap anındaki kaçışın mükellefiyet boyutu | Kaçışın iradi sorumluluğu ve terk edilmemesi gereken mevzi |
| Tefsir | ركض kelimesinin Kur'an'daki özgün semantiği | Kelimenin sıradan kaçıştan (firâr) farkı; ayakları telaşla vura vura, dehşetle ve çaresizce savruluş olarak yorumlanması | Tehdit ve şaşkınlık kaynaklı kontrolsüz kaçışma hali |
| Hadis | İstihaza kanının nitelenmesi | İstihaza kanı hakkında geçen "şeytanın bir dürtmesi/darbesidir" (rakdatün mine'ş-şeytân) ifadesindeki vurma ve tahrik mecazı | Şeytani bir tahrik, itici bir çarpma veya fışkırtma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun acziyeti ve tevhide teslimiyeti | Hidayet ve arınma için adım atma | Kendi imkânını zemine vurarak ilahi rahmet kapısını aralama | Kulun fiili bir vuruşla (say/hareket) harekete geçmesi ve rahmetin açığa çıkması | Güçlü |
| İlmi | Kinetik itki ve reaksiyon | Basınç kaynaklı tahrik ve fırlama | Bir temas noktasından yüksek ivmeli kinetik enerji üretilmesi | Fiziksel darbenin sistemde yarattığı ivmelenme ve kütlesel savrulma | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal çöküş ve panik dalgası | Güç ve otorite karşısında hezimet firarı | Düzenin dağılmasıyla tebaanın sığınağını kaybedip dağılması | Otorite baskınında şımarık elitlerin kontrolsüzce kaçışması ve nizamın yıkılışı | Güçlü |
| İktisadi | Kriz anında kaynak kaçışı | Panik sermaye firarı (capital flight) | Güvensizlik ve çöküş ortamında varlıkların hızla piyasayı terk etmesi | Refah içindekilerin hesap vermekten kaçarak varlıklarını tahliye etme refleksi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İtme (impulse) ve şok dalgası | Çok kısa bir zaman diliminde uygulanan yüksek kuvvetin () sistemde ani momentum değişimi üretmesi. Hz. Eyyûb kıssasında darbenin hidrolik basınçla su çıkarması; azap anında ise şok dalgasının parçacıkları merkezden dışarı fırlatması gibidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif panik davranışı ve kaçış sendromu | Bireylerin veya kitlelerin tehdit karşısında rasyonel muhakemeyi tamamen yitirip yalnızca fiziksel olarak uzaklaşma refleksi göstermesi; refah ve güven yanılsamasının çöküşüyle beliren ani kaçış psikolojisi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü çağdaş Arapçadaki "koşmak" (el-cedy veya er-rakd) anlamına indirgeyerek, Kur'an'daki kullanımları yalnızca alelade bir yürüme veya beden eğitimi koşusu düzeyinde algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün hem ayağın sertçe yere basılıp bir dönüşüm başlatmasını (mucizevi suyun çıkışı) hem de dehşet ve baskı altında ayakların şuursuzca yere vurularak hedefsizce kaçılmasını kapsayan sarsıcı dinamizmini görememek. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Eyyûb'a verilen "Ayağını yere vur" emrini "Ayağınla koş" sanarak ayetteki doğrudan temas ve hidrolik arınma emrini zedelemek; inkârcıların kaçışındaki dehşet ve azap darbesini ise sıradan bir geri çekilmeye indirgemek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hareket bildiren kelimeleri rastgele seçmediğini, her fiilin özgül bir fiziksel tabana oturduğunu gösterir. ركض, içinde sarsıcı bir darbe, itici bir basınç ve ani bir fırlama barındıran müstesna bir hareket tarzını anlatır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sabır ve şifa sınavının nihayete erdiği kıssa ayetlerinde (Sâd 38:42) ve müreffeh toplumların helak tehdidi karşısındaki psikolojik çöküşünü anlatan ceza ayetlerinde (Enbiyâ 21:12-13) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'daki هرب, فرر ve ركض köklerinin eşanlamlı olduğu yanılgısını düzeltir; ركض kökünün ayakların zeminle sert temasından kaynaklanan fiziksel ve panik temelli dinamizmini açığa çıkarır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAyağın veya topuğun zemine veya binitin gövdesine sertçe vurulması, bu vuruşun yarattığı itkiyle hızlanma veya panikle kaçışma.
- Soyut anlamBir sisteme uygulanan ani ve yüksek şiddetteki darbenin (dürtünün) sistemi statik dengeden koparıp kontrolsüz bir kaçışa veya ani bir kaynak salınımına sürüklemesi.
- Sistematik karşılıkBiriken baskının tek bir temas noktasından fışkırması ve bu darbe karşısında merkezin dağılarak dışa doğru süratle yayılması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde uygulanan sert temas kuvvetini (ayağın vurulmasını), ve darbenin gerçekleştiği çok kısa zaman aralığını, oluşan itkiyi (impulse) temsil eder. Bu darbe, sistemin kütlesi () üzerinde ani bir hızlanma ve momentum değişimi () doğurarak durağan halden yüksek süratli kaçış () durumuna geçişi matematiksel olarak modeller. Sâd 38:42'de darbe durağan zemini yarıp suyu fışkırtırken, Enbiyâ 21:12-13'te ilahi azap darbesi inkârcı kütleyi panik hızına sevk eder.