ريع

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ر-ي-ع1 sîga, 3 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.أييريعرِيعٍعبثبني

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 3

▶ Ağı aç (3B)

ريع

ر - ي - ع

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 12 sözlük

İki dağ arasındaki yüksek geçittir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

İki dağ arasındaki yüksek geçittir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR10.057 harf
باب العين والرّاء والواو معهما ع ر و، ع ر ي، ع و ر، ع ي ر، ر ع و، ر ع ي، و ر ع، ر و ع، ر ي ع، و ر ع، ي ع ر عرو: عري: عراه أمرٌ يَعْرُوه عَرْواً إذا غشيه وأصابه، يقال: عراه البرد، وعَرَتْهُ الحُمَّى، وهي تَعْروه إذا جاءته بنافض، وأخذته الحُمَّى بعُرَوائها. وعُرِيَ الرّجلُ فهو مَعْروّ، واعتراه الهمّ. عامّ في كلّ شيء، حتى يقال: الدّلف يعتري الملاحة. ويقال: ما مِنْ مؤمنٍ إلا وله ذَنْبٌ يعتريه قال
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR986 harf
الرَيْعُ: النماءُ والزِيادَةُ. وأرضٌ مَريعَةٌ بفتح الميم، أي مُخْصِبَةٌ. ورَيْعُ الدِرْعِ: فُضول أكمامها. والرَيْعُ: العَوْدُ والرجوعُ. قال الشاعر: طَمِعْتُ بلَيْلى أنْ تَريعَ وإنمـا تُقَطِّع أعناقَ الرِجال المَطامِعُ وناقة مِسْياعٌ مِرْياعٌ: تذهب في المَرعَى وتَرجعُ بنفسها. وقول الكميت: إذا حيصَ منه جانبٌ راعَ جانِبٌ أي انخرق. وراعَتِ الحنطةُ وأَراعَتْ، أي زَكَتْ. وراعَ الطعامُ وأَراعَ،
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR38.223 harf
باب العين والراء عرى ، عرا ، عير ، عور ، رعي ، روع ، ريع ، ورع ، وعر ، يعر ، يرع . عرا : قال الله جلّ وعزّ : ( إِن نَّقُولُ إِلاَّ اعْتَرَاكَ بَعْضُ ءَالِهَتِنَا بِسُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ءٍ ) ( هُود : 54 ) قال الفراء : كانوا كذّبوه يعني هوداً ثم جعلوه مختلِطاً ، وادَّعَوا أن آلهتهم هي التي خَبَّلته لعيبه إيّاها . فهنالك قال : ( إِنِّى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 أُشْهِدُ اللَّهِ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR8.604 harf
(باب الراء والياء وما يثلثهما) (ريب) الراء والياء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على شكٍّ، أو شكٍّ وخوف، فالرَّيْب: الشّكّ. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2]، أَي لا شَكَّ. ثم قال الشاعر: فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1]) والرَّيب: ما رابَكَ مِن أمرٍ. تقول: رابَنِي هذا الأمرُ، إذا أدخَلَ عليك شَكّاً وخَوفا.
Maddenin bağlantısı

(باب الراء والياء وما يثلثهما) (ريب) الراء والياء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على شكٍّ، أو شكٍّ وخوف، فالرَّيْب: الشّكّ. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2]، أَي لا شَكَّ. ثم قال الشاعر: فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1]) والرَّيب: ما رابَكَ مِن أمرٍ. تقول: رابَنِي هذا الأمرُ، إذا أدخَلَ عليك شَكّاً وخَوفا. وأرابَ الرّجلُ: صارَ ذا رِيبةٍ. وقد رابَنِي أمْرُه. ورَيْب الدّهر: صُروفه؛ والقياس واحد. قال: أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ *** والدّهرُ ليس بمُعْتِبٍ مَن يجزعُ([2])فأمّا قولُ القائل: قضَيْنَا مِن تِهامةَ كلَّ ريبٍ *** ومَكَّةَ ثُمّ أَجْمَمْنَا السُّيوفا([3]) فيقال: إنّ الرَّيب الحاجة. وهذا ليس ببعيدٍ؛ لأنَّ طالبَ الحاجة شاكٌّ، على ما به من خوف الفَوْت. (ريث) الراء والياء والثاء أصلٌ واحد، يدلُّ على البُطء، وهو الرَّيثُ: خِلاف العَجَل. قال لبيد: إنَّ تَقْوَى ربِّنا خيرُ نَفَلْ *** وبإِذْنِ اللهِ رَيْثِي وعَجَلْ([4]) تقول منه راثَ يَرِيث. واستَرَثْتُ فلاناً* استبطأتُه. وربّما قالوا: استَرْيَث، وليس بالمستعمَل. ويقال رجلٌ رَيِّثٌ، أي بطيء. (ريح) الراء والياء والحاء. قد مضى مُعظَم الكلام فيها في الراء والواو والحاء، لأنَّ الأصل ذاك، والأصل فيما نذكر آنفاً الواو أيضاً، غير أنَّا نكتب كلماتٍ لِلَّفْظ. فالرِّيح معروفة، وقد مرَّ اشتقاقها. والرَّيحان معروف. والرَّيْحان: الرِّزْق. وفي الحديث: "إِنَّ الولدَ مِنْ رَيْحان الله". والرِّيح: الغَلَبة والقُوّة، في قوله تعالى: ﴿فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ﴾ [الأنفال 46]. وقال الشّاعر: أتَنْظُرَانِ قليلاً ريْثَ غفلَتِهمْ *** أم تعْدُوان فإنَّ الرِّيح لِلْعادِي([5]) وأصل ذلك كلِّه الواو، وقد مَضَى. (ريخ) الراء والياء والخاء كلمةٌ واحدةٌ فيها نظر. يقال رَاخَ يَريخ ريْخاً، إذا ذلَّ وانكسَر. والترييخ: وَهْيُ الشيء. وضربوا فلاناً حتى ريَّخوه. وراخَ الرجلُ يَريخ رَيخا، إذا حَار. وراخَ البعيرُ، إذا أَعْيا. (ريد) الراء والياء والدال كلمتان: الريْد: أنْف الجبَل. والرِّيد: التِّرب. (رير) الراء والياء والراء كلمةٌ واحدةٌ لا يقاس عليها ولا يفرّع منها. فالرِّير: المُخّ الفاسد، وهو الرّيْرُ والرَّار. وأرَارَ اللهُ مُخَّ هذه النّاقةِ، أي تركه رِيراً. وحدّثَني عليُّ بن إبراهيمَ قال: سألتُ ثعلباً عن قول القائل: * أرَارَ الله مُخَّك في السُّلامَى * فقلت: أكذا هو، أم: أراني الله مُخَّك في السُّلامى؟ وأيُّهما أجود وأحبُّ إليك؟ فقال: كلاهما واحد. ومعنى أرَارَ أرَقَّ. والسُّلامَى: عظام الرِّجْل. (ريس) الراء والياء والسين كلمتانِ متفاوتٌ ما بينَهما. فالرِّياس: قائم السَّيف([6]). [قال]: إلى بَطَلَينِ يعثران كِلاهما *** يُدِير رياس السَّيفِ والسيفُ نادرُ وقال آخر: * ومِرْفَقٍ كرِيَاسِ السَّيْفِ إذ شَسَفَا([7]) * والكلمة الأخرى: الرَّيْسُ والرَّيَسَان: التَّبختُر. قال: * أتاهُمْ بينَ أرحُلِهمْ يَرِيسُ([8]) * (ريش) الراء والياء والشين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حُسْن الحال، وما يكتسب([9]) الإنسانُ من خَيْر. فالرِّيش: الخير. والرِّياش: المال. ورِشْت فلاناً أَرِيشُه رَيشاً، إذا قُمْتَ بمصلحةِ حالِه. وهو قوله: فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بَريْتنِي *** وخَيْرُ المَوْالي مَن يَرِيش ولا يَبْرِي([10]) وكان بعضُهم يذهب إلى أنّ الرائش الذي في الحديث في "الرّاشِي والمرتَشِي والرّائش([11])"، أنّه الذي يسعى بين الرَّاشي والمرتَشِي. وإنما سُمِّي رائشاً للذي ذكَرْناه. يقال رِشْتُ فلاناً: أنلتُه خيراً. وهذا أصحُّ القولين بقوله: * فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بريتَنِي * وقال آخر: فرِيشِي منكمُ وهوايَ فيكمْ *** وإن كانت زيارتُكُمْ لِماما وقال أيضاً: سأشكُرُ إن ردَدْتَ إليَّ رِيشي *** وأثْبَتَّ القوادمَ في جَناحِي ومن الباب رِيشُ الطائر. ويقال منه رِشْت السهمَ أَرِيشَه رَيْشاً. وارتاش فلانٌ، إذا حسُنَتْ حالُه. وذكَرُوا أَنَّ الأرْيَشَ الكثيرُ شَعْر الأذُنين خاصّةً. فهذا أصل الباب. ثم اشتُقّ منه، فقيل للرُّمح الخَوّار: رَاشٌ. وإنما سمِّيَ بذلك لأنه شُبِّه في ضَعْفِه بالرِّيش. ومنه ناقةٌ راشةُ الظَّهر، أي ضعيفة. (ريط) الراء والياء والطاء كلمةٌ واحدة، وهي الرَّيطة، وهي كلُّ مُلاءةٍ لم تَكُ لِفْقين؛ والجمع رَيْط ورِياط. وحدثني أبي عن أبي نصْرٍ ابن أخْت اللَّيث بن إدريس، عن ابن السكّيت قال: يقال لكلِّ ثوبٍ رقيقٍ ليِّنٍ: رَيْطة. (ريع) الراء والياء والعين أصلان: أحدهما الارتفاع والعلُوّ، والآخَر الرُّجوع. فالأوَّل الرِّيع، وهو الارتفاع من الأرض. ويقال بل الرِّيع جمعٌ، والواحدة رِيعة، والجمع رياعٌ. قال ذو الرمة: * طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ([12]) * ومن الباب الرِّيع: الطريق. قال الله تعالى: ﴿أَتَبْنُونَ بكلِّ رِيعٍ آيةً تَعْبَثُونَ﴾* [الشعراء 128]. فقالوا: أراد الطريق. وقالوا: المرتفع من الأرض. ومن الباب الرَّيْع، وهو النَّماء والزيادة. ويقال إنّ رَيْع الدُّروع: فضول أكمامها وأَراعَت الإبلُ: نمَتْ وكثُر أولادُها ورَاعت الحِنطةُ: زَكَت. ويقولون إنّ ريع البِئر ما ارتفع من حَواليها. ورَيْعانُ كلِّ شيء: أفضلُه وأوّلُه. وأما الأصل الآخر فالرَّيع: الرُّجوع إلى الشيء. وفي الحديث: "أن رجلاً سأل الحسنَ عن القَيء للصائم، فقال: هل راعَ مِنه شيءٌ" أراد: رجع. وقال: طَمِعْتَ بليلَى أن تَريعَ وإنما *** تُقطِّع أعناقَ الرِّجال المطامعُ([13]) (ريف) الراء والياء والفاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خِصْب. يقال أرَافَتِ الأرضُ. وأرْيَفْنا، إذا صِرْنا إلى الرِّيف. ويقال أرضٌ رَيِّفَةٌ، من الرِّيف. ورافت الماشيةُ: رعت الرِّيف. (ريق) الراء والياء والقاف، وقد يدخل فيه ما كان من ذوات الواو أيضاً، وهو أصلٌ واحد يدلُّ على تردُّد شيءٍ مائعٍ، كالماء وغيرِه، ثم يشتقّ من ذلك. فالتريُّق: تردُّد الماءِ على وجه الأرض. ويقال: راقَ السّرابُ فوقَ الأرض رَيْقا. ومن الباب رِيق الإنسانِ وغيرِه. والاستعارة من هذه الكلمة، يقولون رَيِّقُ كلِّ شيءٍ: أوّله وأفضلُه. وهذا ريِّق الشراب، وريِّق المطر: أوّله. ومنه قول طرفة: * وأَعْجَلَ ثَيِّبَهُ رَيِّقِي([14]) * وقد يخفّف ذلك فيقال رَيْق. وينشد بيتُ البعيث كذا: مدَحْنا لها رَيْقَ الشّباب فعارضَتْ *** جَناب الصِّبا في كاتِمِ السِّرِّ أَعْجَمَا([15]) وحكى ابنُ دريد([16]): أكلت خبزاً رَيْقاً: بغير أُدْم. وهو من الكلمة، أي إنه هو الذي خالط ريقي الأوّل. والماء الرائِق: أن يشرب على الرِّيق غداةً بلا ثُفْل. قال: ولا يقال ذلك إلاّ للماء. ومن الباب الرائق: الفارغ؛ وهو منه، كأنَّه على الرِّيق بَعْدُ. وحكى اللِّحيانيّ: هو يَرِيق بنفسه رُيوقاً، أي يَجُود بها، وهذا من الكلمة الأولى؛ لأنَّ نَفَسه عند ذلك يتردَّد في صدره. (ريم) الراء والياء والميم كلماتٌ متفاوتة الأصول، حتى لا يكاد يجتمع منها ثِنتانِ واشتقاقٌ واحد. فالرَّيْم: الدَّرَج([17]). يقال اسْمُكْ في الرَّيْم، أي اصْعَد الدَّرَج([18]): والرَّيْم: العظم الذي يَبقَى بعد قِسمة الجَزُور. والرَّيْم: القَبْر. والرَّيْم: السّاعة من النّهار. ويقال رِيمَ بالرّجُل، إذا قُطِع به. قال: * ورِيمَ بالسَّاقي الذي كان مَعِي([19]) * قال ابن السكّيت: رَيَّمَ بالمكان: أقام به. ورَيَّمَتِ السَّحابة وأغْضَنَت، إذا دامت فلم تُقْلِع. ولا أرِيمُ أفعل كذا، أي لا أبرَح. والرَّيْم: الزِّيادة؛ يقال: لي عليك رَيْمُ كذا، أي زيادة. (رين) الراء والياء والنون أصلٌ يدلُّ على غِطاء وسَتْر. فالرَّيْن: الغِطاء على الشيء. وقد رِينَ عليه، كأنّه غُشِي عليه. ومن هذا حديث عمر: "أَلاَ إِن الأُسَيفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَيْنَة، رضِيَ مِن دِينه بأن يقال سَبَقَ الحاجّ، [فادّانَ مُعْرِضاً([20])]، فأصبَحَ قد رِينَ به" يريد أنّه مات. وران النُّعاسُ يَرِين. ورانَت الخْمرُ عَلَى قلبه: غَلَبَتْ. ومن الباب: رانَتْ نفسي تَرِين، أي غَثَتْ. ومنه أرَانَ القومُ فهم مُرِينُونَ، إذا هَلَكت مواشِيهم. وهو من القياس؛ لأنَّ مواشيهم، إذا هلكت فقد رِينَ بها. (ريه) الراء والياء والهاء كلمةٌ من باب الإبدال. يقال تَرَيَّه السَّحابُ، إذا تَرَيَّع. وإنّما الأصل بالواو: تروَّهَ وقد مضى. -------------------------------------------------------- ([1]) لساعدة بن جؤية في ديوانه 232 واللسان (حصر، لحم). حصروا به، بفتح الصاد: أحاطوا به. وروى السكري: "حصروا به" بكسر الصاد، أي ضاقوا به. ([2]) لأبي ذؤيب الهذلي، وهو مطلع أول قصيدة له في ديوانه. المفضليات (2: 221). ([3]) لكعب بن مالك الأنصاري، في اللسان (ريب)، وقصيدته في السيرة 870 جوتنجن. ([4]) مفتح قصيدة له في ديوانه 11 طبع 1881. ([5]) يروى لتأبط شراً، وللسليك بن السلكة، ولأعشى فهم. انظر اللسان (3: 283). ([6]) هو مسهل المهموز "رئاس"، وهو في سائر المعاجم في مادة (رأس). وفي اللسان (7: 397) نص ابن سيده على الشك في الكلمة، أهي يائية الأصل، أم مخففة من المهموز. ([7]) لابن مقبل في اللسان (رأس، شسف). وصدره: * ثم اضطغنت سلاحي عند مغرضها * ([8]) لأبي زبيد الطائي، في اللسان (ريس). وصدره فيه: * فلما أن رآهم قد تدانوا * وصدره في الجمهرة (2: 340): * قصاقصة أبو شبلين ورد * ([9]) في الأصل: "يكتسي". ([10]) نسب في اللسان (ريش) إلى عمير بن حباب، وفي تاج العروس إلى سويد الأنصاري؛ وهو الصواب كما في البيان 4: 66. وفي الأصل: "وشر الموالي"، تحريف. ([11]) أول الحديث: "لعن الله...". ([12]) عجزه كما في ديوانه 400 واللسان (ربع 499). * ندى ليله في ريشه يترقرق * ([13]) البيت للبعيث كما في اللسان (ريع 498). وأنشده في المجمل. ([14]) ثيبه: ما يثوب عنه ويرجع. وفي الأصل: "ثنية"، صوابه في الديوان 16، وصدره: * فساورته فاستلبت الخشيب * ([15]) ورد البيت بنسبته إلى البعيث في (ورق 425) وجاء في (ريق 429) منسوباً إلى لبيد خطأ، وليس في ديوانه. ([16]) في الجمهرة (2: 411). ([17]) في اللسان والقاموس: "الدرجة". قال ابن منظور: "والريم: الدرجة والدكان. يمانية". ([18]) في اللسان (سمك): "ويقال اسمك في الريم، أي اصعد في الدرجة". ([19]) البيت في المجمل واللسان (ريم). ([20]) أي استدان معرضاً عن الأداء. وهذه التكملة من اللسان. ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR338 harf
- الريع: المكان المرتفع الذي يبدو من بعيد، الواحدة ريعة. قال: ﴿أتبنون بكل ريع آية﴾ [الشعراء/128]، أي: بكل مكان مرتفع، وللارتفاع قيل: ريع البئر: للجثوة المرتفعة حواليها، وريعان كل شيء: أوائله التي تبدو منه، ومنه استعير الريع للزيادة والارتفاع الحاصل، ومنه: تريع السراب (يقال: تريع السراب: إذا جاء وذهب. انظر: المجمل 2/410؛ واللسان (ريع) ).
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.135 harf
ر ي ع طعام كثير الريع‏.‏ وأراعت الحنطة وراعـت‏:‏ زكـت وأراعهـا اللـه تعالـى‏.‏ وأراع النـاس هـذا العام‏:‏ زكت زروعهم‏.‏ ونزلوا بريع رفيع وريعة رفيعة وهي المرتفع من الأرض‏.‏ وتقول‏:‏ يبنون بكل ريعه وملكهم كسراب بقيعه‏.‏ وهربت الإبل فصاح بها الراعي فراعت إليه‏:‏ رجعت‏.‏ ووعظته فأبى أن يريع‏.‏ وفلان ما يريع لكلامك ولا يريع لصوتك‏.‏ وقال لبيد‏:‏ لزجرت قلباً لا يريع لزاجر إن الغويّ إذا نهي لم
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR5.656 harf
الرَّيْع: النَّماء والزيادة. راعَ الطعامُ وغيره يَرِيع رَيْعاً ورُيُوعاً ورِياعاً؛ هذه عن اللحياني، ورَيَعاناً وأَراعَ ورَيَّعَ، كلُّ ذلك: زَكا وزاد، وقيل: هي الزيادة في الدقيق والخُبز. وأَراعَه ورَيَّعَه. وراعَتِ الحِنْطةُ وأَراعَتْ أَي زَكَتْ. قال الأَزهري: أَراعت زكت، قال: وبعضهم يقول راعتْ، وهو قليل. ويقال: طعام كثير الرَّيْعِ. وأَرض مَرِيعة، بفتح الميم، أَي مُخْصِبة. وقال أَبو حنيفة: أَراعتِ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR257 harf
* ر ي ع * * الرَّيْعُ * بالفتح النماء والزيادة وأرض * مَرِيعةٌ * بالفتح بوزن مبيعة أي مخصبة و * رَيْعانُ * كل شيء أوله ومنه ريعان الشباب وفرس * رائِعٌ * أي جواد و * الرِّيَعُ * بالكسر المرتفع من الأرض وقيل الجبل ومنه قوله تعالى ﴿أتبنون بكل ريع آية تعبثون﴾
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR6.724 harf
راع الطعام، وغيره يريع ريعا وريوعا، ورياعا، بالكسر، وهذه عن اللحياني، وريعانا، محركة: نما وزاد وقيل: هي الزيادة في الدقيق والخبز. قال ابن دريد: راع الشيء يريع ويروع، إذا رجع. والريع: العود والرجوع. وقد ذكره المصنف في روع وهو ذو وجهين، ولكن الياء أكثر، وأنشد ثعلب: حتى إذا ما فاء من أحلامهـا وراع برد الماء في أجرامها وفي حديث جرير: وماؤنا يريع، أي يعود ويرجع. ومنه
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR12.418 harf
رَاعَ 1 رَاعَ ذ , aor. يَرِيعُ, (Msb, K,) inf. n. رَيْعٌ (S, Mgh, Msb, K) and رُيُوعٌ (TA) and رِيَاعٌ (Lh, TA) and رَيَعَانٌ, (TA,) It increased, or augmented; (S, Mgh, Msb, K;) said of wheat and other things: or, as some say, it denotes زِيَادَة [i. e. it signifies it became redundant, or it exceeded, as will be seen in what follows; but the truth is, that it has both of these significations;
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR740 harf
رَاعَ رَاعَ ( y ) I ( n. ac. رَيْع 1 , رِيَاْع 23 , رُيُوْع 27 , رَيَعَاْن 36 ), a. Grew, throve; increased. b. Returned. c. Undulated, quivered ( mirage ). d. [ Min ], Feared. أَرْيَعَ أَرْيَعَ IV , a. Increased, multiplied; throve, flourished, prospered. تَرَيَّعَ تَرَيَّعَ V , a. Assembled, gathered. b. Paused, stopped hesitated, wavered; was perplexed. c. see I (c) . رَيْع
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler3 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. عبث

    1 ortak ayet · Hamd, cümle kapısı demektir

  2. بني

    1 ortak ayet · Yapı demektir

  3. أيي

    1 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir

Geçtiği ayetler(1)

  1. أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ

    Yüksek yerSiz, her yüksek yere koca bir bina kurup boş şeylerle mi uğraşırsınız?

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökريع
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef
Bağlamsal Yakın Köklerربو, شرف, طرق
Zıt Kökوهد
Çekirdek Özet 1Zemin üzerinde belirginleşen yükseklik, iki tepe arasındaki aşikar geçit ve aslından taşarak artan verim
Çekirdek Özet 2Yeryüzünde kibir ve tahakküm sembolü olarak stratejik yüksek tepelere ve geçitlere gösteriş amaçlı anıtlar dikmenin yerilmesi
Çekirdek Özet 3Mekânsal yüksekliğin veya elde edilen artı değerin toplumsal tahakküm ve amaçsız güç gösterisine dönüştürülmesi
Kritik Hata RiskiKelimeyi sadece sıradan bir tepe veya rastgele bir yol sayıp içerdiği stratejik hâkimiyet, göze çarpma ve güç gösterisi boyutunu göz ardı etmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
ريSıvı veya hacmin doyması, sınırın üstüne çıkarak dolup taşması ve yüzeyde belirginleşmesi; nitekim bu çekirdek şüphenin zihni kaplayıp huzursuzlukla taşmasında ريب, kuşun bedenini sarıp hacmini artıran tüy ve ziynette ريش, kalbin üzerini bütünüyle örten tortu ve kanda رين köklerinde de kendini gösterirعBoğazın derinliğinden gelen açılma ve dışa vurma niteliği taşıyan ses, dolup taşan hacmi mekânsal düzlemde göze çarpan bir tepeye, aşikar bir dağ geçidine ve bereketiyle geri dönüp gelen hasılata dönüştürmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
رinsan başı; baş, ilk, üstZemin üzerindeki tepe noktasını, hiyerarşik üstünlüğü ve önceliği temsil eder
يel ve kol; iş, yapma, uzanmaYükselme eyleminin yukarı doğru uzanmasını, etkinliği ve yayılmayı ifade eder
عgöz; görme, bilme, kaynakYükseltinin uzaktan görülmesini, aşikar olmayı ve gözün odaklandığı kaynağı imler
ريعBaşın ve tepe noktasının yukarı uzanarak gözün görebileceği açık bir hâkimiyet alanına ve uzaktan seçilen bir yükseltiye dönüşmesi hareketidir

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamArazide çevresinden belirgin biçimde yükselen, uzaktan bakıldığında ilk göze çarpan tepe, sırt; iki dağ arasındaki belirgin yol ve geçit; ayrıca buğday öğütüldüğünde unun hacimce aslından fazla çıkması ve kabarması
Cahiliye şiiri kullanımıZü'r-Rumme beytinde avcı kuşun yüksek bir tepede konuşlanmasını anlatırken bu lafzı kullanır: طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ / Ayrıca Kays b. el-Hatîm zırhın etek fazlalığını ve bolluğunu tasvir ederken şöyle der: مُضَاعَفَةً يَغْشَى الأناملَ رَيْعُها / كأن قَتِيرَيْها عيونُ الجنـادبِ
Erken Arapça kullanımHz. Ömer'in hamurun bereketine dair söylediği şu sözde artış ve verim anlamında geçer: امْلِكوا العَجِين فإِنه أَحد الريعين / Ayrıca çobanın çağırmasıyla dağılan sürülerin geri toplanıp dönmesi fiilinde راعت الإبل biçiminde kullanılmıştır

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde *r-y-ʿ ve bağlantılı *r-w-ʿ kök katmanı, temelde yükselme, kabarma, sınırını aşarak görünür olma ve toplanıp geri dönme semantik matrisine dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice hatlarında doğrudan aynı fonetik dizilim sınırlı kalsa da kökün taşıdığı genişleme ve tepe oluşturma vasfı, Güney Sami ve Arapça sahasında bütünüyle billurlaşmıştır. Arapçada kök çift kutuplu bir anlam genişlemesi yaşamış; bir taraftan arazideki tepe, yüksek sırt ve iki dağ arasındaki belirgin geçit biçiminde topoğrafik bir terime dönüşmüş, diğer taraftan öğütülen unun veya ekilen tohumun aslından fazla vermesi, yani tarımsal ve iktisadi randıman anlamını kazanmıştır. Sürünün toplanıp sığınağa geri dönmesi de bu yüksek ve emin geçide yönelişin semantik bir türevidir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönÇevresinden yükselme ve aslından taşarak artmaYüksek tepe, dağlar arası aşikar boğaz ve undaki verim fazlalığı aynı kabarma çekirdeğinden türerKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney Sami zemininde belirginleşen topoğrafik ve iktisadi artışYükselme ve geri dönme dinamikleri diğer Sami köklerdeki genişleme şemalarıyla örtüşürGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiBelirgin dış Afro-Asyatik akrabalık tespit edilmediVeri bulunamadıVeri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
ريعAnlamlıYüksek yer, aşikar yol, bereket ve geri dönüşZemin üzerindeki belirgin tepe, geçit ve aslından taşan verimHedef kök; Kur'an'da geçer
رعيAnlamlıOtlatmak, gütmek, gözetmek ve korumakCanlıların beslenmesini ve idaresini üstlenme hareketiGözetleme ve koruma bakımından anlamsal yakınlık; Kur'an'da geçer
يرعAnlamlıKamış, içi boş çubuk, korkak kimseİçi boşluk ve zayıflık bildiren türemeKur'an'da geçmez
يعرAnlamlıKeçinin bağırması, meleme sesiSes taklidine dayanan hayvansal ses fiiliKur'an'da geçmez
عريAnlamlıÇıplak olmak, soyulmak, örtüsüz kalmakNesnenin veya bedenin üzerindeki örtünün kalkmasıBelirginleşme ve açığa çıkma yönüyle zıt/dönüşlü ilişki; Kur'an'da geçer
عيرAnlamlıKervan, yaban eşeği, göz bebeği, belirgin kemik çıkıntısıHızlı hareket eden topluluk veya yüzde/bedende belirginleşen çıkıntıBelirginlik ve tepe oluşturma yönüyle ortak çekirdek; Kur'an'da geçer

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
ريعMerkezYükseklik ve geçitÇevresinden yükselen, stratejik hâkimiyet sağlayan ve dikkat çeken tepe veya aşikar boğazHem topoğrafik yükseklik hem de fazlalık ve geri dönüş nüansını barındırması
ربوKomşuYükseklik ve kabarmaBir zeminin veya nesnenin kabarıp şişerek yükselmesiربو hacimsel kabarma ve suyla şişme bildirirken, ريع zati olarak hâkim, aşikar ve gözle görülen tepeyi bildirir
شرفKomşuYükseklik ve itibarYüksek, havadar yer ve toplumsal saygınlıkشرف itibar ve izzetle irtibatlı bir gözlem yüksekliği iken, ريع geçit ve fazlalık boyutunu da içerir
طرقKomşuYol ve geçişÜzerine basılarak açılan patika ve yolطرق yere vurma ve çiğnenme odaklı iken, ريع iki yükselti arasındaki stratejik ve açık yolu veya tepeyi vurgular
وهدZıtAlçaklık ve çukurlukÇevresine göre alçakta kalan, basık ve gizlenen çukur yerوهد çukur, basık ve gizli alanı bildirirken ريع yükselen ve uzaktan görülen yeri bildirir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaريعYüksek yer, aşikar yol, randımanHem topoğrafik yükseltiyi hem stratejik geçidi hem de bereketi tek kökte toplarKesin
Latincecollis, passus, proventusTepe, dağ geçidi, mahsul hasılatıcollis ve passus mekânsal yönü, proventus ise iktisadi verim yönünü kısmen karşılarGüçlü
İngilizceeminence, high pass, yieldYüksek tepe, hâkim geçit, ürün randımanıeminence dikkat çekici yüksekliği verir ancak yol ve iktisadi randıman anlamını aynı kelimede tutamazGüçlü
AlmancaAnhöhe, Gebirgspass, ErtragTepe, dağ geçidi, mahsul randımanıAyrı ayrı topoğrafik ve iktisadi yönleri verir, kökün çok boyutlu birliğini yansıtamazGüçlü
Fransızcaéminence, col, rendementYükseklik, boğaz, verimMekânsal yükseklik ile iktisadi hasılat anlamları farklı sözcüklerle karşılanırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
رِيعٍStratejik yüksek tepe ve hâkim dağ geçidiÂd kavminin kibrini, anlamsız mimari güç gösterilerini ve gelip geçenleri gözetleyip tahakküm altına almak için yüksek yerlere alametler dikmesini kınayan bağlam (Şuʿarā 26:128)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİsraf, kibir ve abes fiil tartışmasıGüç ve servetin "abes" (anlamsız, gayesiz) biçimde yüksek anıtlara yatırılmasının tevhid inancıyla çelişmesiKibrin taşlaşmış mimari sembole dönüşmesi
FıkıhZirai randıman (nemâ) ve kamuya açık yollarUnun öğütülmesindeki randıman fazlalığı (el-istiğlâl ve'r-reyʿ) ile geçitlerin kapatılamazlığı hukukuAsıl sermayeyi aşan net verim ve yolun kamusallığı
TefsirŞuʿarā 26:128 lafzının tahliliKelimenin tekil bir tepe mi, dağlar arası boğaz mı, yoksa kervan gözetleme kulesi mi olduğu ihtilafıHâkim coğrafi noktaların tahakküm ve gösteriş amacıyla kullanılması
HadisHamurun bereketi ve fıtri geri dönüşHz. Ömer'in hamuru iyi yoğurmanın bereketi artıracağına dair ifadesi ve istifra edenin geri yutması bahsiAsıldan meydana gelen bereket ile gerisin geriye yönelme

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ekseninde güç ve mülk tasavvuruPutlaştırılan kudret anıtlarının reddiİnsanın yeryüzünde tanrısal bir ebedilik ve tahakküm arayışını mahkûm etmekYüksek tepeye yapılan anıt, Allah'a karşı bağımsızlık iddiasının somutlaşmış halidirGüçlü
İlmiCoğrafi topoğrafya ve stratejik gözetimHâkim tepe ve stratejik geçit morfolojisiMekânın yükseltisi ile optik ve stratejik avantaj arasındaki nedenselliği kurmakYüksek noktalar çevreye hâkimiyet ve kontrol imkânı sunarKesin
SiyasiOtokratik iktidarın mimari güç gösterisiAskeri/siyasi tahakküm kulesi veya gözetleme noktasıGelip geçenleri denetlemek, caydırmak ve kitlelere kibri dayatmakÂd kavminin yüksek tepelere anıtlar dikmesi siyasi hegemonya gösterisidirGüçlü
İktisadiÜretim çıktısı ve randıman fazlalığıHasılat, un/ürün randımanıHam maddenin işlenmesiyle elde edilen net hacimsel artışı yönetmekKaynakların üretken alanlar yerine gösterişçi mimariye gömülmesinin eleştirisiGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerPotansiyel enerji farkı ve verim oranıFizikte bir kütlenin referans zemininden yukarı çıkarılmasıyla kazandığı potansiyel enerji artışı veya bir kimyasal/sınai süreçte ham maddeye oranla elde edilen nihai çıktı katsayısı ile eşyapısaldırGüçlü
Beşeri bilimlerSembolik iktidar ve panoptik gözetlemeSosyolojide gücün somut ihtiyaç sınırını aşarak devasa anıtlar, gökdelenler ve kuleler aracılığıyla ötekiler üzerinde psikolojik tahakküm kurması ve stratejik gözetleme işlevi görmesiyle birebir örtüşürGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKelimeyi sadece alelade bir "yüksek tepe" veya herhangi bir "yol" olarak anlayıp tarihsel bağlamdaki stratejik boğaz, gözetleme noktası ve hegemonik anıt boyutunu göz ardı etmek
Kur'an içi daha geniş anlamCoğrafi yükseltinin ve eldeki imkân fazlalığının kibre, gösterişe, kamu yollarını baskılamaya ve anlamsız abes inşaatlara alet edilmesini mahkûm eden evrensel ahlaki ilke
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyeti yalnızca eski bir kavmin çöldeki tuhaf hevesi olarak görüp günümüz dünyasındaki kaynak israfını, gökdelen kibrini ve stratejik geçitler üzerindeki haksız denetimleri vahyin eleştiri menzilinden çıkarmak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vahyin mimari, coğrafi ve mekânsal tasarrufları doğrudan tevhidi ve ahlaki bir hesaba tabi tuttuğunu; gücün taşa, tepeye ve kuleye kazınan kibrini deşifre ettiğini gösterdiği için hayatidir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Peygamberlerin helak edilmiş kavimlerle olan kıssalarında, özellikle medeniyet, mimari büyüklük ve iktisadi refah iddiasıyla şımaran toplumların (Âd kavmi) sorgulandığı ayetlerde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Kur'an'ın yalnızca bireysel ibadetlerle sınırlı olduğu zannını yıkar; şehirleşme, mimari anıtlar, stratejik geçitlerin kullanımı ve kamu kaynaklarının israfı meselelerini doğrudan imanın merkezine yerleştirir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamArazide çevresinden belirgin biçimde yükselen tepe, dağlar arasındaki aşikar geçit ve öğütülen hububatta aslından taşan hacimsel verim.
  • Soyut anlamSahip olunan fiziksel, mekânsal veya iktisadi artığın, meşru bir amaca hizmet etmek yerine başkalarına üstünlük taslama, gözetleme ve anlamsız bir güç gösterisine (abes) dönüştürülmesi.
  • Sistematik karşılıkMekânsal ve iktisadi artı değerin sömürü ve tahakküm aracına dönüşerek toplumun adalet dengesini bozan bir kibre evrilmesi.
  • LaTeX modeliy=x+δ  ⟹  f(y)>f(x)∧g(y)→x
  • LaTeX açıklamasıFormülde x temel zemin seviyesini veya asıl varlığı; δ bu zemin üzerine eklenen yüksekliği veya aslından taşan verim fazlalığını; y oluşan yüksek tepeyi, geçidi veya nihai hasılatı; f(y)>f(x) yükselti ile birlikte artan görünürlüğü, potansiyel enerjiyi ve stratejik hâkimiyeti; g(y)→x ise tepeye çıkanın veya dağılan sürünün nihayetinde asıl kaynağa ve zemine geri dönüşünü (rücû) temsil eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ر