ريع
ر - ي - ع
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
İki dağ arasındaki yüksek geçittir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
İki dağ arasındaki yüksek geçittir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR10.057 harfباب العين والرّاء والواو معهما
ع ر و، ع ر ي، ع و ر، ع ي ر، ر ع و، ر ع ي، و ر ع، ر و ع، ر ي ع، و ر ع، ي ع ر
عرو:
عري:
عراه أمرٌ يَعْرُوه عَرْواً إذا غشيه وأصابه، يقال: عراه البرد، وعَرَتْهُ الحُمَّى، وهي تَعْروه إذا جاءته بنافض، وأخذته الحُمَّى بعُرَوائها.
وعُرِيَ الرّجلُ فهو مَعْروّ، واعتراه الهمّ. عامّ في كلّ شيء، حتى يقال: الدّلف يعتري الملاحة. ويقال: ما مِنْ مؤمنٍ إلا وله ذَنْبٌ يعتريه قال
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR986 harfالرَيْعُ: النماءُ والزِيادَةُ. وأرضٌ مَريعَةٌ بفتح الميم، أي مُخْصِبَةٌ. ورَيْعُ الدِرْعِ: فُضول أكمامها. والرَيْعُ: العَوْدُ والرجوعُ. قال الشاعر:
طَمِعْتُ بلَيْلى أنْ تَريعَ وإنمـا تُقَطِّع أعناقَ الرِجال المَطامِعُ
وناقة مِسْياعٌ مِرْياعٌ: تذهب في المَرعَى وتَرجعُ بنفسها. وقول الكميت:
إذا حيصَ منه جانبٌ راعَ جانِبٌ
أي انخرق. وراعَتِ الحنطةُ وأَراعَتْ، أي زَكَتْ. وراعَ الطعامُ وأَراعَ،
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR38.223 harfباب العين والراء
عرى ، عرا ، عير ، عور ، رعي ، روع ، ريع ، ورع ، وعر ، يعر ، يرع .
عرا : قال الله جلّ وعزّ : ( إِن نَّقُولُ إِلاَّ اعْتَرَاكَ بَعْضُ ءَالِهَتِنَا بِسُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ ) ( هُود : 54 ) قال الفراء : كانوا كذّبوه يعني هوداً ثم جعلوه مختلِطاً ، وادَّعَوا أن آلهتهم هي التي خَبَّلته لعيبه إيّاها . فهنالك قال : ( إِنِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أُشْهِدُ اللَّهِ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.604 harf(باب الراء والياء وما يثلثهما)
(ريب) الراء والياء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على شكٍّ، أو شكٍّ وخوف، فالرَّيْب: الشّكّ. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2]، أَي لا شَكَّ. ثم قال الشاعر:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1]) والرَّيب: ما رابَكَ مِن أمرٍ. تقول: رابَنِي هذا الأمرُ، إذا أدخَلَ عليك شَكّاً وخَوفا.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR338 harf- الريع: المكان المرتفع الذي يبدو من بعيد، الواحدة ريعة. قال: ﴿أتبنون بكل ريع آية﴾ [الشعراء/128]، أي: بكل مكان مرتفع، وللارتفاع قيل: ريع البئر: للجثوة المرتفعة حواليها، وريعان كل شيء: أوائله التي تبدو منه، ومنه استعير الريع للزيادة والارتفاع الحاصل، ومنه: تريع السراب (يقال: تريع السراب: إذا جاء وذهب. انظر: المجمل 2/410؛ واللسان (ريع) ).
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.135 harfر ي ع
طعام كثير الريع.
وأراعت الحنطة وراعـت: زكـت وأراعهـا اللـه تعالـى.
وأراع النـاس هـذا العام: زكت زروعهم.
ونزلوا بريع رفيع وريعة رفيعة وهي المرتفع من الأرض.
وتقول: يبنون بكل ريعه وملكهم كسراب بقيعه.
وهربت الإبل فصاح بها الراعي فراعت إليه: رجعت.
ووعظته فأبى أن يريع.
وفلان ما يريع لكلامك ولا يريع لصوتك.
وقال لبيد: لزجرت قلباً لا يريع لزاجر إن الغويّ إذا نهي لم
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.656 harfالرَّيْع: النَّماء والزيادة. راعَ الطعامُ وغيره يَرِيع رَيْعاً ورُيُوعاً ورِياعاً؛ هذه عن اللحياني، ورَيَعاناً وأَراعَ ورَيَّعَ، كلُّ ذلك: زَكا وزاد، وقيل: هي الزيادة في الدقيق والخُبز. وأَراعَه ورَيَّعَه. وراعَتِ الحِنْطةُ وأَراعَتْ أَي زَكَتْ. قال الأَزهري: أَراعت زكت، قال: وبعضهم يقول راعتْ، وهو قليل. ويقال: طعام كثير الرَّيْعِ. وأَرض مَرِيعة، بفتح الميم، أَي مُخْصِبة. وقال أَبو حنيفة: أَراعتِ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR257 harf* ر ي ع * * الرَّيْعُ * بالفتح النماء والزيادة وأرض * مَرِيعةٌ * بالفتح بوزن مبيعة أي مخصبة و * رَيْعانُ * كل شيء أوله ومنه ريعان الشباب وفرس * رائِعٌ * أي جواد و * الرِّيَعُ * بالكسر المرتفع من الأرض وقيل الجبل ومنه قوله تعالى ﴿أتبنون بكل ريع آية تعبثون﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.724 harfراع الطعام، وغيره يريع ريعا وريوعا، ورياعا، بالكسر، وهذه عن اللحياني، وريعانا، محركة: نما وزاد وقيل: هي الزيادة في الدقيق والخبز. قال ابن دريد: راع الشيء يريع ويروع، إذا رجع. والريع: العود والرجوع. وقد ذكره المصنف في روع وهو ذو وجهين، ولكن الياء أكثر، وأنشد ثعلب:
حتى إذا ما فاء من أحلامهـا وراع برد الماء في أجرامها وفي حديث جرير: وماؤنا يريع، أي يعود ويرجع. ومنه
راع الطعام، وغيره يريع ريعا وريوعا، ورياعا، بالكسر، وهذه عن اللحياني، وريعانا، محركة: نما وزاد وقيل: هي الزيادة في الدقيق والخبز. قال ابن دريد: راع الشيء يريع ويروع، إذا رجع. والريع: العود والرجوع. وقد ذكره المصنف في روع وهو ذو وجهين، ولكن الياء أكثر، وأنشد ثعلب: حتى إذا ما فاء من أحلامهـا وراع برد الماء في أجرامها وفي حديث جرير: وماؤنا يريع، أي يعود ويرجع. ومنه راع عليه القيء، إذا رجع وعاد إلى جوفه، وقد مر حديث الحسن في روع وفي رواية، فقال: إن راع منه شيء إلى جوفه فقد أفطر. أي: إن رجع وعاد، وكذلك كل شيء رجع إليك، فقد راع يريع، قال طرفة: تريع إلى صوت المهيب وتتقي بذي خصل روعات أكلف ملبد وقال البعيث: طمعت بليلى أن تريع وإنمـا تقطع أعناق الرجال المطامع ويقال: وعظته فأبى أن يريع. وفلان ما يريع لكلامك ولا لصوتك. ويقال: هربت الإبل فصاح عليها الراعي، فراعت إليه، وكذلك: راه يريه، بمعنى عاد، ورجع. راعت الحنطة: زكت ونمت، وكل زيادة: ريع، كأراعت قال الأزهري: وهذه أكثر من راعت. قوله تعالى: أتبنون بكل ريع آية تعبثون الريع، بالكسر، وعليه اقتصر الجوهري، والفتح وبه قرأ ابن أبي عبلة. وقال الفراء: الريع والريع لغتان - مثل الرير والرير -: المرتفع من الأرض، كما في الصحاح، وفي بعض نسخه: المكان المرتفع. قال الأزهري: ومن ذلك: كم ريع أرضك? أي كم ارتفاع أرضك، أو معناه: كل فج، أو كل طريق، كما في الصحاح، زاد بعضهم: سلك أو لم يسلك، قال: كظهر الترس ليس بهن ريع وأنشد الجوهري للمسيب بن علس: في الآل يخفضها ويرفعها ريع يلوح كأنه سـحـل
قال: شبه الطريق بثوب أبيض. أو الريع: الطريق المنفرج، وفي بعض النسخ: عن الجبل وهذا قول الزجاج، وهو بعينه معنى الفج، فإن الفج - على ما تقدم - هو: الطريق المنفرج في الجبال خاصة. قال عمارة: الريع: الجبل، كما في الصحاح، وفي بعض نسخه: الصغير، وفي العباب: المرتفع، الواحدة ريعة، بهاء، والجمع: رياع، كما في الصحاح، أو قيل: الريع: مسيل الوادي، من كل مكان مرتفع، قال الراعي يصف إبلا وفحلها: لها سلف يعـوذ بـكـل ريع حمى الحوزات واشتهر الإفالا السلف: الفحل، حمى الحوزات، أي حمى حوزاته ألا يدنو منهن فحل سواه، واشتهر الإفالا، أي جاء بها تشبهه. قال ابن الأعرابي: الريع، بالكسر: الصومعة، وبرج الحمام، والتل العالي. الريع: فرس عمرو بن عصم صفة غالبة. الريع: بالفتح: فضل كل شيء، كريع العجين والدقيق والبزر ونحوها، ومنه حديث عمر: أملكوا العجين فإنه أحد الريعين. هو من الزيادة والنماء على الأصل. والملك: إحكام العجين وإجادته، أي أنعموا عجنه، فإن إنعامكم إياه أحد الريعين. وفي حديث ابن عباس في كفارة اليمين: لكل مسكين مد حنطة ريعه إدامه. أي لا يلزمه مع المد إدام. وأن الزيادة التي تحصل من دقيق المد إذا طحنه يشتري به الإدام. الريع: اضطراب السراب يقال: راع السراب يريع ريعا وريعانا. الريع: الفزع كالروع. الريع من كل شيء: أوله وأفضله، مستعار من الريع: المكان المرتفع، كما حققه المصنف في البصائر، ومنه ريع الشباب، وقد حركه ضرورة سويد اليشكري: فدعاني حب سلمى بعدما ذهب الجدة مني والريع وسيأتي في ن-ز-ع، كريعانه، قال الجوهري: ريعان كل شيء: أوله، ومنه ريعان الشباب، وريعان السراب، زاد الصاغاني: الجائي منه والذاهب. وفي اللسان: ريعان السراب: ما اضطرب منه، وريعان المطر: أوله، ومنه ريعان الشباب، قال: قد كان يلهيك ريعان الشباب فقـد ولى الشباب، وهذا الشيب منتظر وفي الأساس: ذهب ريعان الشباب: مقتبله وأفضله، استعير من ريع الطعام. من المجاز: حذف ريع درعه. ريع الدرع: فضول كميها على أطراف الأنامل، زاد الزمخشري: وذيلها، قال قيس بن الخطيم: مضاعفة يغشى الأنامل ريعها كأن قتيريها عيون الجنـادب الريع من الضحى: بياضه وحسن بريقه وهو مجاز أيضا، قال رؤبة: حتى إذا ريع الضحى تريعا يقال: فلان ليس له ريع أي مرجوع، وقد راع يريع، كرد وقد تقدم. والريعة، بالكسر: الجماعة من الناس، ولا يقال لهم ذلك إلا وقد راعوا، أي انضموا، قاله ابن عباد. ورائع بن عبد الله المقدسي: محدث سمع منه أحمد بن محمد بن الجندي سنة ثلاثمائة وعشرين، والصواب ذكره في روع لأنه من راع يروع. قال ابن دريد: رياع ككتاب: ع، زعموا. قال: وناقة مرياع، كمحراب: سريعة الدرة، أو سريعة السمن. ونص الجمهرة، وربما قالوا ذلك، وأهدى أعرابي ناقة لهشام بن عبد الملك، فلم يقبلها، فقال له: إنها مرياع مرباع مقراع مسناع مسياع. فقبلها. وقد تقدم ذلك في ر-ب-ع ويأتي بيان كل لفظة في محلها. أو ناقة مسياع مرياع: تذهب في المرعى وترجع بنفسها، وقال الأزهري: ناقة مرياع، وهي التي يعاد عليها السفر. وقال في ترجمة س-ن-ع المرياع: التي يسافر عليها ويعاد. وريعان: د، أو جبل، قال ربيعة بن كودن الهذلي:
ومنها وأصحابي بريعان موهنا تلألؤ برق في سنا متـألـق وقال كثير: أمن آل ليلـى دمـنة بـالـذنـائب إلى الميث من ريعان ذات المطارب ريعان: اسم. قال ابن عباد: الريعانة: الناقة الكثيرة اللبن. وفي الأساس: ناقة ريعانة: كثير ريعها، وهو درها، وهو مجاز. وأراعوا: راع طعامهم، عن ابن عباد. قال ابن فارس: أراعت الإبل: أي نمت وكثر أولادها. وهو مجاز، ونقله الزمخشري أيضا. وتريع فلان: تلبث وتوقف. كما في العباب، وفي اللسان: أو توقف، يقال: أنا متريع عن هذا الأمر، ومنتو، ومنتقض. بمعنى واحد. تريع: تحير، كاستراع، كلاهما عن ابن عباد. تريع السراب وتريه، إذا جاء وذهب، قاله رؤبة. قال ابن عباد: تريع القوم: اجتمعوا، كريعوا ترييعا. قال: والمتريع: المتزلق يصبغ نفسه بالأدهان، وهو مجاز. ومما يستدرك عليه: ريع الطعام: زكا ونما. وريعوا: علوا الريعة، وهذه عن ابن عباد. وأراع الشيء، وريعه: أنماه. وأراع الناس: زكت زروعهم. وأرض مريعة، كسفينة: مخصبة، نقله الجوهري. وقال أبو حنيفة: أراعت الشجرة: كثر حملها. قال: وراعت: لغة قليلة. وتريعت يداه بالجود: فاضتا بسيب بعد سيب، وهو مجاز. وتريع الماء: جرى. وتريع الودك والسمن: إذا جعلته في الطعام، وأكثرت منه، فتميع ها هنا وها هنا. لا يستقيم له وجه، نقله الجوهري، وأنشد لمزرد: ولما غدت أمي تحيي بـنـاتـهـا أغرت على العكم الذي كان يمنع خلطت بصاع الإقط صاعين عجوة إلى مد سمن وسـطـه يتـريع وزاد في اللسان بعدهما: ودبلت أمثال الإكار كأنـهـا رؤوس نقاد قطعت يوم تجمع وقلت لنفسي: أبشري اليوم إنه حمى آمن أما تحوز وتجمـع فإن تك مصفورا فهـذا دواؤه وإن كنت غرثانا فذا يوم تشبع ويروى: ربكت بصاع الإقط. وقال ابن شميل: تريع السمن على الخبزة، وهو خلوف بعضه بأعقاب بعض، وفي الأساس: تريعت الإهالة في الجفنة: إذا ترقرقت. وفرس رائع: أي: جواد، وهو ذو وجهين. والريعة، بالكسر: المكان المرتفع. وحكى ابن بري عن أبي عبيدة: الريعة بالكسر جمع ريع، خلاف قول الجوهري، وأنشد لذي الرمة يصف صقرا: طراق الخوافي واقع فوق ريعة ندى ليله في ريشه يتـرقـرق وجمع الريع: أرياع، وريوع، ورياع، الأخيرة نادرة، قال ابن هرمة: ولا حل الحجيج منـى ثـلاثـا على عرض ولا طلعوا الرياعا وناقة لها ريع، إذا جاء سير بعد سير، كقولهم: بئر ذات غيث. وفي الأساس: ناقة ريع، كسيد: تأتي بسير بعد سير، وهو مجاز. وريع: انخرق، ومنه قول الكميت: إذا حيص منه جانب ريع جانب بفتقتين يضحى فيهما المتظلل نقله الجوهري. ورائعة بنت سليمان، من أهل الأردن، زوج أحمد بن أبي الحواري قيدها ابن ناصر عن أبي النرسي هكذا. والتريع، كأمير: ما يكتب فيه ريع البلاد، والتاء زائدة. مولدة.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR12.418 harfرَاعَ
1 رَاعَ ذ , aor. يَرِيعُ, (Msb, K,) inf. n. رَيْعٌ (S, Mgh, Msb, K) and رُيُوعٌ (TA) and رِيَاعٌ (Lh, TA) and رَيَعَانٌ, (TA,) It increased, or augmented; (S, Mgh, Msb, K;) said of wheat and other things: or, as some say, it denotes زِيَادَة [i. e. it signifies it became redundant, or it exceeded, as will be seen in what follows; but the truth is, that it has both of these significations;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR740 harfرَاعَ
رَاعَ ( y ) I ( n. ac. رَيْع 1 , رِيَاْع 23 , رُيُوْع 27 , رَيَعَاْن 36 ),
a. Grew, throve; increased.
b. Returned.
c. Undulated, quivered ( mirage ).
d. [ Min ], Feared.
أَرْيَعَ
أَرْيَعَ IV ,
a. Increased, multiplied; throve, flourished, prospered.
تَرَيَّعَ
تَرَيَّعَ V ,
a. Assembled, gathered.
b. Paused, stopped hesitated, wavered; was perplexed.
c. see I (c) .
رَيْع
Sîgalar(1)
Mücavir kökler3 mücavir (4 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ
Yüksek yerSiz, her yüksek yere koca bir bina kurup boş şeylerle mi uğraşırsınız?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ريع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ربو, شرف, طرق |
| Zıt Kök | وهد |
| Çekirdek Özet 1 | Zemin üzerinde belirginleşen yükseklik, iki tepe arasındaki aşikar geçit ve aslından taşarak artan verim |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünde kibir ve tahakküm sembolü olarak stratejik yüksek tepelere ve geçitlere gösteriş amaçlı anıtlar dikmenin yerilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mekânsal yüksekliğin veya elde edilen artı değerin toplumsal tahakküm ve amaçsız güç gösterisine dönüştürülmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece sıradan bir tepe veya rastgele bir yol sayıp içerdiği stratejik hâkimiyet, göze çarpma ve güç gösterisi boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ري | Sıvı veya hacmin doyması, sınırın üstüne çıkarak dolup taşması ve yüzeyde belirginleşmesi; nitekim bu çekirdek şüphenin zihni kaplayıp huzursuzlukla taşmasında ريب, kuşun bedenini sarıp hacmini artıran tüy ve ziynette ريش, kalbin üzerini bütünüyle örten tortu ve kanda رين köklerinde de kendini gösterir | ع | Boğazın derinliğinden gelen açılma ve dışa vurma niteliği taşıyan ses, dolup taşan hacmi mekânsal düzlemde göze çarpan bir tepeye, aşikar bir dağ geçidine ve bereketiyle geri dönüp gelen hasılata dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Zemin üzerindeki tepe noktasını, hiyerarşik üstünlüğü ve önceliği temsil eder |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Yükselme eyleminin yukarı doğru uzanmasını, etkinliği ve yayılmayı ifade eder |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Yükseltinin uzaktan görülmesini, aşikar olmayı ve gözün odaklandığı kaynağı imler |
| ريع | Başın ve tepe noktasının yukarı uzanarak gözün görebileceği açık bir hâkimiyet alanına ve uzaktan seçilen bir yükseltiye dönüşmesi hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Arazide çevresinden belirgin biçimde yükselen, uzaktan bakıldığında ilk göze çarpan tepe, sırt; iki dağ arasındaki belirgin yol ve geçit; ayrıca buğday öğütüldüğünde unun hacimce aslından fazla çıkması ve kabarması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü'r-Rumme beytinde avcı kuşun yüksek bir tepede konuşlanmasını anlatırken bu lafzı kullanır: طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ / Ayrıca Kays b. el-Hatîm zırhın etek fazlalığını ve bolluğunu tasvir ederken şöyle der: مُضَاعَفَةً يَغْشَى الأناملَ رَيْعُها / كأن قَتِيرَيْها عيونُ الجنـادبِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer'in hamurun bereketine dair söylediği şu sözde artış ve verim anlamında geçer: امْلِكوا العَجِين فإِنه أَحد الريعين / Ayrıca çobanın çağırmasıyla dağılan sürülerin geri toplanıp dönmesi fiilinde راعت الإبل biçiminde kullanılmıştır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde *r-y-ʿ ve bağlantılı *r-w-ʿ kök katmanı, temelde yükselme, kabarma, sınırını aşarak görünür olma ve toplanıp geri dönme semantik matrisine dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice hatlarında doğrudan aynı fonetik dizilim sınırlı kalsa da kökün taşıdığı genişleme ve tepe oluşturma vasfı, Güney Sami ve Arapça sahasında bütünüyle billurlaşmıştır. Arapçada kök çift kutuplu bir anlam genişlemesi yaşamış; bir taraftan arazideki tepe, yüksek sırt ve iki dağ arasındaki belirgin geçit biçiminde topoğrafik bir terime dönüşmüş, diğer taraftan öğütülen unun veya ekilen tohumun aslından fazla vermesi, yani tarımsal ve iktisadi randıman anlamını kazanmıştır. Sürünün toplanıp sığınağa geri dönmesi de bu yüksek ve emin geçide yönelişin semantik bir türevidir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çevresinden yükselme ve aslından taşarak artma | Yüksek tepe, dağlar arası aşikar boğaz ve undaki verim fazlalığı aynı kabarma çekirdeğinden türer | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami zemininde belirginleşen topoğrafik ve iktisadi artış | Yükselme ve geri dönme dinamikleri diğer Sami köklerdeki genişleme şemalarıyla örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Belirgin dış Afro-Asyatik akrabalık tespit edilmedi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ريع | Anlamlı | Yüksek yer, aşikar yol, bereket ve geri dönüş | Zemin üzerindeki belirgin tepe, geçit ve aslından taşan verim | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رعي | Anlamlı | Otlatmak, gütmek, gözetmek ve korumak | Canlıların beslenmesini ve idaresini üstlenme hareketi | Gözetleme ve koruma bakımından anlamsal yakınlık; Kur'an'da geçer |
| يرع | Anlamlı | Kamış, içi boş çubuk, korkak kimse | İçi boşluk ve zayıflık bildiren türeme | Kur'an'da geçmez |
| يعر | Anlamlı | Keçinin bağırması, meleme sesi | Ses taklidine dayanan hayvansal ses fiili | Kur'an'da geçmez |
| عري | Anlamlı | Çıplak olmak, soyulmak, örtüsüz kalmak | Nesnenin veya bedenin üzerindeki örtünün kalkması | Belirginleşme ve açığa çıkma yönüyle zıt/dönüşlü ilişki; Kur'an'da geçer |
| عير | Anlamlı | Kervan, yaban eşeği, göz bebeği, belirgin kemik çıkıntısı | Hızlı hareket eden topluluk veya yüzde/bedende belirginleşen çıkıntı | Belirginlik ve tepe oluşturma yönüyle ortak çekirdek; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ريع | Merkez | Yükseklik ve geçit | Çevresinden yükselen, stratejik hâkimiyet sağlayan ve dikkat çeken tepe veya aşikar boğaz | Hem topoğrafik yükseklik hem de fazlalık ve geri dönüş nüansını barındırması |
| ربو | Komşu | Yükseklik ve kabarma | Bir zeminin veya nesnenin kabarıp şişerek yükselmesi | ربو hacimsel kabarma ve suyla şişme bildirirken, ريع zati olarak hâkim, aşikar ve gözle görülen tepeyi bildirir |
| شرف | Komşu | Yükseklik ve itibar | Yüksek, havadar yer ve toplumsal saygınlık | شرف itibar ve izzetle irtibatlı bir gözlem yüksekliği iken, ريع geçit ve fazlalık boyutunu da içerir |
| طرق | Komşu | Yol ve geçiş | Üzerine basılarak açılan patika ve yol | طرق yere vurma ve çiğnenme odaklı iken, ريع iki yükselti arasındaki stratejik ve açık yolu veya tepeyi vurgular |
| وهد | Zıt | Alçaklık ve çukurluk | Çevresine göre alçakta kalan, basık ve gizlenen çukur yer | وهد çukur, basık ve gizli alanı bildirirken ريع yükselen ve uzaktan görülen yeri bildirir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ريع | Yüksek yer, aşikar yol, randıman | Hem topoğrafik yükseltiyi hem stratejik geçidi hem de bereketi tek kökte toplar | Kesin |
| Latince | collis, passus, proventus | Tepe, dağ geçidi, mahsul hasılatı | collis ve passus mekânsal yönü, proventus ise iktisadi verim yönünü kısmen karşılar | Güçlü |
| İngilizce | eminence, high pass, yield | Yüksek tepe, hâkim geçit, ürün randımanı | eminence dikkat çekici yüksekliği verir ancak yol ve iktisadi randıman anlamını aynı kelimede tutamaz | Güçlü |
| Almanca | Anhöhe, Gebirgspass, Ertrag | Tepe, dağ geçidi, mahsul randımanı | Ayrı ayrı topoğrafik ve iktisadi yönleri verir, kökün çok boyutlu birliğini yansıtamaz | Güçlü |
| Fransızca | éminence, col, rendement | Yükseklik, boğaz, verim | Mekânsal yükseklik ile iktisadi hasılat anlamları farklı sözcüklerle karşılanır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رِيعٍ | Stratejik yüksek tepe ve hâkim dağ geçidi | Âd kavminin kibrini, anlamsız mimari güç gösterilerini ve gelip geçenleri gözetleyip tahakküm altına almak için yüksek yerlere alametler dikmesini kınayan bağlam (Şuʿarā 26:128) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İsraf, kibir ve abes fiil tartışması | Güç ve servetin "abes" (anlamsız, gayesiz) biçimde yüksek anıtlara yatırılmasının tevhid inancıyla çelişmesi | Kibrin taşlaşmış mimari sembole dönüşmesi |
| Fıkıh | Zirai randıman (nemâ) ve kamuya açık yollar | Unun öğütülmesindeki randıman fazlalığı (el-istiğlâl ve'r-reyʿ) ile geçitlerin kapatılamazlığı hukuku | Asıl sermayeyi aşan net verim ve yolun kamusallığı |
| Tefsir | Şuʿarā 26:128 lafzının tahlili | Kelimenin tekil bir tepe mi, dağlar arası boğaz mı, yoksa kervan gözetleme kulesi mi olduğu ihtilafı | Hâkim coğrafi noktaların tahakküm ve gösteriş amacıyla kullanılması |
| Hadis | Hamurun bereketi ve fıtri geri dönüş | Hz. Ömer'in hamuru iyi yoğurmanın bereketi artıracağına dair ifadesi ve istifra edenin geri yutması bahsi | Asıldan meydana gelen bereket ile gerisin geriye yönelme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ekseninde güç ve mülk tasavvuru | Putlaştırılan kudret anıtlarının reddi | İnsanın yeryüzünde tanrısal bir ebedilik ve tahakküm arayışını mahkûm etmek | Yüksek tepeye yapılan anıt, Allah'a karşı bağımsızlık iddiasının somutlaşmış halidir | Güçlü |
| İlmi | Coğrafi topoğrafya ve stratejik gözetim | Hâkim tepe ve stratejik geçit morfolojisi | Mekânın yükseltisi ile optik ve stratejik avantaj arasındaki nedenselliği kurmak | Yüksek noktalar çevreye hâkimiyet ve kontrol imkânı sunar | Kesin |
| Siyasi | Otokratik iktidarın mimari güç gösterisi | Askeri/siyasi tahakküm kulesi veya gözetleme noktası | Gelip geçenleri denetlemek, caydırmak ve kitlelere kibri dayatmak | Âd kavminin yüksek tepelere anıtlar dikmesi siyasi hegemonya gösterisidir | Güçlü |
| İktisadi | Üretim çıktısı ve randıman fazlalığı | Hasılat, un/ürün randımanı | Ham maddenin işlenmesiyle elde edilen net hacimsel artışı yönetmek | Kaynakların üretken alanlar yerine gösterişçi mimariye gömülmesinin eleştirisi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerji farkı ve verim oranı | Fizikte bir kütlenin referans zemininden yukarı çıkarılmasıyla kazandığı potansiyel enerji artışı veya bir kimyasal/sınai süreçte ham maddeye oranla elde edilen nihai çıktı katsayısı ile eşyapısaldır | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sembolik iktidar ve panoptik gözetleme | Sosyolojide gücün somut ihtiyaç sınırını aşarak devasa anıtlar, gökdelenler ve kuleler aracılığıyla ötekiler üzerinde psikolojik tahakküm kurması ve stratejik gözetleme işlevi görmesiyle birebir örtüşür | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece alelade bir "yüksek tepe" veya herhangi bir "yol" olarak anlayıp tarihsel bağlamdaki stratejik boğaz, gözetleme noktası ve hegemonik anıt boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Coğrafi yükseltinin ve eldeki imkân fazlalığının kibre, gösterişe, kamu yollarını baskılamaya ve anlamsız abes inşaatlara alet edilmesini mahkûm eden evrensel ahlaki ilke |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayeti yalnızca eski bir kavmin çöldeki tuhaf hevesi olarak görüp günümüz dünyasındaki kaynak israfını, gökdelen kibrini ve stratejik geçitler üzerindeki haksız denetimleri vahyin eleştiri menzilinden çıkarmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin mimari, coğrafi ve mekânsal tasarrufları doğrudan tevhidi ve ahlaki bir hesaba tabi tuttuğunu; gücün taşa, tepeye ve kuleye kazınan kibrini deşifre ettiğini gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin helak edilmiş kavimlerle olan kıssalarında, özellikle medeniyet, mimari büyüklük ve iktisadi refah iddiasıyla şımaran toplumların (Âd kavmi) sorgulandığı ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın yalnızca bireysel ibadetlerle sınırlı olduğu zannını yıkar; şehirleşme, mimari anıtlar, stratejik geçitlerin kullanımı ve kamu kaynaklarının israfı meselelerini doğrudan imanın merkezine yerleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamArazide çevresinden belirgin biçimde yükselen tepe, dağlar arasındaki aşikar geçit ve öğütülen hububatta aslından taşan hacimsel verim.
- Soyut anlamSahip olunan fiziksel, mekânsal veya iktisadi artığın, meşru bir amaca hizmet etmek yerine başkalarına üstünlük taslama, gözetleme ve anlamsız bir güç gösterisine (abes) dönüştürülmesi.
- Sistematik karşılıkMekânsal ve iktisadi artı değerin sömürü ve tahakküm aracına dönüşerek toplumun adalet dengesini bozan bir kibre evrilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde temel zemin seviyesini veya asıl varlığı; bu zemin üzerine eklenen yüksekliği veya aslından taşan verim fazlalığını; oluşan yüksek tepeyi, geçidi veya nihai hasılatı; yükselti ile birlikte artan görünürlüğü, potansiyel enerjiyi ve stratejik hâkimiyeti; ise tepeye çıkanın veya dağılan sürünün nihayetinde asıl kaynağa ve zemine geri dönüşünü (rücû) temsil eder.