ريع
ر - ي - ع
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
İki dağ arasındaki yüksek geçittir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
İki dağ arasındaki yüksek geçittir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR10.057 harfباب العين والرّاء والواو معهما
ع ر و، ع ر ي، ع و ر، ع ي ر، ر ع و، ر ع ي، و ر ع، ر و ع، ر ي ع، و ر ع، ي ع ر
عرو:
عري:
عراه أمرٌ يَعْرُوه عَرْواً إذا غشيه وأصابه، يقال: عراه البرد، وعَرَتْهُ الحُمَّى، وهي تَعْروه إذا جاءته بنافض، وأخذته الحُمَّى بعُرَوائها.
وعُرِيَ الرّجلُ فهو مَعْروّ، واعتراه الهمّ. عامّ في كلّ شيء، حتى يقال: الدّلف يعتري الملاحة. ويقال: ما مِنْ مؤمنٍ إلا وله ذَنْبٌ يعتريه قال
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR986 harfالرَيْعُ: النماءُ والزِيادَةُ. وأرضٌ مَريعَةٌ بفتح الميم، أي مُخْصِبَةٌ. ورَيْعُ الدِرْعِ: فُضول أكمامها. والرَيْعُ: العَوْدُ والرجوعُ. قال الشاعر:
طَمِعْتُ بلَيْلى أنْ تَريعَ وإنمـا تُقَطِّع أعناقَ الرِجال المَطامِعُ
وناقة مِسْياعٌ مِرْياعٌ: تذهب في المَرعَى وتَرجعُ بنفسها. وقول الكميت:
إذا حيصَ منه جانبٌ راعَ جانِبٌ
أي انخرق. وراعَتِ الحنطةُ وأَراعَتْ، أي زَكَتْ. وراعَ الطعامُ وأَراعَ،
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR38.223 harfباب العين والراء
عرى ، عرا ، عير ، عور ، رعي ، روع ، ريع ، ورع ، وعر ، يعر ، يرع .
عرا : قال الله جلّ وعزّ : ( إِن نَّقُولُ إِلاَّ اعْتَرَاكَ بَعْضُ ءَالِهَتِنَا بِسُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ ) ( هُود : 54 ) قال الفراء : كانوا كذّبوه يعني هوداً ثم جعلوه مختلِطاً ، وادَّعَوا أن آلهتهم هي التي خَبَّلته لعيبه إيّاها . فهنالك قال : ( إِنِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أُشْهِدُ اللَّهِ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.604 harf(باب الراء والياء وما يثلثهما)
(ريب) الراء والياء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على شكٍّ، أو شكٍّ وخوف، فالرَّيْب: الشّكّ. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2]، أَي لا شَكَّ. ثم قال الشاعر:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1]) والرَّيب: ما رابَكَ مِن أمرٍ. تقول: رابَنِي هذا الأمرُ، إذا أدخَلَ عليك شَكّاً وخَوفا.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR338 harf- الريع: المكان المرتفع الذي يبدو من بعيد، الواحدة ريعة. قال: ﴿أتبنون بكل ريع آية﴾ [الشعراء/128]، أي: بكل مكان مرتفع، وللارتفاع قيل: ريع البئر: للجثوة المرتفعة حواليها، وريعان كل شيء: أوائله التي تبدو منه، ومنه استعير الريع للزيادة والارتفاع الحاصل، ومنه: تريع السراب (يقال: تريع السراب: إذا جاء وذهب. انظر: المجمل 2/410؛ واللسان (ريع) ).
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.135 harfر ي ع
طعام كثير الريع.
وأراعت الحنطة وراعـت: زكـت وأراعهـا اللـه تعالـى.
وأراع النـاس هـذا العام: زكت زروعهم.
ونزلوا بريع رفيع وريعة رفيعة وهي المرتفع من الأرض.
وتقول: يبنون بكل ريعه وملكهم كسراب بقيعه.
وهربت الإبل فصاح بها الراعي فراعت إليه: رجعت.
ووعظته فأبى أن يريع.
وفلان ما يريع لكلامك ولا يريع لصوتك.
وقال لبيد: لزجرت قلباً لا يريع لزاجر إن الغويّ إذا نهي لم
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.656 harfالرَّيْع: النَّماء والزيادة. راعَ الطعامُ وغيره يَرِيع رَيْعاً ورُيُوعاً ورِياعاً؛ هذه عن اللحياني، ورَيَعاناً وأَراعَ ورَيَّعَ، كلُّ ذلك: زَكا وزاد، وقيل: هي الزيادة في الدقيق والخُبز. وأَراعَه ورَيَّعَه. وراعَتِ الحِنْطةُ وأَراعَتْ أَي زَكَتْ. قال الأَزهري: أَراعت زكت، قال: وبعضهم يقول راعتْ، وهو قليل. ويقال: طعام كثير الرَّيْعِ. وأَرض مَرِيعة، بفتح الميم، أَي مُخْصِبة. وقال أَبو حنيفة: أَراعتِ
الرَّيْع: النَّماء والزيادة. راعَ الطعامُ وغيره يَرِيع رَيْعاً ورُيُوعاً ورِياعاً؛ هذه عن اللحياني، ورَيَعاناً وأَراعَ ورَيَّعَ، كلُّ ذلك: زَكا وزاد، وقيل: هي الزيادة في الدقيق والخُبز. وأَراعَه ورَيَّعَه. وراعَتِ الحِنْطةُ وأَراعَتْ أَي زَكَتْ. قال الأَزهري: أَراعت زكت، قال: وبعضهم يقول راعتْ، وهو قليل. ويقال: طعام كثير الرَّيْعِ. وأَرض مَرِيعة، بفتح الميم، أَي مُخْصِبة. وقال أَبو حنيفة: أَراعتِ الشجرة كثر حَملها، قال: وراعَت لغة قليلة. وأَراعَت الإِبلُ: كثر ولدها. وراعَ الطعامُ وأَراعَ الطحينُ: زاد وكثر رَيْعاً. وكلُّ زِيادة رَيْعٌ. وراعَ أَي صارت له زيادة رَيْعٌ. في العَجْن والخَبز. وفي حديث عمر: امْلِكوا العَجِين فإِنه أَحد الريعين، قال: هو من الزيادة والنّماء على الأَصل؛ يريد زيادةَ الدقيق عند الطَّحْن وفضلَه على كَيْل الحِنطة وعند الخَبز على الدقيق، والمَلْكُ والإِمْلاك إِحكام العجين وإِجادَتُه، وقيل: معنى حديث عمر أَي أَنْعِمُوا عَجْنه فإِنّ إِنعامَكم إِيّاه أَحدُ الرَّيْعَيْن. وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما، في كفّارة اليَمين: لكل مِسكين مُدُّ حِنْطة رَيْعُه إِدامُه أَي لا يلزمه مع المدِّ إِدام، وإِنّ الزيادة التي تحصل من دقيق المدّ إِذا طحنه يشتري بها الإِدام. وفي النوادر: راعَ في يدي كذا وكذا وراقَ مثله أَي زاد. وتَرَيَّعَت يده بالجُود. فاضَت. ورَيْعُ البَذْرِ: فَضْلُ ما يخرج من البِزْر على أَصله. ورَيْعُ الدِّرْع: فضل كُمَّيْها على أَطراف الأَنامل؛ قال قيس بن الخَطِيم: مُضاعفة يَغْشى الأَنامِلَ رَيْعُها؛ كأَنَّ قَتِيرها عُيونُ الجَنادِبِ والرَّيْعُ: العَوْدُ والرُّجوع. راعَ يَريع وراهَ يَريهُ أَي رجَع. تقول: راعَ الشيءُ رَيْعاً رجَع وعادَ، وراعَ كَرُدَّ؛ أَنشَد ثعلب: حتى إِذا ما فاء من أَحْلامها، وراعَ بَرْدُ الماء في أَجْرامِها وقال البَعِيث: طَمِعْتُ بِلَيْلى أَن تَرِيعَ، وإِنَّما تُضَرِّبُ أَعْناقَ الرِّجال المَطامِع وفي حديث جرير: وماؤنا يَرِيعُ أَي يعود ويرجع. والرَّيع: مصدر راع عليه القَيْءُ يَرِيع أَي رجع وعاد إِلى جَوْفه. وليس له رَيْع أَي مَرْجوع. ومثل الحسن البصري عن القيْء يَذْرَعُ الصائم هل يُفْطِر، فقال: هل راع منه شيء؟ فقال السائل: ما أَدري ما تقول، فقال: هل عاد منه شيء؟ وفي رواية: فقال إِن راعَ منه شيء إِلى جَوْفه فقد أَفطر أَي إِن رجَع وعاد. وكذلك كلُّ شيء رجَع إِليك، فقد راعَ يرِيع؛ قال طَرَفةُ: تَرِيعُ إِلى صَوْتِ المُهِيبِ وتَتَّقي، بذي خُصَلٍ، رَوْعاتِ أَكْلَفَ مُلْبِد وتَرَيَّع الماءُ: جرى. وتَرَيَّع الوَدَكُ والزيتُ والسمْنُ إِذا جعلته في الطعام وأَكثرت منه فَتَميَّعَ ههنا وههنا لا يستقيم له وجه؛ قال مُزَرِّد: ولَمَّا غَدَتْ أُمِّي تُحَيِّي بَناتِها، أَغَرْتُ على العِكْمِ الذي كان يُمْنَعُ خَلَطْتُ بِصاعِ الأَقْطِ صاعَيْن عَجْوةً إِلى صاعِ سَمْنٍ، وَسْطَه يَتَرَيَّعُ ودَبَّلْت أَمثال الاكار كأَنَّها رؤُوس نِقادٍ، قُطِّعَتْ يومَ تُجْمَعُ (* قوله «الاكار» كذا بالأصل وسيأتي للمؤلف إنشاده في مادة دبل الأثافي.)وقلتُ لِنَفْسِي: أَبْشِرِي اليومَ إِنَّه حِمًى آمِنٌ إِمَّا تَحُوزُ وتَجْمَع فإِن تَكُ مَصْفُوراً فهذا دَواؤُه، وإِن كنتَ غَرْثاناً فذا يومُ تَشْبَعُ ويروى: رَبَكْتُ بِصاعِ الأَقْطِ. ابن شميل: تَرَيَّعَ السمْن على الخُبزة وهو خُلُوف بَعْضه بأَعقاب بعض. وتَرَيَّعَ السَّرابُ وتَرَيَّه إِذا جاء وذهب. ورَيْعانُ السراب: ما اضْطَربَ منه. ورَيْعُ كلِّ شيء ورَيْعانُه: أَوَّلُه وأَفْضَلُه. ورَيْعان المطر: أَوَّله؛ ومنه رَيْعانُ الشَّباب؛ قال: قد كان يُلْهِيكَ رَيْعانُ الشَّبابِ، فَقدْ ولَّى الشَّبابُ، وهذا الشيْبُ مُنْتَظَرُ وتَرَيَّعَتِ الإِهالةُ في الإِناءِ إِذا تَرَقْرَقَتْ. وفرس رائعٌ أَي جَوادٌ، وتَرَوَّعَتْ: بمعنى تَلَبَّثَتْ أَو تَوَقَّفَتْ. وأَنا متَرَيِّعٌ عن هذا الأَمر ومُنْتَوٍ ومُنْتَفِضٌ أَي مُنْتَشِر. والرِّيعةُ والرِّيعُ والرَّيْع: المَكان المُرْتَفِعُ، وقيل: الرِّيعُ مَسِيلُ الوادي من كل مَكان مُرْتَفِع؛ قال الرَّاعي يصِف إِبلاً: لها سَلَفٌ يَعُوذُ بِكُلِّ رِيعٍ، حَمَى الحَوْزاتِ واشْتَهَرَ الإِفالا السَّلَفُ: الفَحْلُ. حَمَى الحَوزاتِ أَي حمَى حَوْزاته أَن لا يدنو منهن فحل سِواه. واشتهر الإِفالَ: جاءَ بها تُشْبِهه، والجمع أَرْياعٌ ورُيُوع ورِياعٌ، الأَخيرة نادرة؛ قال ابن هَرْمة: ولا حَلَّ الحَجِيجُ مِنًى ثَلاثاً على عَرَضٍ، ولا طَلَعُوا الرِّياعا والرِّيعُ: الجبل، والجمع كالجمع، وقيل: الواحدة رِيعةٌ، والجمع رِياعٌ. وحكى ابن بري عن أَبي عبيدة: الرِّيعة جمع رِيع خلافَ قول الجوهري؛ قال ذو الرمة: طِراق الخَوافي واقِعاً فوقَ رِيعةٍ، لدَى لَيْلِه، في رِيشِه يَتَرَقْرَق والرِّيعُ: السَّبيل، سُلِكَ أَو لم يُسْلَك؛ قال: كظهْرِ التُّرْسِ ليس بِهِنَّ رِيعُ والرِّيعُ والرَّيْع: الطريق المُنْفَرِج عن الجبل؛ عن الزَّجاج، وفي الصحاح: الطريق ولم يقيد؛ ومنه قول المُسيَّب بن عَلَس: في الآلِ يَخْفِضُها ويَرْفَعُها رِيعٌ يَلُوح، كأَنه سَحْلُ شبَّه الطريق بثوب أَبيض. وقوله تعالى: أَتَبْنُون بكل رِيعٍ آية، وقرئَ: بكل رَيْع؛ قيل في تفسيره: بكل مكان مرتفع. قال الأَزهري: ومن ذلك كم رَيْعُ أَرضك أَي كم ارتفاع أَرضك؛ وقيل: معناه بكل فج، والفَجُّ الطَّريق المُنْفَرِج في الجبال خاصَّة، وقيل: بكل طريق. وقال الفراء: الرِّيعُ والرَّيْعُ لغتان مثل الرِّير والرَّيْر. والرِّيعُ: بُرْجُ الحَمام. وناقة مِرْياع: سريعة الدِّرَّة، وقيل: سَرِيعة السِّمَن، وناقة لها رَيْعٌ إِذا جاءَ سَيْر بعد سَيْر كقولهم بئر ذاتُ غَيِّثٍ. وأَهْدَى أَعرابي إِلى هشام بن عبد الملك ناقة فلم يقبلها فقال له: إِنها مِرْباعٌ مِرْياعٌ مِقْراعٌ مِسْناع مِسْياع، فقبلها؛ المِرْباعُ: التي تُنْتَج أَولَ الرَّبِيع، والمِرْياع: ما تقدَّم ذكره، والمِقْراع: التي تَحْمِل أَول ما يَقْرَعُها الفَحْل، والمِسْناعُ: المُتَقدِّمة في السير، والمِسْياعُ: التي تصبر على الإِضاعةِ. وناقة مِسْياعٌ مِرياع: تذهب في المَرْعى وترجع بنفسها. وقال الأَزهري: ناقة مِرْياع وهي التي يُعاد عليها السفَر، وقال في ترجمة سنع: المِرْياعُ التي يُسافَرُ عليها ويُعاد؛ وقولُ الكُمَيْت: فأَصْبَحَ باقي عَيْشِنا وكأَنّه، لواصِفِه، هُذم الهباء المُرَعْبَلُ (* قوله «هذم الهباء» كذا بالأصل، ولعله هدم العباء، والهدم، بالكسر: الثوب البالي أو المرقع أو خاص بكساء الصوف، والمرعبل:الممزق.) إِذا حِيصَ منه جانِبٌ رِيعَ جانِبٌ بِفَتْقَينِ، يَضْحَى فيهما المُتَظَلِّلُ أَي انْخَرق. والرِّيعُ: فرس عَمرو بن عُصْمٍ صفة غالبة. وفي الحديث ذكر رائعةَ، هو موضع بمكة، شرفها الله تعالى، به قبْر آمِنةَ أُم النبيّ، صلى الله عليه وسلم، في قول.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR257 harf* ر ي ع * * الرَّيْعُ * بالفتح النماء والزيادة وأرض * مَرِيعةٌ * بالفتح بوزن مبيعة أي مخصبة و * رَيْعانُ * كل شيء أوله ومنه ريعان الشباب وفرس * رائِعٌ * أي جواد و * الرِّيَعُ * بالكسر المرتفع من الأرض وقيل الجبل ومنه قوله تعالى ﴿أتبنون بكل ريع آية تعبثون﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.724 harfراع الطعام، وغيره يريع ريعا وريوعا، ورياعا، بالكسر، وهذه عن اللحياني، وريعانا، محركة: نما وزاد وقيل: هي الزيادة في الدقيق والخبز. قال ابن دريد: راع الشيء يريع ويروع، إذا رجع. والريع: العود والرجوع. وقد ذكره المصنف في روع وهو ذو وجهين، ولكن الياء أكثر، وأنشد ثعلب:
حتى إذا ما فاء من أحلامهـا وراع برد الماء في أجرامها وفي حديث جرير: وماؤنا يريع، أي يعود ويرجع. ومنه
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR12.418 harfرَاعَ
1 رَاعَ ذ , aor. يَرِيعُ, (Msb, K,) inf. n. رَيْعٌ (S, Mgh, Msb, K) and رُيُوعٌ (TA) and رِيَاعٌ (Lh, TA) and رَيَعَانٌ, (TA,) It increased, or augmented; (S, Mgh, Msb, K;) said of wheat and other things: or, as some say, it denotes زِيَادَة [i. e. it signifies it became redundant, or it exceeded, as will be seen in what follows; but the truth is, that it has both of these significations;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR740 harfرَاعَ
رَاعَ ( y ) I ( n. ac. رَيْع 1 , رِيَاْع 23 , رُيُوْع 27 , رَيَعَاْن 36 ),
a. Grew, throve; increased.
b. Returned.
c. Undulated, quivered ( mirage ).
d. [ Min ], Feared.
أَرْيَعَ
أَرْيَعَ IV ,
a. Increased, multiplied; throve, flourished, prospered.
تَرَيَّعَ
تَرَيَّعَ V ,
a. Assembled, gathered.
b. Paused, stopped hesitated, wavered; was perplexed.
c. see I (c) .
رَيْع
Sîgalar(1)
Mücavir kökler3 mücavir (4 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ
Yüksek yerSiz, her yüksek yere koca bir bina kurup boş şeylerle mi uğraşırsınız?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ريع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ربو, شرف, طرق |
| Zıt Kök | وهد |
| Çekirdek Özet 1 | Zemin üzerinde belirginleşen yükseklik, iki tepe arasındaki aşikar geçit ve aslından taşarak artan verim |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünde kibir ve tahakküm sembolü olarak stratejik yüksek tepelere ve geçitlere gösteriş amaçlı anıtlar dikmenin yerilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mekânsal yüksekliğin veya elde edilen artı değerin toplumsal tahakküm ve amaçsız güç gösterisine dönüştürülmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece sıradan bir tepe veya rastgele bir yol sayıp içerdiği stratejik hâkimiyet, göze çarpma ve güç gösterisi boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ري | Sıvı veya hacmin doyması, sınırın üstüne çıkarak dolup taşması ve yüzeyde belirginleşmesi; nitekim bu çekirdek şüphenin zihni kaplayıp huzursuzlukla taşmasında ريب, kuşun bedenini sarıp hacmini artıran tüy ve ziynette ريش, kalbin üzerini bütünüyle örten tortu ve kanda رين köklerinde de kendini gösterir | ع | Boğazın derinliğinden gelen açılma ve dışa vurma niteliği taşıyan ses, dolup taşan hacmi mekânsal düzlemde göze çarpan bir tepeye, aşikar bir dağ geçidine ve bereketiyle geri dönüp gelen hasılata dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Zemin üzerindeki tepe noktasını, hiyerarşik üstünlüğü ve önceliği temsil eder |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Yükselme eyleminin yukarı doğru uzanmasını, etkinliği ve yayılmayı ifade eder |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Yükseltinin uzaktan görülmesini, aşikar olmayı ve gözün odaklandığı kaynağı imler |
| ريع | Başın ve tepe noktasının yukarı uzanarak gözün görebileceği açık bir hâkimiyet alanına ve uzaktan seçilen bir yükseltiye dönüşmesi hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Arazide çevresinden belirgin biçimde yükselen, uzaktan bakıldığında ilk göze çarpan tepe, sırt; iki dağ arasındaki belirgin yol ve geçit; ayrıca buğday öğütüldüğünde unun hacimce aslından fazla çıkması ve kabarması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü'r-Rumme beytinde avcı kuşun yüksek bir tepede konuşlanmasını anlatırken bu lafzı kullanır: طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ / Ayrıca Kays b. el-Hatîm zırhın etek fazlalığını ve bolluğunu tasvir ederken şöyle der: مُضَاعَفَةً يَغْشَى الأناملَ رَيْعُها / كأن قَتِيرَيْها عيونُ الجنـادبِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer'in hamurun bereketine dair söylediği şu sözde artış ve verim anlamında geçer: امْلِكوا العَجِين فإِنه أَحد الريعين / Ayrıca çobanın çağırmasıyla dağılan sürülerin geri toplanıp dönmesi fiilinde راعت الإبل biçiminde kullanılmıştır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde *r-y-ʿ ve bağlantılı *r-w-ʿ kök katmanı, temelde yükselme, kabarma, sınırını aşarak görünür olma ve toplanıp geri dönme semantik matrisine dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice hatlarında doğrudan aynı fonetik dizilim sınırlı kalsa da kökün taşıdığı genişleme ve tepe oluşturma vasfı, Güney Sami ve Arapça sahasında bütünüyle billurlaşmıştır. Arapçada kök çift kutuplu bir anlam genişlemesi yaşamış; bir taraftan arazideki tepe, yüksek sırt ve iki dağ arasındaki belirgin geçit biçiminde topoğrafik bir terime dönüşmüş, diğer taraftan öğütülen unun veya ekilen tohumun aslından fazla vermesi, yani tarımsal ve iktisadi randıman anlamını kazanmıştır. Sürünün toplanıp sığınağa geri dönmesi de bu yüksek ve emin geçide yönelişin semantik bir türevidir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çevresinden yükselme ve aslından taşarak artma | Yüksek tepe, dağlar arası aşikar boğaz ve undaki verim fazlalığı aynı kabarma çekirdeğinden türer | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami zemininde belirginleşen topoğrafik ve iktisadi artış | Yükselme ve geri dönme dinamikleri diğer Sami köklerdeki genişleme şemalarıyla örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Belirgin dış Afro-Asyatik akrabalık tespit edilmedi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ريع | Anlamlı | Yüksek yer, aşikar yol, bereket ve geri dönüş | Zemin üzerindeki belirgin tepe, geçit ve aslından taşan verim | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رعي | Anlamlı | Otlatmak, gütmek, gözetmek ve korumak | Canlıların beslenmesini ve idaresini üstlenme hareketi | Gözetleme ve koruma bakımından anlamsal yakınlık; Kur'an'da geçer |
| يرع | Anlamlı | Kamış, içi boş çubuk, korkak kimse | İçi boşluk ve zayıflık bildiren türeme | Kur'an'da geçmez |
| يعر | Anlamlı | Keçinin bağırması, meleme sesi | Ses taklidine dayanan hayvansal ses fiili | Kur'an'da geçmez |
| عري | Anlamlı | Çıplak olmak, soyulmak, örtüsüz kalmak | Nesnenin veya bedenin üzerindeki örtünün kalkması | Belirginleşme ve açığa çıkma yönüyle zıt/dönüşlü ilişki; Kur'an'da geçer |
| عير | Anlamlı | Kervan, yaban eşeği, göz bebeği, belirgin kemik çıkıntısı | Hızlı hareket eden topluluk veya yüzde/bedende belirginleşen çıkıntı | Belirginlik ve tepe oluşturma yönüyle ortak çekirdek; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ريع | Merkez | Yükseklik ve geçit | Çevresinden yükselen, stratejik hâkimiyet sağlayan ve dikkat çeken tepe veya aşikar boğaz | Hem topoğrafik yükseklik hem de fazlalık ve geri dönüş nüansını barındırması |
| ربو | Komşu | Yükseklik ve kabarma | Bir zeminin veya nesnenin kabarıp şişerek yükselmesi | ربو hacimsel kabarma ve suyla şişme bildirirken, ريع zati olarak hâkim, aşikar ve gözle görülen tepeyi bildirir |
| شرف | Komşu | Yükseklik ve itibar | Yüksek, havadar yer ve toplumsal saygınlık | شرف itibar ve izzetle irtibatlı bir gözlem yüksekliği iken, ريع geçit ve fazlalık boyutunu da içerir |
| طرق | Komşu | Yol ve geçiş | Üzerine basılarak açılan patika ve yol | طرق yere vurma ve çiğnenme odaklı iken, ريع iki yükselti arasındaki stratejik ve açık yolu veya tepeyi vurgular |
| وهد | Zıt | Alçaklık ve çukurluk | Çevresine göre alçakta kalan, basık ve gizlenen çukur yer | وهد çukur, basık ve gizli alanı bildirirken ريع yükselen ve uzaktan görülen yeri bildirir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ريع | Yüksek yer, aşikar yol, randıman | Hem topoğrafik yükseltiyi hem stratejik geçidi hem de bereketi tek kökte toplar | Kesin |
| Latince | collis, passus, proventus | Tepe, dağ geçidi, mahsul hasılatı | collis ve passus mekânsal yönü, proventus ise iktisadi verim yönünü kısmen karşılar | Güçlü |
| İngilizce | eminence, high pass, yield | Yüksek tepe, hâkim geçit, ürün randımanı | eminence dikkat çekici yüksekliği verir ancak yol ve iktisadi randıman anlamını aynı kelimede tutamaz | Güçlü |
| Almanca | Anhöhe, Gebirgspass, Ertrag | Tepe, dağ geçidi, mahsul randımanı | Ayrı ayrı topoğrafik ve iktisadi yönleri verir, kökün çok boyutlu birliğini yansıtamaz | Güçlü |
| Fransızca | éminence, col, rendement | Yükseklik, boğaz, verim | Mekânsal yükseklik ile iktisadi hasılat anlamları farklı sözcüklerle karşılanır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رِيعٍ | Stratejik yüksek tepe ve hâkim dağ geçidi | Âd kavminin kibrini, anlamsız mimari güç gösterilerini ve gelip geçenleri gözetleyip tahakküm altına almak için yüksek yerlere alametler dikmesini kınayan bağlam (Şuʿarā 26:128) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İsraf, kibir ve abes fiil tartışması | Güç ve servetin "abes" (anlamsız, gayesiz) biçimde yüksek anıtlara yatırılmasının tevhid inancıyla çelişmesi | Kibrin taşlaşmış mimari sembole dönüşmesi |
| Fıkıh | Zirai randıman (nemâ) ve kamuya açık yollar | Unun öğütülmesindeki randıman fazlalığı (el-istiğlâl ve'r-reyʿ) ile geçitlerin kapatılamazlığı hukuku | Asıl sermayeyi aşan net verim ve yolun kamusallığı |
| Tefsir | Şuʿarā 26:128 lafzının tahlili | Kelimenin tekil bir tepe mi, dağlar arası boğaz mı, yoksa kervan gözetleme kulesi mi olduğu ihtilafı | Hâkim coğrafi noktaların tahakküm ve gösteriş amacıyla kullanılması |
| Hadis | Hamurun bereketi ve fıtri geri dönüş | Hz. Ömer'in hamuru iyi yoğurmanın bereketi artıracağına dair ifadesi ve istifra edenin geri yutması bahsi | Asıldan meydana gelen bereket ile gerisin geriye yönelme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ekseninde güç ve mülk tasavvuru | Putlaştırılan kudret anıtlarının reddi | İnsanın yeryüzünde tanrısal bir ebedilik ve tahakküm arayışını mahkûm etmek | Yüksek tepeye yapılan anıt, Allah'a karşı bağımsızlık iddiasının somutlaşmış halidir | Güçlü |
| İlmi | Coğrafi topoğrafya ve stratejik gözetim | Hâkim tepe ve stratejik geçit morfolojisi | Mekânın yükseltisi ile optik ve stratejik avantaj arasındaki nedenselliği kurmak | Yüksek noktalar çevreye hâkimiyet ve kontrol imkânı sunar | Kesin |
| Siyasi | Otokratik iktidarın mimari güç gösterisi | Askeri/siyasi tahakküm kulesi veya gözetleme noktası | Gelip geçenleri denetlemek, caydırmak ve kitlelere kibri dayatmak | Âd kavminin yüksek tepelere anıtlar dikmesi siyasi hegemonya gösterisidir | Güçlü |
| İktisadi | Üretim çıktısı ve randıman fazlalığı | Hasılat, un/ürün randımanı | Ham maddenin işlenmesiyle elde edilen net hacimsel artışı yönetmek | Kaynakların üretken alanlar yerine gösterişçi mimariye gömülmesinin eleştirisi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerji farkı ve verim oranı | Fizikte bir kütlenin referans zemininden yukarı çıkarılmasıyla kazandığı potansiyel enerji artışı veya bir kimyasal/sınai süreçte ham maddeye oranla elde edilen nihai çıktı katsayısı ile eşyapısaldır | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sembolik iktidar ve panoptik gözetleme | Sosyolojide gücün somut ihtiyaç sınırını aşarak devasa anıtlar, gökdelenler ve kuleler aracılığıyla ötekiler üzerinde psikolojik tahakküm kurması ve stratejik gözetleme işlevi görmesiyle birebir örtüşür | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece alelade bir "yüksek tepe" veya herhangi bir "yol" olarak anlayıp tarihsel bağlamdaki stratejik boğaz, gözetleme noktası ve hegemonik anıt boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Coğrafi yükseltinin ve eldeki imkân fazlalığının kibre, gösterişe, kamu yollarını baskılamaya ve anlamsız abes inşaatlara alet edilmesini mahkûm eden evrensel ahlaki ilke |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayeti yalnızca eski bir kavmin çöldeki tuhaf hevesi olarak görüp günümüz dünyasındaki kaynak israfını, gökdelen kibrini ve stratejik geçitler üzerindeki haksız denetimleri vahyin eleştiri menzilinden çıkarmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin mimari, coğrafi ve mekânsal tasarrufları doğrudan tevhidi ve ahlaki bir hesaba tabi tuttuğunu; gücün taşa, tepeye ve kuleye kazınan kibrini deşifre ettiğini gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin helak edilmiş kavimlerle olan kıssalarında, özellikle medeniyet, mimari büyüklük ve iktisadi refah iddiasıyla şımaran toplumların (Âd kavmi) sorgulandığı ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın yalnızca bireysel ibadetlerle sınırlı olduğu zannını yıkar; şehirleşme, mimari anıtlar, stratejik geçitlerin kullanımı ve kamu kaynaklarının israfı meselelerini doğrudan imanın merkezine yerleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamArazide çevresinden belirgin biçimde yükselen tepe, dağlar arasındaki aşikar geçit ve öğütülen hububatta aslından taşan hacimsel verim.
- Soyut anlamSahip olunan fiziksel, mekânsal veya iktisadi artığın, meşru bir amaca hizmet etmek yerine başkalarına üstünlük taslama, gözetleme ve anlamsız bir güç gösterisine (abes) dönüştürülmesi.
- Sistematik karşılıkMekânsal ve iktisadi artı değerin sömürü ve tahakküm aracına dönüşerek toplumun adalet dengesini bozan bir kibre evrilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde temel zemin seviyesini veya asıl varlığı; bu zemin üzerine eklenen yüksekliği veya aslından taşan verim fazlalığını; oluşan yüksek tepeyi, geçidi veya nihai hasılatı; yükselti ile birlikte artan görünürlüğü, potansiyel enerjiyi ve stratejik hâkimiyeti; ise tepeye çıkanın veya dağılan sürünün nihayetinde asıl kaynağa ve zemine geri dönüşünü (rücû) temsil eder.