زلل
ز - ل - ل
KÖK- 4 geçiş
- 4 ayet
- 4 sîga
- 9 sözlük
Zülal yumurta akı demektir. Buradan kayıcı maddeden kaymak fiili anlamına gelmiştir. Eteğin alt ucudur.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Zülal yumurta akı demektir. Buradan kayıcı maddeden kaymak fiili anlamına gelmiştir. Eteğin alt ucudur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.393 harfباب الزاي واللام
زل، لز مستعملان
زل:
زَلَّ السَّهْمُ عن الدِّرع زليلاً، والإنسانُ عن الصَّخرة يَزِلُّ زليلاً. فإِذا زلّت قَدَمُهُ قيل: زلّ زلاًّ وزُلولاً، وإذا زلّ في مقالٍ أو نحوه قيل: زلّ زلّة زللاً، قال سليمان بن يزيد العَدَويّ:
وإذا رأيت ولا مَـحـــالةَ زلَّةً فعلى صديقك فضلَ حِلْمِك فارْددِ
واتّخذ فلانٌ زلّةً للنّاس، أي: صنيعاً.
وأزلّة الشَّيْطانُ عن الحقّ، إذا أضلّه.
والزَّليل: مشيٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR761 harfتقول: زَلَلْتَ يا فلان بالفتح تَزِلُّ زَليلاً، إذا زَلَّ في طين أو منطق. وقال الفراء: زَلِلْتَ بالكسر تَزَلُّ زَلَلاً، والاسم الزَلَّةُ والزِلِّيلى. واسْتَزَلّهُ غيره. وزُحْلوقَةٌ زُلٌّ، أي زَلَقٌ. وزَلَّتِ الدراهِمُ تَزِلُّ زُلولاً، أي نقصَتْ في الوزن. يقال: درهمٌ زَالٌّ. والمَزِلَّةُ والمَزَلَّةُ: المكان الدَحْضُ، وهو موضع الزَلَلِ. قال أبو عمرو: الأزَلُّ: الخفيف الوركين. وامرأةٌ زَلاَّءُ، أي
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR828 harfز ل ل
زل عن الصخرة وفي الطين زليلاً.
وهذه مزلة من المزال.
وسمع أزل.
وامرأة زلاء.
وزلزل الله الأرض زلزالاً.
ومن المجاز: زل في قوله ورأيه زلة وزللاً.
وأزله الشيطان عن الحق واستزله.
وزل من الشهر كذا: مضى.
وزل الفرس زليلاً: أسرع.
قال: فزل ولم يدركن إلا غباره كما زل مريخ عليه مناكب ريش القدامى.
وزل السهم عن الرمية.
قال: وحصداء كالنهي مسرودة تـزل المعابـل
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.007 harfزَلَّ السَّهْمُ عن الدِّرْع، والإِنسانُ عن الصَّخْرة يَزِلُّ ويَزَلُّ زَلاًّ وزَلِيلاً ومَزِلَّة: زَلِقَ، وأَزَلَّهُ عنها. وزَلَلْتَ يا فلان تَزِلُّ زَلِيلاً إِذا زَلَّ في طِين أَو مَنْطِق. وقال الفراء: زَلِلْت، بالكسر، تَزَلُّ زَلَلاٌ، والاسم الزَّلَّة والزِّلِّيلى. وزَلَّ في الطين زَلاًّ وزَلِيلاً وزُلُولاً؛ هذه الثلاثة عن اللحياني؛ وزَلَّت قَدَمُه زَلاًّ وزَلَّ في مَنْطِقه زَلَّةً وزَلَلاً.
زَلَّ السَّهْمُ عن الدِّرْع، والإِنسانُ عن الصَّخْرة يَزِلُّ ويَزَلُّ زَلاًّ وزَلِيلاً ومَزِلَّة: زَلِقَ، وأَزَلَّهُ عنها. وزَلَلْتَ يا فلان تَزِلُّ زَلِيلاً إِذا زَلَّ في طِين أَو مَنْطِق. وقال الفراء: زَلِلْت، بالكسر، تَزَلُّ زَلَلاٌ، والاسم الزَّلَّة والزِّلِّيلى. وزَلَّ في الطين زَلاًّ وزَلِيلاً وزُلُولاً؛ هذه الثلاثة عن اللحياني؛ وزَلَّت قَدَمُه زَلاًّ وزَلَّ في مَنْطِقه زَلَّةً وزَلَلاً. التهذيب: إِذا زَلَّت قَدَمُه قيل زَلَّ، وإِذا زَلَّ في مَقالٍ أَو نحوه قيل زَلَّ زَلَّة، وفي الخَطيئة ونحوها؛ وأَنشد: هَلاْ على غَيْرِي جَعَلْتَ الزَّلَّه؟ فَسَوْفَ أَعْلُو بالحُسَام القُلَّه وزَلَّ في رَأْيِه ودِينِه يَزَلُّ زَلاًّ وزَلَلاً وزُلُولاً وزِلِّيلى تُمَدُّ وتقصر؛ عن اللحياني، وأَزَلَّه هو واسْتَزَلَّهُ غيرُه، وكذلك زَلَّ في المَزَِلَّة وأَزَلَّ فلان فلاناً عن مكانه إِزْلالاً وأَزَالَه، وقرئ: فأَزَلَّهما الشيطانُ عنها، وقرئ: فأَزالَهُما، أَي فنَحّاهما، وقيل: أَزَلَّهما الشيطان أَي كَسَبَهما الزَّلَّة. وفسره ثعلب فقال: أَزَلَّهما في الرأْي، وقال اللحياني: أَزَلهما. وفي حديث عبد الله بن أَبي سَرْح: فأُزَلَّه الشيطانُ فلَحِق بالكُفَّار أَي حَمَله على الزَّلَلَ وهو الخَطَأ والذنب. ومَقامٌ زُلُّ: يُزَلُّ فيه، ومَقامةٌ زُلُّ كذلك. وزُخْلُوقة زُلٌّ أَي زَلَقٌ؛ قال: لِمَنْ زُحْلُوقةٌ زُلُّ، بها العَيْنانِ تَنْهَلُّ؟ ويروى زُحْلُوفَةٌ؛ وقال الكميت: ووَصْلُهُنَّ الصِّبَا إِنْ كُنْتَ فاعِلَه، وفي مَقَام الصِّبَا زُحْلُوقَةٌ زَلَلُ والمَزَلَّة والمَزِلَّة، بكسر الزاي وفتحها: المكان الدَّحْضُ، وهو موضع الزَّلَل. والمَزَلَّة: الزَّلَل في الدَّحْض. والزَّلَل: مثل الزَّلَّة في الخَطَإِ؛ ومكان زَلُولٌ. والمَزَلَّة: موضع الزَّلَل؛ قال الراعي: بُنِيَتْ مَرافِقُهُنَّ فَوْقَ مَزَلَّةٍ، لا يستطيع بها القُرادُ مَقِيلا والمَزَلَّة: الزَّلَل، وقيل: المَزَلَّة والمَزِلَّة لغتان. وفي صفة الصراط: مَزِلَّة مَدْحَضَة؛ المَزَلَّة مَفْعَلة من زَلَّ يَزِلُّ إِذا زَلِق، وتفتح الزاي وتكسر، أَراد أَنه تَزْلَق عليه الأَقدام ولا تثبت؛ وقوله أَنشده ثعلب: بِسُلَّمٍ من دَفّةٍ مَزِلِّ قال ابن سيده: يجوز أَن يكون مَزِلّ بدلاً من سُلَّم ولا يكون نعتاً لأَنَّ مَفْعِلاً لم يجئ صفة، ويجوز أَن تكون الرواية مُزِلّ، بضم الميم. وزَلَّ عُمْرُه: ذَهَب، وزَلَّ منه الشيءُ كذلك؛ قال: أَعُدُّ اللَّيالي، إِذ نَأَيْتَ، ولم يكن بما زَلَّ من عَيْشٍ أَعُدُّ اللَّياليا وقوس زَلاَّءُ: يَزِلُّ السَّهْمُ عنها لسرعة خروجه. وزَلَّت الدراهمُ تَزِلُّ زُلولاً: انْصَبَّت أَو نقصت في وَزْنها؛ يقال: دِرْهَم زالٌّ. والزَّلُول: المكان الذي زِلُّ فيه القَدَم؛ قال: بماءٍ زُلالٍ في زَلُولٍ بمعْرَكٍ يَخِرُّ ضَبابٌ، فوقه، وضَرِيبُ وأَزَلَّ إِليه نَعْمَةً أَي أَسداها. وفي الحديث: من أُزِلّت إِليه نعمةٌ فليَشْكُرْها. واتَّخَذَ عنده زَلَّة أَي صَنِيعة، وأَزْلَلْت إِليه نِعْمَةً أَي أَسْدَيْتها قال أَبو عبيد: قوله في الحديث من أُزِلّت إِليه نعمة معناه من أُسْدِيَتْ إِليه وأُعْطِيَها واصْطُنِعت عنده؛ قال ابن الأَثير: وأَصله من الزَّلِيل وهو انتقال الجسم من مكان إِلى مكان، فاستعير لانتقال النعمة من المُنْعِم إِلى المُنْعَم عليه. يقال: زَلَّت منه إِلى فلان نعمةٌ وأَزَلَّها إِليه وأَزْلَلْت إِلى فلان نِعْمةً فأَنا أُزِلُّها إِزْلالاً؛ قال كثيِّر يذكر امرأَة: وإِني، وإِن صَدَّتْ، لَمُثْنٍ وصادقٌ عليها بما كانت إِلينا أَزَلَّتِ والمُزَلِّل: الكثيرة الهَدايا والمعروف. وقال ابن شميل: كنا في زَلَّة فلان أَي عُرْسه؛ وأَزْلَلْت فلاناً إِلى القوم أَي قَدَّمْته. وأَزْلَلْت إِليه من حقه شيئاً أَي أَعطيت. والزِّلِّيَّة: واحدة الزَّلاليِّ. وفي ميزانه زَلَلٌ أَي نقصان؛ هذه عن اللحياني. والزَّلَّة: من كلام الناس عند الطعام، يقال: اتَّخَذَ فلان زَلَّةً أَي صَنِيعاً للناس. قال الليث: الزَّلّة عِراقيّة اسم لما يُحْمَل من المائدة لقريب أَو صديق، وإِنما اشتق ذلك من الصنيع إِلى الناس. أَبو عمرو: يقال أَزْلَلْت له زَلّة، ولا يقال زَلَلْت. والزَّلِيلُ: مَشْيٌ خفيف، وقد زَلَّ يَزِلُّ زَلِيلاً. والأَزَلُّ: السريع؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: أَزَلُّ إِن قِيدَ، وإِن قام نَصَب وقول أَبي محمد الحَذْلَمِيّ: إِنَّ لها في العامِ ذي الفُتوق، وزَلَلِ النِّيَّة والتَّصْفِيق، رِعْيَةَ مَوْلىً ناصحٍ شَفيق فسر ابن الأَعرابي الزَّلَل ههنا فقال: زَلَلُ النِّيَّة تَباعُدها في النَّجْعة، وقال مرّة: يعني بزلَل النِّية أَن يَزِلُّوا من موضع إِلى موضع لطلب الكَلإِ، والنِّيَّةُ: الموضعُ الذي يَنْوون المسير إِليه. وزَلَّ يَزِلُّ زَلِيلاً وزُلُولاً إِذا مَرَّ مَرًّا سريعاً. وغلامٌ زُلْزُلٌ وقُلْقُلٌ إِذا كان خفيفاً. وزَلَّ الماءُ في حلقه يَزِلُّ زُلولاً: ذَهَب. وماءٌ زُلالٌ وزَلِيلٌ: سريع النزول والمَرّ في الحلق. وماءٌ زُلالٌ: بارد، وقيل: ماءٌ زُلالٌ وزُلازِلٌ عَذْبٌ، وقيل صافٍ خالص، وقيل: الزُّلال الصافي من كل شيء؛ قال ذو الرُّمَّة: كأَنّ جُلُودَهُنّ مُمَوَّهات، على أَشارها ذَهَبٌ زُلالُ (* أورده الزمخشري في الاساس: كأن جلودهن مموهات * على أبشارها ذهباً زلالا ثم قال أي مشربات ماء ذهب صاف اهـ. فجعل الخبر مموهات ونصب ذهباً على المفعولية). ابن الأَعرابي عن ابي شنبل أَنه قال: ما زَلْزَلْت ماءً قَطُّ أَبردَ من ماء الثَّغوب، ففتح الثاء، أَي ما شرِبْتُ؛ قال أَبو منصور: أَراد ما جعلت في حلقي ماءً يَزِلُّ فيه زَلُولاً أَبردَ من ماء الثَّغْب، فجعله ثَغُوباً. والزَّلَزِلُ: الأَثاثُ والمتاعُ، على فَعَلِل بفتح العين وكسر اللام. قال شمر: وهو الزَّلَز أَيضاً. وفي كتاب الياقوت: الزَّلَزِلُ والقُثْرُد والخُنْثُر قماش البيت. والزُّلْزُل: الطَّبّال الحاذق. والزَّلْزَلة والزَّلْزال: تحريك الشيء، وقد زَلْزَله زَلْزَلةً وزِلْزالاً، وقد قالوا: إِن الفَعْلال والفِعْلال مُطَّرد في جميع مصادر المضاعف، والاسم الزَّلْزال. وزَلْزَلَ اللهُ الأَرْضَ زَلْزَلَةً وزِلْزالاً، بالكسر، فَتَزَلْزَلَتْ هي. وقال أَبو إِسحق في قوله عز وجل: إِذا زُلْزِلَتِ الأَرضُ زِلْزالَها؛ المعنى إِذا حُرِّكَت حركة شديدة، والقراءة زِلْزالَها، بكسر الزاي، ويجوز في الكلام زَلْزالَها، قال: وليس في الكلام فَعْلال، بفتح الفاء، إِلاَّ في المضاعف نحو الصِّلْصال والزَّلْزال، قال: والزِّلْزال، بالكسر، المصدر، والزَّلزال، بالفتح، الاسم، وكذلك الوِسواس المصدر، والوَسْواس الاسم. قال ابن الأَنباري في قولهم: أَصابت القومَ زَلْزَلةٌ، قال: الزَّلْزَلة التخويف والتحذير من قوله تعالى: وزُلْزِلوا حتى يقول الرسول؛ أَي خُوِّفوا وحُذِّروا. والزَّلازل: الشدائد. والزَّلازِل: الأَهوال؛ قال عِمْرانُ بن حِطّان: فقد أَظَلَّتك أَيام لها خمسٌ، فيها الزَّلازِلُ والأَهوالُ والوَهَلُ وقال بعضهم: الزَّلْزلة مأْخوذة من الزَّلَل في الرأْي، فإِذا قيل زُلْزِل القومُ فمعناه صُرِفوا عن الاستقامة وأُوقِع في قلوبهم الخوفُ والحَذَر. وأُزِلَّ الرَّجُلُ في رأَيه حتى زَلَّ، وأُزِيلَ في موضعه حتى زال. وفي الحديث: اللهم اهْزِم الأَحزاب وزَلْزِلْهم؛ الزَّلزلة في الأَصل: الحركة العظيمة والإِزعاج الشديد؛ ومنه زَلْزَلة الأَرض،وهو ههنا كناية عن التخويف والتحذير، أَي اجعل أَمرهم مضطرباً متقلقلاً غير ثابت. وفي حديث عطاء: لا دَقَّ ولا زَلْزَلة في الكَيْل أَي لا يُحَرَّك ما فيه ويُهَزُّ لينضمَّ ويسع أَكثر مما فيه. وفي حديث أَبي ذَرٍّ: حتى يَخْرج من حَلَمة ثدييه يَتَزَلْزَلُ. وإِزِلْزِلْ: كلمةٌ تقال عند الزَّلْزَلة؛ قال ابن جني: ينبغي أَن تكون من معناها وقريباً من لفظها فلا تكون من حروف الزَّلْزَلة، قال: وإِنما حكمنا بذلك لأَنها لو كانت منها لكانت . . . (* هنا بياض بالأصل) فهو أَنه مثال فائت فيه بَلِيَّة من جهة أُخرى، وذلك أَن بنات الأَربعة لا تدركها الزيادة من أَولها إِلاَّ في الأَسماء الجارية على أَسمائها نحو مُدَحْرج، وليس إِزِلْزِل من ذلك، فيجب أَن يكون من لفظ الأَزْل ومعناه، ومثالُه فِعِلْعِل. وتَزَلْزَلت نفسُه: رَجَعَتْ عند الموت في صدره؛ قال أَبو ذؤيب: وقالوا: تَرَكْناهُ تَزَلْزَلُ نفسُه، وقد أَسْنَدوني، أَو كَذَا غيرَ سانِدِ كذا منصوبة الموضع بفعل مضمر تقديره قد أَسندوني أَو تركوني كذا مُضْجَعاً، وأَكثر ما تحذف العرب أَحد الفعلين لصاحبه إِذا كانا متفقين نحو ضربت زيداً وعمراً أَي وضربت عمراً، وحذف الثاني لدلالة الأَول لفظاً ومعنى، فقد يجوز حذف أَحد الفعلين لصاحبه وإِن كانا مختلفين، فمن ذلك هذا البيت الذي نحن بصَدَده، وهو قوله أَسندوني أَو تركوني، فحذف تركوني وإِن كان مخالفاً لأَسندوني، وذلك أَن الشيء يجري مجرى نقيضه، كما يجري مجرى نظيره، وذلك قولهم طَوِيل كما قالوا قصِير، وقالوا ظَمْآن كما قالوا رَيّان، وقالوا كَثُرَ ما تقولنَّ كما قالوا قَلَّما تقولنَّ، ونحوه كثير، وإِذا ثبت هذا في المختلف كان حكماً يُرْجَع إِليه في المتفق. ويقال: تَرَكْت القومَ في زُلْزُولٍ وعُلْعُولٍ أَي في قتال؛ قال شَمِر: ولم يعرفه أَبو سعيد. والأَزَلُّ: الخفيف الوَرِكَين. والأَزَلُّ الأَرْسَح، وقيل: هو أَشد منه لا يَسْتَمْسِك إِزارُه، والأُنثى زَلاّء. وقد زَلَّ زَلَلاً. وامرأَة زَلاّء: لا عَجِيزَة لها أَي رَسْحاء بَيِّنة الزَّلل؛ وقال: لَيْسَتْ بكَرْواءَ ولكن خِدْلِمِ، ولا بِزَلاّءَ ولكنْ سُتْهُمِ، ولا بِكَحْلاءَ، ولكن زُرْقُمِ وسِمْعٌ أَزَلُّ: بين الضَّبُع والذئب؛ قال: مُسْبِلٌ في الحَيِّ أَحْوَى رِفَلُّ، وإِذا يَغْزُو فسِمْعٌ أَزَلُّ الجوهري: والسِّمْعُ الأَزَلُّ الذئب الأَرْسَح يتولد بين الذئب والضَّبُع، وهذه الصفة لازمة له كما يقال الضَّبْع العَرْجاء. وفي المثل: هو أَسْمَعُ من الذِّئب الأَزَلّ، وفي حديث علي، عليه السلام، كتب إِلى ابن عباس: اخْتَطَفْتَ ما قَدَرْتَ عليه من أَموال الأُمَّة اخْتِطافَ الذِّئب الأَزَلِّ دامِيَةَ المِعْزَى؛ قال ابن الأَثير: الأَزَلُّ في الأَصل الصغير العَجُز، وهو في صفات الذئب الخفيف، وقيل: هو من قولهم زَلَّ زَلِيلاً إِذا عدا، وخَصَّ الداميةَ لأَن من طبع الذئب مَحَبَّة الدم حتى إِنه يرى ذئباً دامياً فيَثِب عليه ليأْكله. التهذيب: والزَّلَل مصدر الأَزَلّ من الذئاب وغيرها، والجمع الزُّلُّ؛ وقول الشاعر: وعادية سَوْمَ الجَراد وَزَعْتها، فكَلَّفتها سِيداً أَزَلَّ مُصَدَّرا قال: لم يَعْنِ بالأَزَلِّ الأَرْسَح ولا هو من صفة الفرس، ولكنه أَراد يَزِلُّ زَلِيلاً خفيفاً؛ قال ذلك ابن الأَعرابي فيما روى ثعلب له، وقال غيره: بل هو نعت للذئب، جعله أَزَلَّ لأَنه أَحق له شَبَّه به الفرس ثم نَعَتَه. ابن الأَعرابي: زُلَّ إِذا دُقِّقَ، وزَلَّ إِذا أَخطأَ. الفراء: الزِّلَّة الحجارة المُلْس .
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR509 harf* ز ل ل * * زَلَّ * في طين أو منطق يزل بالكسر * زَلِيلاً * وقال الفراء * زَلَّ * يزل بالفتح * زَلَلاً * والاسم * الزَّلَّةُ * و * اسْتَزَلَّهُ * غيره أزله و * زَلْزَلَ * الله الأرض * زَلْزَلَةً * و * زِلْزَالاً * بالكسر * فَتَزَلْزَلَتْ * هي و * الزَّلْزَالُ * بالفتح الاسم و * الزَّلاَزِلُ * الشدائد و * المَزِلَّةُ * بفتح الزاء وكسرها المكان الدحض وهو موضع * الزَّلَلِ * وماء * زُلاَلٌ * أي عذب و
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.659 harfزللت يا فلان، تزل، من حد ضرب، وزللت، كمللت، تزل من حد علم، وهذه عن الفراء، وبه قرأ أبو السمال، وزيد بن علي، وعبيد ابن عمير، قوله تعالى: فإن زللتم ، بكسر اللام، والأولى قراءة العامة، زلا، وزليلا، كأمير، ومزلة، بكسر الزاي، وزلولا، بالضم، وهذه عن اللحياني كالأولى والثانية، وزللا، محركة، وزليلى، كخليفى، ويمد، عن اللحياني: زلقت في طين، أو رأي، أو منطق، أو دين، وأزله غيره، إزلالا، وقوله تعالى:
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR879 harfزَلَّ
زَلَّ I ( n. ac. زَلّ 1 , مَزْلِلَة 18t , زَلِيْل 25 , زُلُوْل 27 ),
a. Slipped, slid; stumbled, tripped; made a slip, an error.
b. Glided away, passed away, passed away.
c. ( n. ac. زَلِيْل 25 , زُلُوْل 27 ), Glided along, passed quickly.
d. ( n. ac. زُلُوْل 27 ), Was under weight ( money ).
e. A ( n. ac. زَلَل 4 ), Slipped &c.
f. Had thin thighs.
أَزْلَلَ
أَزْلَلَ IV ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok26.510 harfزلل
زَلَّ - يَزِلُّ - أزلّ - يُزِلُّ - اسْتَزَلَّ - يَسْتَزِلُّ
زَلَّ - يَزِلُّ + الكائن: ينزلق ويخرج عن مساره أو مسار عمله الذي كان قائماً
زَلَّ - يَزِلُّ + كائن + عن شيء: يخرج عن مساره وينفلت منه خارجاً عنه، بعد أن كان يلزمه بحركته بثبات ودقة زَلَّ - يَزِلُّ + كائن + في أمر (قول أو فعل): يخرج عن مساره في القول أوالفعل وينفلت منه خارجاً
Mücavir kökler37 mücavir (47 toplam)
- شطن
2 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
- بعض
2 ortak ayet · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
- هبط
1 ortak ayet · İnin
- بعد
2 ortak ayet · Baid uzak demektir
- ثبت
1 ortak ayet · Sibat(Te) kayış demektir
- حلم
1 ortak ayet · Halim meme ucu demektir
- عفو
1 ortak ayet · Affetti
- حين
1 ortak ayet · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
- قرر
1 ortak ayet · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
- صدد
1 ortak ayet · Alıkoyarlar
- قدم
1 ortak ayet · “Kudüm” ön demektir
- بين
2 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
Geçtiği ayetler(4)
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
Onları kaydırmak istediİki topluluğun karşılaştığı gün; içinizden geri dönenleri, yaptıklarının bir kısmından ötürü şeytan yoldan çıkarmak istemiştir. Bununla beraber Allah onları bağışladı. Gerçekten Allah, Gafur’dur, Halim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زلل |
| Yapı | Üçlü (muza‘af) |
| Özel Durum | Mükerrer lām harfi (ayn ve lâm harfleri özdeş) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | زلق, عثر, دحض, سقط |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Sert, ıslak veya kaygan bir zeminde tutunamayarak ayağın kayması, sapması veya dengenin yitirilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İstikrarlı bir duruş ve ilkesel taahhüt sonrasında harici bir etki veya zaaf ile haktan ya da itaatten sapma |
| Çekirdek Özet 3 | Kasıtlı bir inkârdan ziyade zemin kayganlığı, aldatma veya zaaf neticesinde ortaya çıkan telafi edilebilir düşüş |
| Kritik Hata Riski | Kökün bilinçli ve köklü küfür ile karıştırılması veya hatanın faildeki niyetten çok zeminin kayganlığı ve harici itkiyle ilişkisinin gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زل | Bir yüzey üzerinde tutunamama, sürtünmenin azalması, hızla kayıp gitme veya sarsılma; nitekim زلزل şiddetli sarsıntı ve dengenin altüst oluşunu, زلق ayağın basılan yerden büsbütün kayıp düşmesini, زلف ise bir mesafe boyunca kayarak ilerleyip yaklaşmayı ifade eder. | ل | İkinci ل harfinin katlanması, kayma hareketinin ani, pürüzsüz ve temas yüzeyinde tutunma noktasını tamamen yitirici bir hafiflikle gerçekleştiğini belirterek ayağın veya nesnenin zemin üzerinden kayıp sapması anlamını pekiştirmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Keskin bir ayrışma, ani yön değişimi, zeminden veya hattan temasın hızla kopması hareketini sağlar. |
| ل | Çoban değneği, üvendire | İlerleme, yönlendirme ve hareketin belirli bir doğrultuda akışını temsil eder. |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Yönelim hareketinin tekrarlanarak akışkanlaşması, doğrultudaki kontrolün zayıflayıp salınım kazanması etkisini doğurur. |
| زلل | Keskin yön değişimi ve kontrolsüz akış | Sağlam bir duruş veya hattan keskin bir kopuşla temasın yitirilmesi ve kontrol dışı bir ivmeyle kayarak yönün sapması bütünsel hareketini kurar. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sert taşlık bir yüzeyden veya çamurlu bir zeminden ayağın kayması; fırlatılan okun hedefteki zırha saplanamayıp pürüzsüzce üzerinden sekip kayması; suyun boğazdan pürüzsüz ve hafifçe akması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Süleyman b. Yezîd el-Adevî bir beytinde bir dostun hatasını ve sendeleyişini hoş görmeyi öğütlerken kökü mecazi anlamıyla şöyle kullanır: وَإِذَا رَأَيْتَ وَلَا مَحَالَةَ زَلَّةً / فَعَلَى صَدِيقِكَ فَضْلَ حِلْمِكَ فَارْدُدِ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Esîr ve erken dönem lügatlerinde, ayağın kaygan yerde kayması için زَلَّتِ القَدَمُ ifadesi kullanılırken, dilde veya düşüncede irade dışı ortaya çıkan ani yanılgı için زَلَّ فِي قَوْلِهِ وَرَأْيِهِ tabiri yerleşik bir kalıp olarak aktarılır. |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Lisānü'l-ʿArab, Tehzîbü'l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde زلل kökü, zayıf sürtünme, kayma, sarsılma, hafifleşme ve düşme semantik alanı etrafında şekillenir. İbranicede z-l-l (זלל) kökü, sarsılma, hafif ve değersiz olma, aşağıya doğru akma veya dökülme anlamlarına gelir; özellikle kayaların veya dağların sarsılması, suyun serbestçe akması bağlamında kullanılır. Süryanicede z-l-l kökü hafifleme, alçalma, itibardan düşme ve gevşeme semantik nüansını taşır. Arapçada ise kök, somut düzlemde ayakların basılan kaygan zeminden (çamur veya pürüzsüz taş) tutunamayıp ayrılmasına odaklanarak semantik merkezini doğrudan «kayma» ve «düşme» eksenine oturtmuştur. İkili çekirdek olan زل kökünün türevleri, Sami dillerinde hareketin serbestliği ve kontrolsüzce akması ile bağlantılıdır. Arapçadaki kullanım, ses denkliği ve anlam alanı bakımından Batı Sami dillerindeki hafiflik ve dengenin bozulması kökleriyle tam bir fonetik ve semantik süreklilik sergiler.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | زلل ve زل çekirdeği | Ayağın pürüzsüz zemin veya çamurda tutunamaması, okun zırhtan sekmesi somut çekirdeğinden fikirde, sözde ve dinde sapmaya doğru genişleyen düzenli semantik kayma. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice z-l-l (זלל), Süryanice z-l-l | Sarsılma, aşağıya akma, ağırlığını ve itibarını kaybedip gevşeme anlamlarıyla kökteş ortak miras. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik z-l / s-l kökleri | Hareketin sürtünmesizleşmesi, akıcılık ve hafiflik bildiren ilksel ses-anlam bağıntısı. | Muhtemel |
Kaynak Lisānü'l-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زلل | Anlamlı | Kaymak, tökezlemek | Basılan zeminden ayağın kayması, hata etmek, hafif ve hızlı akmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| لزل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte bağımsız bir kök oluşmamıştır. | Mühmel kombinasyon; Kur'an'da geçmez. |
| للز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu sıralamayla bir kök kaydedilmemiştir. | Mühmel kombinasyon; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زلل | Merkez | Kayma, tökezleme | Sağlam bir duruş veya ilkeden zemin gevşekliği ya da dış kışkırtmayla sapma. | Hata zeminin kayganlığından veya anlık zaaftan kaynaklanır. |
| زلق | Komşu | Tamamen kayıp düşme | Basılan yerin pürüzsüzlüğü sebebiyle ayağın hiç tutunamayıp düşüşle sonuçlanması. | زلل tökezlemeyi, زلق ise zeminin kayganlık vasfını ve düşüşün tamlığını öne çıkarır. |
| عثر | Komşu | Tökezleme, engele takılma | Yolda bulunan görünür veya gizli bir tümseğe, taşa çarparak dengesini yitirme. | زلل kaygan zeminde gerçekleşirken, عثر bir engele çarpma sonucu olur. |
| دحض | Komşu | Boşa çıkma, kayma | Dayanağın çökmesi veya delilin çürüklüğü sebebiyle zeminin altından kayması. | Daha çok iddia, hüccet ve delillerin geçersiz kalması bağlamında yoğunlaşır. |
| سقط | Komşu | Düşme | Yukarıdan aşağıya veya dik bir konumdan yere inme/düşme eylemi. | زلل düşmenin başlangıcı olan kayma hareketine, سقط ise nihai düşüşe odaklanır. |
| ثبت | Zıt | Sabit olma, tutunma | Ayakların veya kararın zemine sağlam basması, sarsılmadan yerinde durması. | زلل kökünün semantik ve Kur'ani tam karşıtıdır; dengenin ve sebatın korunmasıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زلل | Kaymak, ayağı kaymak, sürçmek | Sağlam bir konumdayken zeminin kayganlığı veya itkiyle tutunamayıp yönünü şaşırmak. | Kesin |
| Latince | Labi, lapsus | Kaymak, düşmek, yanılmak | Maddi kayma hareketinden zihinsel ve ahlaki yanılmaya geçişi tam karşılar; ancak Arapçadaki zemin vurgusu Latince lapsus'ta biraz daha soyuttur. | Güçlü |
| İngilizce | To slip, lapse, stumble | Kaymak, sürçmek, hata yapmak | «Slip» maddi kaymayı ve ufak irade dışı hatayı çok iyi verir; «lapse» ise süregelen bir durumdan anlık sapmayı ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | Ausgleiten, abgleiten, Fehltritt | Kayıp düşmek, ayağı kaymak, yanlış adım | «Ausgleiten» ayağın kaymasını, «Fehltritt» ise ahlaki sürçmeyi ve dengenin bozulmasını temsil eder. | Güçlü |
| Fransızca | Glisser, trébucher, faux pas | Kaymak, tökezlemek, yanlış adım | «Glisser» pürüzsüzce kaymayı, «faux pas» basılan zemindeki kararsızlık sonucu yapılan hatayı karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَزَلَّ (İf'āl) | Aldatarak veya yönlendirerek kaydırmak, günaha düşürmek | Şeytanın Âdem ve eşini cennetten ve itaat konumundan saptırması bağlamı (Bakara 2:36). |
| اسْتَزَلَّ (İstif'āl) | Zaafını kullanarak kaymasını sağlamaya çalışmak | Uhud Savaşı'nda müminlerin daha önceki hataları veya iç zaafları sebebiyle şeytan tarafından tökezletilmeye çalışılması (Âl-i İmrân 3:155). |
| زَلَّ (Mücerred - Mâzî) | Açık deliller geldikten sonra doğru çizgiden sapmak, haktan kaymak | Beyyinât (apaçık deliller) geldikten sonra istikametten sapıp tefrikaya veya şüpheye düşme uyarısı (Bakara 2:209). |
| زَلَّ (Mücerred - Muzâri) | Sağlam basmışken ayağın kayması, yemini bozarak güvensizlik oluşturmak | Edilen yeminlerin bozulması neticesinde hem bireysel hem toplumsal sebatın ve güvenin yok olması bağlamı (Nahl 16:94). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismet sıfatı ve zelle kavramı | Peygamberlerin küfür ve büyük günahlardan masumiyeti kabul edilirken, işledikleri küçük, kasıtsız ve unutmaya dayalı kusurların «zelle» olarak adlandırılması. | Kasıtsız, iradeyi tam bağlamayan, evla olanı terk etme niteliğindeki sürçme. |
| Fıkıh | Hataen yapılan fiiller ve yeminlerin bozulması | Ahid ve yeminlerde sebat şartı; ayağın kayması (ayak kayması metaforuyla ahdi bozma) sebebiyle doğan hukuki ve cezai sorumluluklar. | Hukuki güvenliğin zedelenmesi, akdin gereğini yerine getirmeme riski. |
| Tefsir | Âdem'in cennetten çıkarılışı ve Uhud okçuları | Şeytanın insanı doğrudan inkâra değil, zayıf anlarını kollayarak ayağını kaydırmaya sevk etmesi (Bakara 2:36; Âl-i İmrân 3:155). | Dış kışkırtmanın iç zaafla buluştuğu anlık istikamet kaybı. |
| Hadis | Sırat köprüsü ve dinde ayakların sebatı | Sıratın «kaygan bir zemin» (mezelle) olarak tavsifi ve «ayakların kaymaması» için yapılan dualar. | Dünyevi ve uhrevi amellerde tutunma zeminini kaybetme tehlikesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman ve itaat istikameti | Zelle, sürçme, günahta sendeleme | Duruşu sarsma | Açık nasslara ve hidayete rağmen nefsi arzular veya şeytani telkinle haktan anlık sapmayı ifade eder. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve mantıksal akıl yürütme | Metodolojik sapma, safsata | Delilden kopma | Sağlam öncüllere dayandıktan sonra muhakemedeki gevşeklik sebebiyle batıl sonuca kayma tehlikesini gösterir. | Güçlü |
| Siyasi | Ahidleşme, paktlar ve kamu güvenliği | Sözleşmeden cayma, sadakatsizlik | Düzeni istikrarsızlaştırma | Nahl 16:94 ayetinde geçtiği üzere, antlaşmaları bozmanın toplumsal nizamı ve siyasi güveni temelinden sarsmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Piyasa güveni ve sözleşme hukuku | Taahhüt ihlali, güven kaybı | Piyasada tutunmayı yitirme | Ticari akitlerdeki kararsızlığın veya taahhüdü çiğnemenin ekonomik zemini kayganlaştırıp iflasa ve krize yol açmasıdır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünme katsayısının sıfıra yaklaşması / Kararsız denge noktasından sapma (instability) | Fizikte bir cismin temas yüzeyindeki sürtünme kuvveti kritik eşiğin altına indiğinde cismin kontrolsüzce kayması; veya dengedeki bir sistemin potansiyel çukurundan hafif bir perturbasyonla (dış etkiyle) fırlayıp yörüngesinden sapması olgusuyla birebir örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif aşınma / Sapma davranışı (anomie/slippery slope) | Sosyoloji ve etikte «kaygan zemin» (slippery slope) ilkesi; meşru ve sağlam bir ilke sınırının bir kez ihlal edilmesiyle başlayan ve kontrol edilemeyen bir dizi ahlaki ve hukuki yozlaşmaya yol açan süreçle özdeştir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan ahlaki bir «dil sürçmesi» veya bireysel basit bir «yanılgı» derekesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, sağlam basılan bir zeminden (ahid, tevhid, itaat, açık deliller) sonra meydana gelen tehlikeli yön kaybını; özellikle şeytanın sistemli kışkırtmasıyla bireysel ve toplumsal yıkıma yol açan ilkesel kırılmayı kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âdem'in kıssasındaki veya Uhud'daki hadiseyi basit bir tesadüf gibi görmek; ahitleri bozmanın (Nahl 16:94) toplumsal felaket doğuran dinamik yapısını gözden kaçırmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın günahtan ve haktan sapış psikolojisini «zeminden kayma» metaforuyla kurduğu için son derece hayatidir. Sapmanın aniden ve kökten bir inkâr olarak değil, basılan yerin kayganlaşması ve dış kışkırtmalarla başladığını öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılışı ve şeytanın iğvası bağlamında Âdem kıssasında (Bakara 2:36), toplumsal ahitler ve güven ortamı ayetlerinde (Nahl 16:94), savaş ve kriz anlarında müminlerin zaaflarının çözümlendiği tablolarda (Âl-i İmrân 3:155) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hata ve günahın yalnızca kasıtlı bir meydan okuma olmadığını; sağlam bilginin (beyyine) ardından dahi basiret gösterilmezse ayağın kayabileceğini göstererek kibri ve aşırı özgüveni tasfiye eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamIslak, çamurlu veya pürüzsüz taş bir zeminde sürtünmenin yitirilmesiyle ayağın kontrol dışı kayması, dengenin bozulması ve temas noktasının terk edilmesi.
- Soyut anlamSağlam ve meşru bir ilkeye, söze veya hakikate dayanmışken, harici bir etki veya içsel zaaf neticesinde istikameti kaybedip tehlikeli bir meyle sürüklenmek.
- Sistematik karşılıkSistemin dengesini sağlayan normatif tutunma bağlarının (ahid, itaat, sebat) çözülmesiyle doğan kriz ve kararsızlık durumu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
sistemin veya bireyin zamana bağlı kararlı duruş durumunu, başlangıçtaki sabit ve sağlam konumu (beyyine, sebat, ahid) temsil eder. zeminle olan tutunma/sürtünme parametresini (ilkeler, bilinç düzeyi), ise dengede kalabilmek için gereken kritik eşiği gösterir. basamak fonksiyonu, tutunma katsayısı kritik eşiğin altına indiğinde kararlılığın aniden çöktüğünü ifade eder. İkinci kısımda limiti altında iç tutunma direnci sıfırlanmakta, momentum değişimi () doğrudan harici saptırıcı kuvvete (, şeytanın kışkırtması veya nefsi zaaflar) terk edilerek kontrolsüz kayma gerçekleşmektedir.