زلل

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ز-ل-ل4 sîga, 37 mücavir kök, 4 ayet, 3 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.قدمفَتَزِلَّزَلَلْتُمْذوقزللشطنصدداسْتَزَلَّهُمُبعضقرريمنبعدعفوبين

KökSîga 4Ayet 4Sure 3Mücavir 37

▶ Ağı aç (3B)

زلل

ز - ل - ل

KÖK
  • 4 geçiş
  • 4 ayet
  • 4 sîga
  • 9 sözlük

Zülal yumurta akı demektir. Buradan kayıcı maddeden kaymak fiili anlamına gelmiştir. Eteğin alt ucudur.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(9)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Zülal yumurta akı demektir. Buradan kayıcı maddeden kaymak fiili anlamına gelmiştir. Eteğin alt ucudur.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.393 harf
باب الزاي واللام زل، لز مستعملان زل: زَلَّ السَّهْمُ عن الدِّرع زليلاً، والإنسانُ عن الصَّخرة يَزِلُّ زليلاً. فإِذا زلّت قَدَمُهُ قيل: زلّ زلاًّ وزُلولاً، وإذا زلّ في مقالٍ أو نحوه قيل: زلّ زلّة زللاً، قال سليمان بن يزيد العَدَويّ: وإذا رأيت ولا مَـحـــالةَ زلَّةً فعلى صديقك فضلَ حِلْمِك فارْددِ واتّخذ فلانٌ زلّةً للنّاس، أي: صنيعاً. وأزلّة الشَّيْطانُ عن الحقّ، إذا أضلّه. والزَّليل: مشيٌ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR761 harf
تقول: زَلَلْتَ يا فلان بالفتح تَزِلُّ زَليلاً، إذا زَلَّ في طين أو منطق. وقال الفراء: زَلِلْتَ بالكسر تَزَلُّ زَلَلاً، والاسم الزَلَّةُ والزِلِّيلى. واسْتَزَلّهُ غيره. وزُحْلوقَةٌ زُلٌّ، أي زَلَقٌ. وزَلَّتِ الدراهِمُ تَزِلُّ زُلولاً، أي نقصَتْ في الوزن. يقال: درهمٌ زَالٌّ. والمَزِلَّةُ والمَزَلَّةُ: المكان الدَحْضُ، وهو موضع الزَلَلِ. قال أبو عمرو: الأزَلُّ: الخفيف الوركين. وامرأةٌ زَلاَّءُ، أي
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR828 harf
ز ل ل زل عن الصخرة وفي الطين زليلاً‏.‏ وهذه مزلة من المزال‏.‏ وسمع أزل‏.‏ وامرأة زلاء‏.‏ وزلزل الله الأرض زلزالاً‏.‏ ومن المجاز‏:‏ زل في قوله ورأيه زلة وزللاً‏.‏ وأزله الشيطان عن الحق واستزله‏.‏ وزل من الشهر كذا‏:‏ مضى‏.‏ وزل الفرس زليلاً‏:‏ أسرع‏.‏ قال‏:‏ فزل ولم يدركن إلا غباره كما زل مريخ عليه مناكب ريش القدامى‏.‏ وزل السهم عن الرمية‏.‏ قال‏:‏ وحصداء كالنهي مسرودة تـزل المعابـل
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR9.007 harf
زَلَّ السَّهْمُ عن الدِّرْع، والإِنسانُ عن الصَّخْرة يَزِلُّ ويَزَلُّ زَلاًّ وزَلِيلاً ومَزِلَّة: زَلِقَ، وأَزَلَّهُ عنها. وزَلَلْتَ يا فلان تَزِلُّ زَلِيلاً إِذا زَلَّ في طِين أَو مَنْطِق. وقال الفراء: زَلِلْت، بالكسر، تَزَلُّ زَلَلاٌ، والاسم الزَّلَّة والزِّلِّيلى. وزَلَّ في الطين زَلاًّ وزَلِيلاً وزُلُولاً؛ هذه الثلاثة عن اللحياني؛ وزَلَّت قَدَمُه زَلاًّ وزَلَّ في مَنْطِقه زَلَّةً وزَلَلاً.
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR509 harf
* ز ل ل * * زَلَّ * في طين أو منطق يزل بالكسر * زَلِيلاً * وقال الفراء * زَلَّ * يزل بالفتح * زَلَلاً * والاسم * الزَّلَّةُ * و * اسْتَزَلَّهُ * غيره أزله و * زَلْزَلَ * الله الأرض * زَلْزَلَةً * و * زِلْزَالاً * بالكسر * فَتَزَلْزَلَتْ * هي و * الزَّلْزَالُ * بالفتح الاسم و * الزَّلاَزِلُ * الشدائد و * المَزِلَّةُ * بفتح الزاء وكسرها المكان الدحض وهو موضع * الزَّلَلِ * وماء * زُلاَلٌ * أي عذب و
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR6.659 harf
زللت يا فلان، تزل، من حد ضرب، وزللت، كمللت، تزل من حد علم، وهذه عن الفراء، وبه قرأ أبو السمال، وزيد بن علي، وعبيد ابن عمير، قوله تعالى: فإن زللتم ، بكسر اللام، والأولى قراءة العامة، زلا، وزليلا، كأمير، ومزلة، بكسر الزاي، وزلولا، بالضم، وهذه عن اللحياني كالأولى والثانية، وزللا، محركة، وزليلى، كخليفى، ويمد، عن اللحياني: زلقت في طين، أو رأي، أو منطق، أو دين، وأزله غيره، إزلالا، وقوله تعالى:
Maddenin bağlantısı

زللت يا فلان، تزل، من حد ضرب، وزللت، كمللت، تزل من حد علم، وهذه عن الفراء، وبه قرأ أبو السمال، وزيد بن علي، وعبيد ابن عمير، قوله تعالى: فإن زللتم ، بكسر اللام، والأولى قراءة العامة، زلا، وزليلا، كأمير، ومزلة، بكسر الزاي، وزلولا، بالضم، وهذه عن اللحياني كالأولى والثانية، وزللا، محركة، وزليلى، كخليفى، ويمد، عن اللحياني: زلقت في طين، أو رأي، أو منطق، أو دين، وأزله غيره، إزلالا، وقوله تعالى: فأزلهما الشيطان عنها ، وقرئ: فأزالهما ، أي نحاهما، وقيل: أيكسبهما الزلة، وقال ثعلب: أزلهما في الرأي، وقيل حملهما على الزلل، واستزله، ومنه قوله تعالى: إنما استزلهم الشيطان ، قيل: أي طلب زلتهم. والمزلة، والمزلة، بفتح الزاي وكسرها، الأولى عن أبي عمرو: موضعه، وهي المدحضة، نحو الصخرة الملساء، وما أشبهها، قال الراعي: بنيت مرافقهن فوق مـزلة لا يستطيع بها القراد مقيلا وفي صفة الصراط: مزلة مدحضة. أراد أنه تزلق عليه الأقدام، ولا تثبت. والاسم الزلة، يقال: زل الرجل زلة قبيحة، إذا وقع في أمر مكروه، أو أخطأ خطأ فاحشا، ومنه الحديث: نعوذ بالله من زلة العالم. وفي الكلام المشهور: زلة العالم زلة العالم. ومقام زل، ومقامة زل، بالضم، وكذا زلل، محركة، إذا كان يزل فيه، أي يزلق، قال الكميت: ووصلهن الصبا إن كنت فاعله وفي مقام الصبا زحلوقة زلل وقال آخر: لمن زحلوقة زل بها العينان تنهل وقد ذكر تمامه في ح ل ل وقال أبو محمد الحذلمي: إن لها في العام ذي الفتوق وزلل النية والتصفيق رعية مولى ناصح شفيق أي أنها تزل من موضع إلى موضع، والنية: الموضع ينوون المسير إليه. وقوس زلاء: يزل السهم عنها: لسرعة خروجه. وزل عمره: ذهب، ومضى، قال: أعد الليالي إذ نأيت ولم يكنبما زل من عيش أعد اللياليا وزل فلان،، زليلا، وزلولا، كقعود مر مرا سريعا، عن ابن شميل. وزلت الدراهم، زلولا، كقعود: انصبت، أو نقصت وزنا، يقال: درهم زال، ويقال: من دنانيرك زلل، ومنها وزن. وأزل إليه نعمة: أسداه، ومنه الحديث: من أزلت إليه نعمة فليشكرها، قال أبو عبيد: أي من أسديت إليه، وأعطيها، واصطنعت عنده. قال ابن الأثير: وألهن من الزليل، وهو انتقال الجسم من مكان إلى مكان، فاستعير لانتقال النعمة من المنعم إلى المنعم عليه، يقال: زلت منه إلى فلان نعمة، وأزلها إليه، قال كثير يذكر امرأة: وإني وإن صدت لمثن وصادق عليها بما كانت إلينـا أزلـت وأزل إليه من حقه شيئا، أي أعطاه. وقال الليث: الزلة من كلام الناس عند الطعام، وهو الصنيعة إلى الناس، يقال: اتخذ فلان زلة، ويضم وقال أبو عمرو: أزللت له زلة، لا يقال: زللت. والزلة: العرس، يقال: كنا في زلة فلان، أي في عرسه، عن ابن شميل. والزلة: الخطيئة، والذنب، قال: هلا على غيري جعلت الزله

فسوف أعلو بالحسام القله والزلة: السقطة في مقال، ونحوه، وقد زل، زلة. والزلة: اسم لما تحمل من مائدة صديقك أو قريبك، لغة عراقية، كما قاله الليث، قال: وإنما اشتق ذلك من الصنيع إلى الناس، أو هي لغة عامية، تكلمت بها عامة العراقيين. والزلة، بالكسر: الحجارة، أو ملسها، عن الفراء، والجمع الزلل. والزلة، بالضم: ضيق النفس. ويقال: في ميزانه زلل، محركة، أي نقصان، وهذه عن اللحياني. وماء زلال، كغراب، وأمير، وصبور، وعلابط: سريع النزول والمر في الحلق، وقل: ماء زلال: بارد، وقيل: ماء زلال، وزلازل عذب صاف خالص سهل سلس، يزل في الحلق زلولا. والأزل: السريع، عن ابن الأعرابي، وأنشد: أزل إن قيد وإن قام نصب والأزل: الأشج، هكذا في النسج، والصواب: الأرسح، كما هو نص المحكم، أو أشد منه لا يستمسك إزاره، وأيضا: الخفيف الوركين، عن أبي عمرو، وهي زلاء، لا عجيزة لها، رسحاء، بينة الزلل، قال: ليست بكرواء ولكن خدلم ولا بزلاء لكن ستهم ولا بكحلاء ولكن زرقم وقد زل الرجل، زللا. والسمع الأزل: ذئب أرسح، يتولد بين الضبع والذئب، قال تأبط شرت: مسبل في الحي أحوى رفل وإذا يغزو فسمع أزل وهذه الصفة لازمة له، كما يقال: الضبع العرجاء. وفي المثل: هو أسمع من السمع الأزل. وقال ابن الأثير: الأزل في الأصل: الصغير العجز، وهو في صفات الذئب الخفيف، وقيل: هو من زل زليلا، إذا عدا، والجمع الزل. وزلزله، زلزلة، وزلزالا، مثلثة: حركه شديدا، وأزعجه، وقد قالوا: إن الفعلال والفعلال مطردان في جميع مصادر المضاعف، والاسم الزلزال، وزلزل الله الأرض، زلزلة، وزلزالا، بالكسر، فتزلزلت هي، وقال أبو إسحاق، في قوله تعالى: إذا زلزلت الأرض زلزالها أي حركت حركة شديدة، والقراءة: زلزالها ، بالكسر، ويجوز في الكلام: زلزالها، قال: وليس في الكلام فعلال، بفتح الفاء، إلا في المضاعف، نحو الصلصال، والزلزال، قال: وهو بالكسر: المصدر، وبالفتح: السم، وكذلك الوسواس والوسواس. وفي العباب: قرأ عامر، والجحدري، وأبو البرهسم: إذا زلزلت الأرض زلزالها ، بالفتح، وعن نعيم بن ميسرة: زلزالها ، بالضم، وقرأ الخليل في الأحزاب: وزلزلوا زلزالا شديدا ، بالضم، وفي اللسان: قال ابن الأنباري: الزلزلة، في قولهم: أصابت القوم زلزلة: التخويف، والتحذير، من قوله تعالى: وزلزلوا حتى يقول الرسول: ، أي خوفوا وحذروا. والزلازل: البلايا، والشدائد، والأهوال، قال عمران بن حطان: فقد أظلتك أيام لهـا خـمـس فيها الزلازل والأهوال والوهل

وقال بعضهم: الزلزلة مأخوذة من الزلل في الرأي، فإذا قيل: زلزل القوم، فمعناه صرفوا عن الاستقامة، وأوقع في قلوبهم الخوف والحذر، وفي الحديث: اللهم اهزم الأحزاب وزلزلهم، أي اجعل أمرهم مضطربا، متقلقلا، غير ثابت. وإزلزل، بكسر الهمزة والزاءين: كلمة تقال عند الزلازل، قال ابن جني: ينبغي أن يكون من معناها، وقريبا من لفظها، ولا تكون من حروف الزلزلة، قال: وعلى أنه مثال فائت، فيه بلية من جهة أخرى، وذلك أن بنات الأربعة لا تدركها الزيادة من أولها، إلا في الأسماء الجارية على أفعالها، نحو مدحرج، وليس إزلزل من ذلك، فيجب أن يكون من لفظ الأزل ومعناه، ومثاله فعلعل. والزلزول، كسرسور: الخفيف الروح والجسم، الظريف. والزلزول أيضا: الخفة. وأيضا: القتال والشر، قال الأصمعي: يقال: تركت القوم في زلزول وعلعول، أي في قتال وشر، قال شمر: ولم يعرفه أبو سعيد. والزلزل، بفتحتين، وبكسر الزاي الثانية: الأثاث والمتاع، قال شمر: وهو الزلز أيضا، وفي كتاب الياقوت: الزلزل، والقثرد، والخنثر: قماش البيت. قلت: ونقل شيخنا عن بعض: زلزل، كعلبط. وكفدفد: زلزل المغني، يضرب بضربه العود المثل، وإليه تضاف بركة زلزل ببغداد، بين الكرخ والصراة، وقد تقدم ذلك في ب ر ك، مفسرا. والزلزل، كهدهد: الطبال الحاذق، قاله الفراء. والزليل، كأمير: الفالوذ، نقله الصاغاني. وزلول، كصبور: د، بالمغرب، نقله الصاغاني. وزلالة، كجبانة: عقبة بتهامة. والمزلل، كمحدث: الكثير الهدايا، والمعروف. والزلية، بالكسر: البساط، ج: زلالي، كما في اللسان، والعباب. ومما يستدرك عليه: الزلول: المكان الذي تزل فيه القدم، قال: بماء زلال في زلول بمعرك يخر ضباب فوقه وضريب واز فلانا إلى القوم: قدمه. وأزل عنه نعمة: أخرجها. والزليل: مشي خفيف. وغلام زلزل، وقلقل: إذا كان خفيفا. والزلال، بالضم: حيوان صغير الجسم، أبيضه، إذا مات جعل في الماء فيبرده، ومنه سمي الماء البارد زلالا. والزلال: الصافي من كل شيء، قال ذو الرمة كأن جلودهن مموهـات على أبشارها ذهب زلال وتزلزلت نفسه: رجعت عند الموت في صدره، قال أبو ذؤيب: وقالوا تركناه تزلزل نفـسـه وقد أسندوني أو كذا غير ساند والأزل: الخفيف، عن ابن الأعرابي، قال: وزل، إذا دقق. وقال أبو شنبل: ما زلزلت قط ماء أبرد من ماء الثغوب. قال الأزهري: معناه: ما جعلت في حلقي ماء يزل فيه زلولا أبرد من ماء الثغب. والتزلزل: التحرك، والاضطراب. وجاء بالإبل يزلزلها، أي يسوقها بالعنف.

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR879 harf
زَلَّ زَلَّ I ( n. ac. زَلّ 1 , مَزْلِلَة 18t , زَلِيْل 25 , زُلُوْل 27 ), a. Slipped, slid; stumbled, tripped; made a slip, an error. b. Glided away, passed away, passed away. c. ( n. ac. زَلِيْل 25 , زُلُوْل 27 ), Glided along, passed quickly. d. ( n. ac. زُلُوْل 27 ), Was under weight ( money ). e. A ( n. ac. زَلَل 4 ), Slipped &c. f. Had thin thighs. أَزْلَلَ أَزْلَلَ IV ,
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok26.510 harf
زلل زَلَّ - يَزِلُّ - أزلّ - يُزِلُّ - اسْتَزَلَّ - يَسْتَزِلُّ زَلَّ - يَزِلُّ + الكائن: ينزلق ويخرج عن مساره أو مسار عمله الذي كان قائماً زَلَّ - يَزِلُّ + كائن + عن شيء: يخرج عن مساره وينفلت منه خارجاً عنه، بعد أن كان يلزمه بحركته بثبات ودقة زَلَّ - يَزِلُّ + كائن + في أمر (قول أو فعل): يخرج عن مساره في القول أوالفعل وينفلت منه خارجاً
Tamamını oku

Sîgalar(4)

Mücavir kökler37 mücavir (47 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. شطن

    2 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir

  2. بعض

    2 ortak ayet · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…

  3. هبط

    1 ortak ayet · İnin

  4. بعد

    2 ortak ayet · Baid uzak demektir

  5. ثبت

    1 ortak ayet · Sibat(Te) kayış demektir

  6. حلم

    1 ortak ayet · Halim meme ucu demektir

  7. عفو

    1 ortak ayet · Affetti

  8. حين

    1 ortak ayet · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir

  9. قرر

    1 ortak ayet · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür

  10. صدد

    1 ortak ayet · Alıkoyarlar

  11. قدم

    1 ortak ayet · “Kudüm” ön demektir

  12. بين

    2 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir

Geçtiği ayetler(4)

Sîga sayfası: اسْتَزَلَّهُمُ
  1. إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ

    Onları kaydırmak istediİki topluluğun karşılaştığı gün; içinizden geri dönenleri, yaptıklarının bir kısmından ötürü şeytan yoldan çıkarmak istemiştir. Bununla beraber Allah onları bağışladı. Gerçekten Allah, Gafur’dur, Halim’dir.

Sîga sayfası: فَأَزَلَّهُمَا

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökزلل
YapıÜçlü (muza‘af)
Özel DurumMükerrer lām harfi (ayn ve lâm harfleri özdeş)
Bağlamsal Yakın Köklerزلق, عثر, دحض, سقط
Zıt Kökثبت
Çekirdek Özet 1Sert, ıslak veya kaygan bir zeminde tutunamayarak ayağın kayması, sapması veya dengenin yitirilmesi
Çekirdek Özet 2İstikrarlı bir duruş ve ilkesel taahhüt sonrasında harici bir etki veya zaaf ile haktan ya da itaatten sapma
Çekirdek Özet 3Kasıtlı bir inkârdan ziyade zemin kayganlığı, aldatma veya zaaf neticesinde ortaya çıkan telafi edilebilir düşüş
Kritik Hata RiskiKökün bilinçli ve köklü küfür ile karıştırılması veya hatanın faildeki niyetten çok zeminin kayganlığı ve harici itkiyle ilişkisinin gözden kaçırılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
زلBir yüzey üzerinde tutunamama, sürtünmenin azalması, hızla kayıp gitme veya sarsılma; nitekim زلزل şiddetli sarsıntı ve dengenin altüst oluşunu, زلق ayağın basılan yerden büsbütün kayıp düşmesini, زلف ise bir mesafe boyunca kayarak ilerleyip yaklaşmayı ifade eder.لİkinci ل harfinin katlanması, kayma hareketinin ani, pürüzsüz ve temas yüzeyinde tutunma noktasını tamamen yitirici bir hafiflikle gerçekleştiğini belirterek ayağın veya nesnenin zemin üzerinden kayıp sapması anlamını pekiştirmiştir.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
زKesici aletKeskin bir ayrışma, ani yön değişimi, zeminden veya hattan temasın hızla kopması hareketini sağlar.
لÇoban değneği, üvendireİlerleme, yönlendirme ve hareketin belirli bir doğrultuda akışını temsil eder.
لÇoban değneği, üvendireYönelim hareketinin tekrarlanarak akışkanlaşması, doğrultudaki kontrolün zayıflayıp salınım kazanması etkisini doğurur.
زللKeskin yön değişimi ve kontrolsüz akışSağlam bir duruş veya hattan keskin bir kopuşla temasın yitirilmesi ve kontrol dışı bir ivmeyle kayarak yönün sapması bütünsel hareketini kurar.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamSert taşlık bir yüzeyden veya çamurlu bir zeminden ayağın kayması; fırlatılan okun hedefteki zırha saplanamayıp pürüzsüzce üzerinden sekip kayması; suyun boğazdan pürüzsüz ve hafifçe akması.
Cahiliye şiiri kullanımıSüleyman b. Yezîd el-Adevî bir beytinde bir dostun hatasını ve sendeleyişini hoş görmeyi öğütlerken kökü mecazi anlamıyla şöyle kullanır: وَإِذَا رَأَيْتَ وَلَا مَحَالَةَ زَلَّةً / فَعَلَى صَدِيقِكَ فَضْلَ حِلْمِكَ فَارْدُدِ
Erken Arapça kullanımİbnü'l-Esîr ve erken dönem lügatlerinde, ayağın kaygan yerde kayması için زَلَّتِ القَدَمُ ifadesi kullanılırken, dilde veya düşüncede irade dışı ortaya çıkan ani yanılgı için زَلَّ فِي قَوْلِهِ وَرَأْيِهِ tabiri yerleşik bir kalıp olarak aktarılır.

Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Lisānü'l-ʿArab, Tehzîbü'l-Luğa.

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde زلل kökü, zayıf sürtünme, kayma, sarsılma, hafifleşme ve düşme semantik alanı etrafında şekillenir. İbranicede z-l-l (זלל) kökü, sarsılma, hafif ve değersiz olma, aşağıya doğru akma veya dökülme anlamlarına gelir; özellikle kayaların veya dağların sarsılması, suyun serbestçe akması bağlamında kullanılır. Süryanicede z-l-l kökü hafifleme, alçalma, itibardan düşme ve gevşeme semantik nüansını taşır. Arapçada ise kök, somut düzlemde ayakların basılan kaygan zeminden (çamur veya pürüzsüz taş) tutunamayıp ayrılmasına odaklanarak semantik merkezini doğrudan «kayma» ve «düşme» eksenine oturtmuştur. İkili çekirdek olan زل kökünün türevleri, Sami dillerinde hareketin serbestliği ve kontrolsüzce akması ile bağlantılıdır. Arapçadaki kullanım, ses denkliği ve anlam alanı bakımından Batı Sami dillerindeki hafiflik ve dengenin bozulması kökleriyle tam bir fonetik ve semantik süreklilik sergiler.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönزلل ve زل çekirdeğiAyağın pürüzsüz zemin veya çamurda tutunamaması, okun zırhtan sekmesi somut çekirdeğinden fikirde, sözde ve dinde sapmaya doğru genişleyen düzenli semantik kayma.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice z-l-l (זלל), Süryanice z-l-lSarsılma, aşağıya akma, ağırlığını ve itibarını kaybedip gevşeme anlamlarıyla kökteş ortak miras.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik z-l / s-l kökleriHareketin sürtünmesizleşmesi, akıcılık ve hafiflik bildiren ilksel ses-anlam bağıntısı.Muhtemel

Kaynak Lisānü'l-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
زللAnlamlıKaymak, tökezlemekBasılan zeminden ayağın kayması, hata etmek, hafif ve hızlı akmak.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
لزلKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dilinde bu dizilişte bağımsız bir kök oluşmamıştır.Mühmel kombinasyon; Kur'an'da geçmez.
للزKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik lügatlerde bu sıralamayla bir kök kaydedilmemiştir.Mühmel kombinasyon; Kur'an'da geçmez.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
زللMerkezKayma, tökezlemeSağlam bir duruş veya ilkeden zemin gevşekliği ya da dış kışkırtmayla sapma.Hata zeminin kayganlığından veya anlık zaaftan kaynaklanır.
زلقKomşuTamamen kayıp düşmeBasılan yerin pürüzsüzlüğü sebebiyle ayağın hiç tutunamayıp düşüşle sonuçlanması.زلل tökezlemeyi, زلق ise zeminin kayganlık vasfını ve düşüşün tamlığını öne çıkarır.
عثرKomşuTökezleme, engele takılmaYolda bulunan görünür veya gizli bir tümseğe, taşa çarparak dengesini yitirme.زلل kaygan zeminde gerçekleşirken, عثر bir engele çarpma sonucu olur.
دحضKomşuBoşa çıkma, kaymaDayanağın çökmesi veya delilin çürüklüğü sebebiyle zeminin altından kayması.Daha çok iddia, hüccet ve delillerin geçersiz kalması bağlamında yoğunlaşır.
سقطKomşuDüşmeYukarıdan aşağıya veya dik bir konumdan yere inme/düşme eylemi.زلل düşmenin başlangıcı olan kayma hareketine, سقط ise nihai düşüşe odaklanır.
ثبتZıtSabit olma, tutunmaAyakların veya kararın zemine sağlam basması, sarsılmadan yerinde durması.زلل kökünün semantik ve Kur'ani tam karşıtıdır; dengenin ve sebatın korunmasıdır.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaزللKaymak, ayağı kaymak, sürçmekSağlam bir konumdayken zeminin kayganlığı veya itkiyle tutunamayıp yönünü şaşırmak.Kesin
LatinceLabi, lapsusKaymak, düşmek, yanılmakMaddi kayma hareketinden zihinsel ve ahlaki yanılmaya geçişi tam karşılar; ancak Arapçadaki zemin vurgusu Latince lapsus'ta biraz daha soyuttur.Güçlü
İngilizceTo slip, lapse, stumbleKaymak, sürçmek, hata yapmak«Slip» maddi kaymayı ve ufak irade dışı hatayı çok iyi verir; «lapse» ise süregelen bir durumdan anlık sapmayı ifade eder.Güçlü
AlmancaAusgleiten, abgleiten, FehltrittKayıp düşmek, ayağı kaymak, yanlış adım«Ausgleiten» ayağın kaymasını, «Fehltritt» ise ahlaki sürçmeyi ve dengenin bozulmasını temsil eder.Güçlü
FransızcaGlisser, trébucher, faux pasKaymak, tökezlemek, yanlış adım«Glisser» pürüzsüzce kaymayı, «faux pas» basılan zemindeki kararsızlık sonucu yapılan hatayı karşılar.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
أَزَلَّ (İf'āl)Aldatarak veya yönlendirerek kaydırmak, günaha düşürmekŞeytanın Âdem ve eşini cennetten ve itaat konumundan saptırması bağlamı (Bakara 2:36).
اسْتَزَلَّ (İstif'āl)Zaafını kullanarak kaymasını sağlamaya çalışmakUhud Savaşı'nda müminlerin daha önceki hataları veya iç zaafları sebebiyle şeytan tarafından tökezletilmeye çalışılması (Âl-i İmrân 3:155).
زَلَّ (Mücerred - Mâzî)Açık deliller geldikten sonra doğru çizgiden sapmak, haktan kaymakBeyyinât (apaçık deliller) geldikten sonra istikametten sapıp tefrikaya veya şüpheye düşme uyarısı (Bakara 2:209).
زَلَّ (Mücerred - Muzâri)Sağlam basmışken ayağın kayması, yemini bozarak güvensizlik oluşturmakEdilen yeminlerin bozulması neticesinde hem bireysel hem toplumsal sebatın ve güvenin yok olması bağlamı (Nahl 16:94).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamPeygamberlerin ismet sıfatı ve zelle kavramıPeygamberlerin küfür ve büyük günahlardan masumiyeti kabul edilirken, işledikleri küçük, kasıtsız ve unutmaya dayalı kusurların «zelle» olarak adlandırılması.Kasıtsız, iradeyi tam bağlamayan, evla olanı terk etme niteliğindeki sürçme.
FıkıhHataen yapılan fiiller ve yeminlerin bozulmasıAhid ve yeminlerde sebat şartı; ayağın kayması (ayak kayması metaforuyla ahdi bozma) sebebiyle doğan hukuki ve cezai sorumluluklar.Hukuki güvenliğin zedelenmesi, akdin gereğini yerine getirmeme riski.
TefsirÂdem'in cennetten çıkarılışı ve Uhud okçularıŞeytanın insanı doğrudan inkâra değil, zayıf anlarını kollayarak ayağını kaydırmaya sevk etmesi (Bakara 2:36; Âl-i İmrân 3:155).Dış kışkırtmanın iç zaafla buluştuğu anlık istikamet kaybı.
HadisSırat köprüsü ve dinde ayakların sebatıSıratın «kaygan bir zemin» (mezelle) olarak tavsifi ve «ayakların kaymaması» için yapılan dualar.Dünyevi ve uhrevi amellerde tutunma zeminini kaybetme tehlikesi.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİman ve itaat istikametiZelle, sürçme, günahta sendelemeDuruşu sarsmaAçık nasslara ve hidayete rağmen nefsi arzular veya şeytani telkinle haktan anlık sapmayı ifade eder.Kesin
İlmiYöntem ve mantıksal akıl yürütmeMetodolojik sapma, safsataDelilden kopmaSağlam öncüllere dayandıktan sonra muhakemedeki gevşeklik sebebiyle batıl sonuca kayma tehlikesini gösterir.Güçlü
SiyasiAhidleşme, paktlar ve kamu güvenliğiSözleşmeden cayma, sadakatsizlikDüzeni istikrarsızlaştırmaNahl 16:94 ayetinde geçtiği üzere, antlaşmaları bozmanın toplumsal nizamı ve siyasi güveni temelinden sarsmasıdır.Kesin
İktisadiPiyasa güveni ve sözleşme hukukuTaahhüt ihlali, güven kaybıPiyasada tutunmayı yitirmeTicari akitlerdeki kararsızlığın veya taahhüdü çiğnemenin ekonomik zemini kayganlaştırıp iflasa ve krize yol açmasıdır.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerSürtünme katsayısının sıfıra yaklaşması / Kararsız denge noktasından sapma (instability)Fizikte bir cismin temas yüzeyindeki sürtünme kuvveti kritik eşiğin altına indiğinde cismin kontrolsüzce kayması; veya dengedeki bir sistemin potansiyel çukurundan hafif bir perturbasyonla (dış etkiyle) fırlayıp yörüngesinden sapması olgusuyla birebir örtüşür.Güçlü
Beşeri bilimlerNormatif aşınma / Sapma davranışı (anomie/slippery slope)Sosyoloji ve etikte «kaygan zemin» (slippery slope) ilkesi; meşru ve sağlam bir ilke sınırının bir kez ihlal edilmesiyle başlayan ve kontrol edilemeyen bir dizi ahlaki ve hukuki yozlaşmaya yol açan süreçle özdeştir.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca sıradan ahlaki bir «dil sürçmesi» veya bireysel basit bir «yanılgı» derekesine indirgemek.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da kök, sağlam basılan bir zeminden (ahid, tevhid, itaat, açık deliller) sonra meydana gelen tehlikeli yön kaybını; özellikle şeytanın sistemli kışkırtmasıyla bireysel ve toplumsal yıkıma yol açan ilkesel kırılmayı kapsar.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataÂdem'in kıssasındaki veya Uhud'daki hadiseyi basit bir tesadüf gibi görmek; ahitleri bozmanın (Nahl 16:94) toplumsal felaket doğuran dinamik yapısını gözden kaçırmak.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?İnsanın günahtan ve haktan sapış psikolojisini «zeminden kayma» metaforuyla kurduğu için son derece hayatidir. Sapmanın aniden ve kökten bir inkâr olarak değil, basılan yerin kayganlaşması ve dış kışkırtmalarla başladığını öğretir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İnsanın yaratılışı ve şeytanın iğvası bağlamında Âdem kıssasında (Bakara 2:36), toplumsal ahitler ve güven ortamı ayetlerinde (Nahl 16:94), savaş ve kriz anlarında müminlerin zaaflarının çözümlendiği tablolarda (Âl-i İmrân 3:155) belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Hata ve günahın yalnızca kasıtlı bir meydan okuma olmadığını; sağlam bilginin (beyyine) ardından dahi basiret gösterilmezse ayağın kayabileceğini göstererek kibri ve aşırı özgüveni tasfiye eder.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamIslak, çamurlu veya pürüzsüz taş bir zeminde sürtünmenin yitirilmesiyle ayağın kontrol dışı kayması, dengenin bozulması ve temas noktasının terk edilmesi.
  • Soyut anlamSağlam ve meşru bir ilkeye, söze veya hakikate dayanmışken, harici bir etki veya içsel zaaf neticesinde istikameti kaybedip tehlikeli bir meyle sürüklenmek.
  • Sistematik karşılıkSistemin dengesini sağlayan normatif tutunma bağlarının (ahid, itaat, sebat) çözülmesiyle doğan kriz ve kararsızlık durumu.
  • LaTeX modeliS(t)=S0⋅Θ(μ(t)−μc)  ⟹  lim⁡μ→0dpdt=Fext
  • LaTeX açıklaması

S(t) sistemin veya bireyin zamana bağlı kararlı duruş durumunu, S0 başlangıçtaki sabit ve sağlam konumu (beyyine, sebat, ahid) temsil eder. μ(t) zeminle olan tutunma/sürtünme parametresini (ilkeler, bilinç düzeyi), μc ise dengede kalabilmek için gereken kritik eşiği gösterir. Θ basamak fonksiyonu, tutunma katsayısı kritik eşiğin altına indiğinde kararlılığın aniden çöktüğünü ifade eder. İkinci kısımda μ→0 limiti altında iç tutunma direnci sıfırlanmakta, momentum değişimi (dpdt) doğrudan harici saptırıcı kuvvete (Fext, şeytanın kışkırtması veya nefsi zaaflar) terk edilerek kontrolsüz kayma gerçekleşmektedir.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ز