سرج
س - ر - ج
KÖK- 4 geçiş
- 4 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Kandil demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kandil demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.435 harfباب الجيم والسين والراء معهما
ج س ر، س ج ر، ر ج س، س ر ج مستعملات
جسر:
الجَسرُ والجِسرُ القِنطَرةُ ونحوه مما يعبر عليه.
ورجل جَسرٌ أي جسمٌ جَسورٌ شُجاعٌ.
وناقة جَسرَةٌ: ماضية، وقلَّ ما يقال: جملٌ جَسرٌ.
وقد جَسرَ يَجسُرُ جُسُوراً. ولأن فلاناً ليُجسِّرُ فلاناً أي يُشجِّعُه.
سجر:
سَجَرتُ التنُّور أسجُرُه سجراً، والسَّجُورُ اسم للحطب.
والمِسجَرَة: الخَشَبةُ التي يُساط بها السَّجُورُ في التنُّور،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR223 harfالسَرْجُ معروف. وقد أَسْرَجْتُ الدابة. والسراج معروف، وتسمَّى الشمسُ سرجا. والمَسْرَجَةُ بالفتح: التي فيها الفتيلة والدُهن. والسُرْجوجَةُ: الطبيعة والطريقة. قال الأصمعي: إذا استوتْ أخلاقُ الناس قيل: هم على سُرْجوجَةٍ واحدة.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.574 harfج س ر
جسر ، جرس ، سرج ، سجر ، رجس : مستعملة .
جسر : قال الليث : الجَسْرُ ، والجِسْرُ : لُغتانِ وهو القَنْطَرَةُ ونحوُه مِمَّا يُعْبَرُ عليه .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : رَجُلٌ جَسْرٌ إذا كانَ طَوِيلاً ضَخماً ، ومنهُ قيلَ للنَّاقَةِ : جَسْرَةٌ ، وقال ابنُ مُقْبِلٍ :
هَوْجَاءُ مَوْضِعُ رَحْلِها جَسْرُ
أي ضَخْمٌ .
وقال الليث : ناقةٌ جسرةٌ إذا كانت ماضِيَةً ، قلّما يقالُ جَمَلٌ جسرٌ .
ورجلٌ جَسْرٌ :
ج س ر جسر ، جرس ، سرج ، سجر ، رجس : مستعملة . جسر : قال الليث : الجَسْرُ ، والجِسْرُ : لُغتانِ وهو القَنْطَرَةُ ونحوُه مِمَّا يُعْبَرُ عليه . ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : رَجُلٌ جَسْرٌ إذا كانَ طَوِيلاً ضَخماً ، ومنهُ قيلَ للنَّاقَةِ : جَسْرَةٌ ، وقال ابنُ مُقْبِلٍ : هَوْجَاءُ مَوْضِعُ رَحْلِها جَسْرُ أي ضَخْمٌ . وقال الليث : ناقةٌ جسرةٌ إذا كانت ماضِيَةً ، قلّما يقالُ جَمَلٌ جسرٌ . ورجلٌ جَسْرٌ : جَسيمٌ جَسُورٌ شُجاعٌ . وإنَّ فُلاناً ليُجسِّرُ فُلاناً أيْ يُشَجِّعُهُ . ( ابن السكيت ) جَسَرَ الفَحلُ وفَدَرَ وجَفَرَ إذا تَرَكَ الضِّرَابَ ، قال الراعي : تَرَى الطَّرِفَاِت العِيطَ مِنْ بَكَرَاتِهَا يَرعْنَ إلَى أَلْوَاحِ أَعْيَسَ جَاسِرِ وفي قُضَاعَةَ : جَسْرٌ مِن بَني عِمْرَانَ بنِ الحَافِ . وفي قَيْسٍ : جَسْرٌ آخرُ ، وهوَ جَسرُ بن مُحَارِبِ بن خَصَفَةَ ، وذَكَرَهُمَا الكُمَيْتُ فقال : تَقَصَّفَ أَوْبَاشُ الزَّعَانِفِ حَوْلَنَا قَصِيفاً كَأَنَّا مِنْ جُهَيْنَة أَوْ جَسْرِ وَمَا جَسْرَ قَيسٍ قَيْسِ عَيْلانَ أبْتَغِي وَلكِنْ أَبَا القَيْنِ اعتدلنا إلى الجَسْرِ وجَاريَةٌ جَسْرَة السَّوَاعِدِ أي مُمْتَلِئَتهُمَا ، وأنشد : دَارٌ لِخَوْدٍ جَسْرَةِ المُخَدَّمِ ( شمرٌ ) : نَاقةٌ جَسْرةٌ : مَاضِيَةٌ ، وَتَجَاسَرَ القَوْمُ في سَيْرهْمِ ، وأنشد : بَكَرَتْ تجاسَرُ عَنْ بُطُونِ عُنَيْزَةٍ أي تسيرُ ، وقال جرير : وأَجْدَرُ إنْ تَجَاسَرَ ثمَّ نَادَى بِدَعْوَى يَالَ خِنْدِفَ أنْ يُجَابَا قال : تَجَاسَرَ : تَطَاوَلَ ، ثمَّ رَفعَ رَأَسَهُ ، وفي ( النَّوادرُ ) : تَجَاسَرَ فُلانٌ لِفُلانٍ بالعَصَا إذا تَحَرَّكَ لهُ بهَا . سجر : قال الليث : السَّجْرُ : إيقَادكَ في التنُّورِ تَسْجُرُه بالوَقُودِ سَجْراً . والسَّجُورُ : اسْمُ الحَطَبِ . والمِسْجَرَةُ : الخَشَبَةُ التي يُسَاطُ بها السَّجُورُ في التّنُّورِ . وقال الفراء في قول الله جل وعز : ( الْمَرْفُوعِ وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ ) ( الطور : 6 ) وفي قوله : ( حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ ) ( التكوير : 6 ) كان عليُّ بنُ أبي طالبٍ رضيَ الله عنه يقولُ : مَسْجُورٌ بالنّارِ أَيْ مَمْلُوءٌ . وقال الفراء : المَسْجُورُ في كلامِ العَرَبِ : المَمْلُوءُ ، وقد سَجَرْتُ الإنَاءَ وسَكَرْتُهُ إذا ملأتَهُ ، وقال لبيدٌ : مَسْجُورَةً متجاوراً أقلامُهَا وقال الفراء في قوله : ( حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ ( أي أفضَى بعْضُها إلى بَعضٍ فَصَارَ بَحْراً وَاحِداً . وقال الربيعُ بن خَيثَمٍ : ( حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ ) ( التكوير : 6 ) : فَاضَتْ وقال قَتَادَةُ : ذَهَبَ مَاؤُها . وقال كَعْبٌ : البحر : هو جَهَنَّمُ يُسْجَرُ . وقال الزَّجَّاجُ : قُرِىء سُجِّرت ، وسُجِرَتْ ومَعنَى سُجِّرتْ : فُجِّرتْ ، ومعنى سُجِرَتْ : مُلِئَتْ . وقيل : جُعلت مياهُهَا نِيرَاناً بهَا يعذبُ أَهْلُ النارِ . وقال الليث : الساجِرُ : السيلُ الذي يَملأُ كلَّ شيءٍ . قال : والسَّجَرُ والسُّجرَةُ : حُمْرَةٌ في العَينِ في بياضهَا ، وبعضُهم يقولُ : إذا خالَطتِ الحُمرَةُ الزُّرقَةَ فهيَ أيْضاً سَجْرَاء . ( أبو عبيدٍ ) : المسْجُورُ : السَّاكِنُ ، والمُمْتَلِىءُ مَعاً . وقال الليثُ : المُسَجَّرُ : الشَّعرُ المرسَلُ ، وأَنشد : إذا تَثَنّى فَرْعُهَا المُسَجَّرُ ( أبو عبيد وابن السكيت ) : السَّجِيرُ : الصَّديقُ ، وجَمعهُ : سُجَرَاءُ . وقال الفراءُ : المسجورُ : اللبنُ الذي ماؤهُ أكثرُ مِنْ لَبَنِه . وقال أبو زيدٍ : المَسجُورُ يكونُ المَملُوءَ ، ويكونُ الذي ليسَ فيه شيءٌ . ولؤْلؤَة مسجورةٌ إذا كانتْ كثيرةَ الماءِ . وكلبٌ مَسْجُورٌ : في عنقِهِ ساجورٌ . ( سلمة عن الفراء ) قال : السَّجوريُّ : الأحمقُ . ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : إذا حنَّت النَّاقة فطرَّبتْ في إثرِ وَلدهَا قيلَ : سَجَرتْ تسجُرُ سَجْراً . وقال أبو زُبَيدٍ : حَنَّتْ إلى برقٍ فقلتُ لها قِرِي بعضَ الحَنِينِ فإنَّ سَجْرَكِ شَائِقِي وقال أبو زيدٍ : كَتَبَ الحجاجُ إلى عاملٍ له : أنِ ابعثْ إليّ فُلاناً مُسَمَّعاً مُسوجَراً ، أي مُقيداً مغلُولاً . وشَعْرٌ منسجرٌ أي مُسْتَرْسِلٌ . ولؤلؤٌ مَسجورٌ إذا انتَثرَ منْ نِظَامِهِ ، وأنشد : كَالُّلؤلؤ المسجورِ أُغفِلَ في سِلْكِ النِّظَامِ فَخَانَهُ النَّظْمُ وسَجَرتُ الماءَ في حَلقِهِ : صببتُه . قال مُزاحِمٌ : كمَا سَجَرتْ ذا المَهْدِ أُمٌّ حَفِيَّةٌ بِيُمْنَى يَدَيْهَا من قَدِيَ مُعَسَّلِ القَديُّ : الطيبُ الطعمِ من الشرابِ والطعامِ . ويُقالُ : وَرَدْنَا ماءً سَاجِراً . إذا مَلأَ السيل ، وقال الشماخ : وَأَحْمَى عليها ابْنَا يزيدَ بنِ مُسْهرٍ بِبَطْنِ المَرَاضِ كُلَّ حِسْيٍ وسَاجِرِ وقال أبو العبَّاسِ : اختلُفوا في السَّجَرِ في العينِ فقال بعضهم : هو الحُمرَةُ في سوادِ العينِ ، وقيل : هو البياضُ الخَفِيفُ في سوادِ العينِ ، وقيل : هي كُدرَةٌ في بَيَاضِ العينِ منْ تَرْكِ الكُحْلِ . وقال أبو سعيدٍ : بحرٌ مسجورٌ ومَفْجُورٌ . ويقالُ : سَجِّرْ هذا الماءَ : أي فَجِّرْهُ حيثُ تُرِيدُ . جرس : قال الليثُ : الجرسُ : مصدرُ الصوتِ المجروسِ ، والجرسُ : الصوتُ نفسُه ، وجرستُ الكلامَ أي تَكلَّمتُ بهِ ، وجرْسُ الحَرْفِ : نغمتُهُ ، والحروفُ الثَّلاثةُ الجوفُ لا جُرُوس لهَا ، وهي الياءُ والألِفُ والواوُ ، وسائرُ الحروفِ مَجْرُوسَةٌ . ( ابن السكيت عن الأصمعيّ ) قال : الجَرْسُ ، والجِرْسُ : الصَّوْتُ . يقالُ : قد أجرَسَ الطائرُ إذا سُمعَ صوتُ مَرِّهِ . وأَجْرَسنيِ السَّبُعُ إذا سمِعَ صَوْتِي . وأجرَسَ الحَيُّ إذا سَمِعْتَ صَوتَ جَرْسِ شيءٍ ، وأنشد : حَتَّى إذا أجرَسَ كلُّ طائرِ قامَتْ تُعَنْظِي بكِ سِمْعَ الحَاضِرِ وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( دَخَلَ بيتَ بعضِ نسائِهِ فَسَقَتْهُ عسَلاً ، فَتَواطأتْ ثِنتانِ منْ نِسَائِهِ أن تقولَ لهُ أَيَّتُهُمَا دخَلَ عليْهَا : أأكلتَ مَغَافيرَ ؟ فإنْ قال : لا قالتْ له : فَشَرِبْتَ إذن عَسَلاً جَرَسَتْ نَحْلهُ العُرْفُطَ ) ، أي : أَكَلتْ ورَعَتْ . ونَحْلٌ جَوَارِسُ : تأكُلُ ثَمَرَ الشجَرِ ، وقال أبو ذُؤيب يصفُ النحْلَ : يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارس مراضيعُ صُهْبُ الريشِ زُغبٌ رقابها صُهْبُ الريشِ : صُفْرُ الأجنحةِ ، والمراضيعُ : التي معها أولادُها . وقال أبو عبيد : الجَرْسُ : الأكلُ ، وقد جَرَسَ يجرِسُ . ( ابن السكيت ) : الجَرَسُ : الذي يُضرب . ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا تَصْحَبُ الملائكةُ رُفقةً فيها جَرَسٌ ) . وقال الليث : النحل تجرُسُ العَسَلَ جَرساً ، وتجرِسُ النَّورَ جَرساً ، وهو لحسُها إياه ثم تعسيلُهُ . وأجرَسَ الحلىَ إذا صوَّت كصوت الجَرَس . وقال العَجَّاجُ : تَسمَعُ للحَلي إذا ما وَسْوَسَا وارتَجَّ في أجيادِها وأجرَسَا زَفْزَفَةَ الريحِ الحَصَادَ اليَبَسَا ويقال : فلانٌ مَجْرَسٌ لفلان إذا كان يأنس بكلامه . وأنشد : أنت لي مجرُسٌ إذا ما نبا كلُّ مجرَسِ ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : رجُلٌ مجرَّسٌ منجَّذٌ إذا جرَّبَ الأمورَ وعرفها ، وقد جرَّسَتُه الأمورُ . وأنشد : مجرّساتٍ غرَّةَ الغَريرِ بالرَّيمِ والرَّيمُ على المزجُورِ ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الجارُوسُ : الكثيرُ الأكلِ . والجِرسُ : الأصلُ . والجَرسُ ، والجِرسُ : الصَّوتُ . ( أبو سعيد ) : اجْتَرَسْتُ ، واجْتَرَشْتُ أي كسبتُ . رجس : قال الله جل وعز : ( إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالاَنصَابُ وَالاَزْلاَمُ رِجْسٌ ) ( المائدة : 90 ) . قال الزجاج : الرِّجسُ في اللغة : اسمٌ لكل ما استُقذِرَ من عَمَلٍ ، فبالغَ الله في ذمِّ هذه الأشياء وسمَّاها رِجْساً . ويقال : رَجُسَ الرَّجُلُ رَجْساً ، وَرَجِسَ يَرْجَسُ إذا عَمِلَ عَمَلاً قبيحاً . والرَّجسُ بفتح الراء : شدة الصوت ، فكأن الرِّجسَ : العملُ الذي يقبُحُ ذِكْرُهُ ويرتفعُ في القُبْحِ . وَرَعْدٌ رَجَّاسٌ : شديدُ الصوت ، وأنشد : وكلُّ رجَّاسٍ يسوقُ الرُّجَّسا قال : وأما الرِّجزُ بالزاي فالعذاب ، أو العَمَلُ الذي يؤدي إلى العذاب . وقال ابن السكيت : الرَّجْسُ : مَصْدَرُ صوتِ الرَّعدِ وتمخُّضُه . قال : والرِّجسُ : الشيءُ القَذِرُ . وقال ابن الأعرابي : المِرْجَاسُ : حَجَرٌ يُلقى في جوف البئر ليُعلَمَ بصوته قَدْرُ قَعْرِ الماء وعمقِهِ . وقال الليث : رَجُسَ الرجل يرجُسُ رَجَاسَةً ، وإنه لَرِجْسٌ مَرْجُوسٌ . وقال شمر : قال الفراء : يقال : هم في مَرْجُوسَةٍ من أمرهم ، وفي مَرجُوسَاء أي في التباسٍ . وأنشد أبو الجَدَلِ الأعرابي : نحنُ صَبَحْنَا عَسْكَرَ المَرْجُوسِ بدارِ حالٍ ليلةَ الخميسِ قال : المَرجوسُ : الملعونُ ، وأراد مَزوَزَ بن محمد ، أخذه من الرِّجْسِ . ( أبو عبيد عن الكسائيِّ ) : هم في مَرجُوسةٍ من أمرهم ، أي في اختلاط ودَوَرانٍ . وقال الليث : بعيرٌ رجَّاسٌ ومِرجَسٌ أي شديِدُ الهَدِيرِ . قال : والرِّجسُ في القرآن : العذابُ كالرِّجز ، وكل قَذَرٍ : رِجْسٌ . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : مر بنا جماعةٌ رَجِسُونَ نَجِسُونَ نَضِفُونَ وَجِرُونَ صقَّارونَ أي كُفَّارٌ . وأرْجَسَ الرجل إذا قدَّر الماء بالمِرجَاسِ . وقيل : الرِّجْسُ : المَأْثَمُ . وقال ابن الكلبي في قول الله جل وعز : ( فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا ) ( الأنعام : 145 ) الرِّجس : المأثَمُ . وقال مجاهد في قوله : ( كَذاَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ ) ( الأنعام : 125 ) ، قال : ما لا خير فيه . وقال أبو جعفر في قوله : ( اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ ) ( الأحزاب : 33 ) . قال : الرِّجس : الشك . وقال ابن الكلبيِّ في قوله : ( إنما الأنصاب والأزلام رجس ) ( المائدة : 90 ) أي مَأْثَمٌ . سرج : قال الليث : السَّرجُ : رِحَالَةُ الدابَّةِ . يقال : أسرَجتُه إسراجاً . ومُتَّخِذُهُ : سرَّاجٌ . وحِرْفَتُهُ : السِّراجَةُ . والسِّراجُ : الزَّاهِرُ الذي يَزْهَرُ بالليل . وقد أسرَجْتُ السِّرَاجَ إسراجاً . والمَسْرَجَةُ : التي توضع عليها المِسْرَجَةُ . والمِسْرَجَةُ : التي توضع فيها الفتيلة . والشَّمسُ : سِرَاجُ النهار ، والهُدى : سِرَاجُ المؤمنين . ويقال : سرَّج الله وجهه وبهَّجَهُ أي حسَّنه : وأنشد قولَهُ : وفاحماً ومَرْسِناً مسرَّجا قال : عنى به الحُسْنَ والبهجةَ ، ولم يعنِ أنه أفطَسُ مسرَّجُ الوَسَطِ . وقال غيره : شَبَّهَ أَنْفَهُ وامتِدَادَهُ بالسَّيْفِ السُّرَيجيِّ ، وهو ضربٌ من السيوفِ التي تعرف بالسُّرَيجيَّاتِ . وقال أبو زيد : سرَّج الله وجهه أي حسنه . وقولُ الله : ( ياأَيُّهَا النَّبِىُّ إِنَّآ أَرْسَلْنَاكَ شَاهِداً ( ) ( وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً وَدَاعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجاً مُّنِيراً ) ( الأحزاب : 46 ) . وقال الزجاج : أراد بقوله : ( اللَّهِ بِإِذْنِهِ ( أي وكتاباً بيِّناً . المعنى : أرسلناك شاهداً وذا سِرَاجٍ منير أي وذا كتاب منير : بيِّن ، وإن شِئْتَ كان سراجاً منصوباً على معنى ، داعياً إلى الله ، وتالياً كتاباً بيِّناً . ( قلت ) : وإن جعلتَ سراجاً نعتاً للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان حسناً ، ويكون معناه هادياً كأنه سِرَاجٌ يُهتدى به في الظلم . ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : إنه لكريم السُّرجُوجَةِ ، والسِّرجيجَةِ ، أي كريم الطبيعة . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : السَّرّاج : الكذاب ، وقد سَرَجَ أي كَذَب . ويقال : تكلّم بكلمة فَسَرَّجَ عليها بأُسْرُوجَةٍ : ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : إذا اسَتَوتْ أخلاق القوم قيل : هُمْ على سُرجُوجَةٍ واحدة ومَرِنٍ ومَرِسٍ .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.159 harf(باب السين والراء وما يثلثهما)
(سرط) السين والراء والطاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على غَيبة في مَرٍّ وذَهاب. من ذلك: سَرَطْتُ الطّعام، إذا بَـلعْته؛ لأنَّه إذا سُرِطَ غاب. وبعضُ أهل العلم يقول: السِّراط مشتقٌّ من ذلك، لأنَّ الذاهبَ فيه يغيب غيبةَ الطعام المُستَرَط. والسِّرِطْراط على فِعِلاّل([1]): الفالوذُ؛ لأنَّه يُستَرط. والسُّراطُ: السّيف القاطع الماضِي في الضَّريبة. قال الهذليّ([2]) يصف سيفاً:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR350 harf- السراج: الزاهر بفتيلة ودهن، ويعبر به عن كل مضيء، قال: ﴿وجعل الشمس سراجا﴾ [نوح/16]، ﴿سراجا وهاجا﴾ [النبأ/13]، يعني: الشمس. يقال: أسرجت السراج، وسرجت كذا: جعلته في الحسن كالسراج، قال الشاعر:
*وفاحما ومرسنا مسرجا*
(الرجز للعجاج في ديوانه ص 361؛ والمجمل 2/294؛ واللسان (سرج) ؛ وأمالي القالي 2/240؛ وسر الفصاحة ص 70)
والسرج: رحالة الدابة، والسراج صانعه.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR593 harfس ر ج
أسرج السراج وهو الزاهر ووضع المسرجة على المسرجة: المكسورة التي فيها الفتيلة والمفتوحة التي توضع عليها وكأن في وجهه السرج.
والسيوف السريجية.
قال يصف خيلاً: كرامـاً أبـت أربابهـا أن تبيعها وباعوا السريجيات والأسل السمرا وفرس ملجم مسرج.
ومن المجاز: سرج الله تعالى وجهه: حسنه وبهجه ووجه مسرج.
والشمس سراج النهـار.
والهدى سراج المؤمنين ومحمد رسول الله صلى الله تعالى عليه
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.507 harfالسَّرْجُ: رحل الدابة، معروف، والجمع سُروج. وأَسْرَجَها إِسراجاً: وضع عليها السرج.
والسَّرّاجُ: بائع السُّروجِ وصانعها، وحرفته السَّرَاجَةُ. والسِّراجُ: المصباح الزاهر الذي يُسْرَجُ بالليل، والجمع سُرُجٌ. والمِسْرَجَةُ: التي فيها الفتيل. وقد أَسْرَجْتُ السِّرَاجَ إِسْراجاً. والمَسْرَجَةُ، بالفتح: التي يجعل عليهيا المِسْرَجَةُ. والشمس سِراجُ النهار، والمَسْرَجَةُ، بالفتح
(* وبالكسر أَيضاً كما
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR136 harf* س ر ج * * السَّرْجُ * الرحل وقد * أسْرَجْتُ * الدابة و * السِّرَاجُ * المصباح و * المَسْرَجَةُ * بوزن المتربة التي فيها الفتيلة والدهن
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.727 harfالسراج ، بالكسر :م ، أي معروف، وهو المصباح الزاهر الذي يسرج بالليل، جمعه سرج. وقد أسرجت السراج: إذا أوقدته.
والمسرجة، بالفتح: التي يوضع فيها الفتيلة والدهن.
وقال شيخنا نقلا عن بعض أهل اللغة: السراج: الفتيلة الموقدة، وإطلاقه على محلها مجاز مشهور.
قلت: وفي الأساس: ووضع المسرجة على المسرجة. المكسورة، التي فيها الفتيلة، والمفتوحة، التي توضع عليها. انتهى. وقد أغفله المصنف.
وفي الحديث: عمر
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.497 harfسَرَجَ
1 سَرَجَ ذ , (O, K,) aor. سَرُجَ , (K,) inf. n. سَرْجٌ, (TK,) (assumed tropical:) He lied; as also سَرِجَ, (O, K,) aor. سَرَجَ ; (K;) but the latter is outweighed [in authority]; (TA;) like سَدَجَ: (O:) and so ↓ سرّج: (TA:) and شَرَجَ. (O and K * in art. شرج.) You say, ↓ تَكَلَّمَ فُلَانٌ بِكَلِمَةٍ فَسَرَجَ عَلَيْهَا بِأُسْرُوجَةٍ (assumed tropical:) [Such a one spoke a word, or sentence,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR738 harfسَرَجَ
سَرَجَ U ( n. ac. سَرْج 1 ),
a. Lied.
b. Plaited the hair ( woman ).
سَرِجَ
سَرِجَ A ( n. ac. سَرَج 4 ),
a. Was beautiful, comely, handsome.
b. Lied.
سَرَّجَ
سَرَّجَ II ,
a. Beautified, embellished, adorned.
b. Plaited ( hair ).
c. Sewed, stitched, ran up.
أَسْرَجَ
أَسْرَجَ IV ,
a. Saddled.
b. Lit ( lamp ).
سَرْج
سَرْج 1 , ( pl. سُرُوْج 27 ),
a. Saddle.
مَسْرَجَة
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.903 harfسرج
سَرَجَ - يَسْرُجُ (سَرِجَ - يَسْرَجُ) - سِرَاج
سَرَجَ - يَسْرُجُ (سَرِجَ - يَسْرَجُ) + الكائن أو الشيء: يتقد ويضيء
سِراج: على وزن " فـِعال" اسم فعل مبالغة بمعنى مفعول من " سَرَجَ - يَسْرُجُ ": اسم آلة منه: التي تتقد وتضيء: وهو اصطلاحاً السراج المعروف: وهو المصباح الذي يضيء باحتراق زيت أو دهن أو وقود، والمؤلف من حامل هو السرج، ومن فتيل ومن
Mücavir kökler10 mücavir (14 toplam)
- نور
3 ortak ayet · Ateş demektir
- قمر
2 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- وهج
1 ortak ayet · Parıldayan ateş demektir
- جعل
3 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- برج
1 ortak ayet · Bir yapının en yüksek yeri demektir
- برك
1 ortak ayet · Birkan yanardağ demektir
- شمس
1 ortak ayet · Güneş demektir
- أذن
1 ortak ayet · Kulak demektir
- دعو
1 ortak ayet · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- سمو
1 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
Geçtiği ayetler(4)
تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا
KandilGökte burçlar var eden, orada bir çerağ ve aydınlatan ayı var eden ne yücedir.
وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا
KandilAralarında aya aydınlık vermiş, güneşi bir kandil kılmıştır.
وَجَعَلْنَا سِرَاجًا وَهَّاجًا
KandilPırıl pırıl parlayan bir kandil astık.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سرج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | صبح, نور, ضوء |
| Zıt Kök | ظلم |
| Çekirdek Özet 1 | Yağ ve fitille beslenerek parlayan, karanlığı yarıp etrafını aydınlatan ve güzelleştiren odaklanmış ışık kaynağı |
| Çekirdek Özet 2 | Kendi özünden ürettiği parlaklıkla çevresini bütünüyle aydınlatan kozmik (güneş) veya nebevî (elçi) hidayet kaynağı |
| Çekirdek Özet 3 | Karanlık ve belirsizlik içinde yön bulmayı sağlayan, tükenmeyen bir enerjiyle hakikati görünür kılan aydınlatma merkezi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir aydınlatma aracına indirgeyerek güneşin ve elçinin bizzat aydınlatıcı ve yol gösterici işlevini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سر | Gizlilikten açığa çıkma, akışkan bir yayılma, uzama ve kendi içinde bir hat boyunca hareket etme; bu hareket سرب kökünde akıp gitme, سرح kökünde serbestçe yayılma, سرد kökünde ardışık dizilme ve سري kökünde geceleyin yürüme anlamlarında somutlaşır. | ج | Çekirdeğin taşıdığı akış ve yayılma hareketine toplama, derleme ve odaklanmış bir yoğunluk katarak, enerjinin veya güzelliğin belirli bir merkezde toplanıp dışarıya doğru güçlü bir parlaklık halinde yayılmasını sağlar. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Işığın veya enerjinin tutunduğu, üzerine kurulduğu fitil ve dayanak noktasını temsil eder. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Işığın en üst noktadan yayılmasını, aydınlatıcı kaynağın merkeziliğini ve görünürlüğünü simgeler. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Üretilen ışığın karanlık mesafeleri aşarak uzaklara taşınmasını ve aydınlığı bir hat boyunca yaymasını ifade eder. |
| سرج | Bir dayanak üzerinden yükselen enerjinin karanlığı yararak mesafelere taşınması | Fitil ve yakıt zeminine tutunan ışık merkezinin en üst seviyede parlayarak karanlık içinde yön ve aydınlık üretme hareketini gösterir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yağ ve fitil vasıtasıyla tutuşturulan kandil; ayrıca binek hayvanının sırtına konularak onu güzelleştiren ve biniciye denge sağlayan eyer. Her iki kullanımda da donanım, güzellik ve belirginlik esastır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde parlaklık ve düzgünlük teşbihi olarak yer alır. El-Accâc recezinde sevgilinin burnunun düzgünlüğünü ve ışıltısını överken bu kökten türeyen vasfı kullanır: وفاحِماً ومَِـرْسَِـنَاً مُسَرَّجا |
| Erken Arapça kullanım | Kök klasik kullanımda hem geceyi aydınlatan kandil hem de at üzerine vurulan süslü eyer için kullanılmış; yüzün parıldaması ve sevinçten ışıldaması da سرج الله وجهه ifadesiyle mecazen anlatılmıştır. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça سرج kökünün temel isim türevi olan سراج biçimi, Sami dil coğrafyasında kandil ve lamba anlamıyla yaygın bir kullanıma sahiptir. İbranicede Talmudik dönemde görülen שרגא ve Süryanicede kandil, meşale veya ışık kaynağı anlamına gelen ܫܪܓܐ biçimleri, kökün Doğu Akdeniz havzasında ortak bir aydınlatma aracını adlandırdığını gösterir. Filolojik tartışmalarda bu kelimenin erken dönemde Orta Farsçadaki çırağ kelimesiyle temas halinde gelişen bir ödünçleme mi yoksa Sami dillerinin kendi iç morfolojik gelişimi mi olduğu üzerinde durulmuştur. Arapçada ise kök, yalnızca bir aracı adlandırmakla kalmamış; eyer, kılıç parıltısı ve yüzün ışıldaması gibi geniş bir somut ve mecazi türetim alanına kavuşarak diliçi kökleşmesini tamamlamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kandil, eyer ve yüz güzelliği | Arap dilinde kök, ışıldama, donatma ve güzelleştirme ekseninde genişlemiş, alet ismi fiilî kullanımlarla desteklenmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ܫܪܓܐ ve İbranice שרגא | Kuzeybatı Sami dillerinde yağ lambası ve fitilli kandil anlamında doğrudan fonetik ve anlamsal örtüşme mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Eski/Orta Farsça çırağ ile temas | Bölgesel kültür etkileşimi çerçevesinde ışık kaynaklarını adlandırmada ortak bir Avrasya-Ön Asya geçişliliği söz konusudur. | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Payne Smith, Arthur Jeffery.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سرج | Anlamlı | Kandil yakmak, donatmak | Fitille aydınlatmak, binek hayvanını eyerlemek, parıldatmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| سجر | Anlamlı | Doldurmak, tutuşturmak | Fırını veya tandırı yakıp doldurmak, denizi kabartıp kaynatmak. | Ortak ateş ve doluluk payı vardır; Kur'an'da geçer. |
| رسج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| رجس | Anlamlı | Pislik, kirlilik, azap | Maddi veya manevi necaset, akıl ve dinden sapma hali. | Işığın zıddı olan manevi karanlık boyutu taşır; Kur'an'da geçer. |
| جسر | Anlamlı | Cesaret etmek, geçmek | Bir engeli aşmak, atılganlık göstermek, su üzerine köprü kurmak. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| جرس | Anlamlı | Ses çıkarmak, çıngırak | Alçak ve gizli ses, duyulan hafif çıtırtı veya zil sesi. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سرج | Merkez | Kandil ve odaklanmış ışık kaynağı | Işığı kendi bünyesinde toplayıp karanlığı yararak etrafına saçan, yakıt ve enerjiyle beslenen kaynak. | Güneş ve peygamber için aydınlatıcı merkez olarak kullanılır. |
| صبح | Komşu | Sabah aydınlığı ve lamba | Karanlığın yarılmasıyla başlayan şafak vaktini ve çıra gibi parlayan ışığı ifade eder. | سرج devamlı yanan odak kaynağı iken, bu kök vaktin ve ışımanın ilk parlayışını vurgular. |
| نور | Komşu | Aydınlık ve aydınlatma | Maddi veya manevi her türlü ışığın genel adıdır; yakıcı ve hararetli olmak zorunda değildir. | سرج bizzat ışık saçan gövdeyi, bu kök ise o gövdeden yayılan aydınlığın kendisini belirtir. |
| ضوء | Komşu | Güçlü ve doğrudan ışık | Kendi özünden kaynaklanan, göz alıcı ve harareti bulunan yoğun ışıktır. | سرج ışığı yayan aracı ve formu hedeflerken, bu kök ışığın şiddetini ve doğrudanlığını anlatır. |
| ظلم | Zıt | Karanlık ve ışıksızlık | Işığın tamamen kaybolması, yönün yitirilmesi ve şeylerin yerinden saptırılması durumudur. | Kandilin ürettiği aydınlatıcı ve yol gösterici etkinin tam yokluğudur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سرج | Yağ lambası, kandil | Kendi enerjisiyle yanıp etrafını ışıtan aydınlatma merkezi. | Kesin |
| Latince | Lucerna, candela | Kandil, meşale | Yağla yanan lambayı ve aydınlatıcı fitilli gövdeyi ifade eder; mecazi nübüvvet boyutunu içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Lamp, beacon | Lamba, yol gösterici fener | Yolu aydınlatan, karanlıkta yön tayin eden ışık merkezini kısmen karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Leuchte, Lampe | Işık kaynağı, kandil | Karanlığı aydınlatan ışık nesnesini karşılar; kozmik ve metafizik derinliği dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | Lampe, luminaire | Lamba, aydınlatıcı | Somut olarak ışık veren aygıtı ifade eder; sembolik yol göstericilik bağlamı zayıftır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سِرَاجًا | Güneş (Kozmik kandil) | Göklerin yaratılışı, düzeni ve yeryüzünün aydınlatılması bağlamında güneşin ısı ve ışık kaynağı oluşu; Furkân 25:61, Nûh 71:16. |
| سِرَاجًا وَهَّاجًا | Alev alev yanan, ısı ve ışık saçan güneş | Yeryüzünün dirilişi ve nimetlerin tamamlanması için göğe yerleştirilen parlak ve hararetli ışık kaynağı; Nebe 78:13. |
| سِرَاجًا مُنِيرًا | Hz. Peygamber (Hidayet kandili) | Elçinin insanlığı cehalet ve inkâr karanlığından aydınlığa çıkaran, tükenmez ve duru bir nur saçan konumu; Ahzâb 33:46. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve vahiy delili | Hz. Peygamber'in nuraniyyeti ve insanlığın akli/ahlaki karanlığını gidermedeki rehberlik rolü. | Peygamberin bizzat kendi varlığının ve mesajının bir aydınlanma kaynağı olması. |
| Fıkıh | Mescitlerin aydınlatılması ve vakıf hukuku | Mescit kandillerinin yağı, bakımı ve ibadet yerlerinin aydınlatılmasına dair vakıf şartları. | İbadet ortamını aydınlatan fiziki araçların meşruiyeti ve korunması. |
| Tefsir | Kevnî ayetler ve teşbih sanatı | Güneşin ay ile karşılaştırılması; ayın nûr, güneşin ise sirâc (kandil) olarak vasfedilmesindeki fiziksel incelik. | Güneşin kendi enerjisini üreten bir ocak ve lamba, ayın ise yansıtıcı olduğunun tespiti. |
| Hadis | Sahabenin fazileti ve cemaat bilinci | Hz. Ömer'in İslam'a girişiyle Müslümanların açıktan ibadet etmeye başlaması ve hidayetin aşikâr olması rivayetleri. | Gizlilikten aleniyete geçişi sağlayan aydınlatıcı ve toparlayıcı şahsiyet. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hidayet ve vahiy nizamı | Peygamber ve ilahi rehberlik | Cehalet karanlığını dağıtarak hakikati görünür kılmak | Vahiy ve elçi, karanlık yollarda bireyin yönünü bulmasını sağlayan tükenmez kandildir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve kozmoloji | Enerji üreten merkezî ışık kaynağı | Karanlığı ve belirsizliği gidererek varlığı idrak edilebilir kılmak | Güneşin kendi nükleer füzyonuyla ısı ve ışık üreten bir fener gibi çalışması. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal liderlik ve rehberlik | Yön gösteren, ufuk açıcı önder | Toplumu kriz ve kaos ortamından çıkış yoluna sevk etmek | Adalet ve basiretle halkın önünü aydınlatan istikrarlı yönetim ilkesi. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve enerji altyapısı | Kesintisiz enerji ve üretim yakıtı | Ekonomik çarkların işlemesi için gerekli canlılığı ve aydınlığı temin etmek | Üretim süreçlerinin merkezindeki itici güç ve hayatı kolaylaştıran kaynak. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kendi kendine enerji üreten ışıma kaynağı (Termonükleer reaktör / Kara cisim ışıması) | Bir yakıtı dönüştürerek dışarıya sürekli foton ve radyasyon yayan, çevresindeki sistemin termodinamik dengesini kuran merkezî üreteç yapısı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Paradigma kurucu liderlik ve aydınlanma figürü | Toplumsal kargaşa ve anomi dönemlerinde yeni bir değer dizgesi inşa ederek kitlelere kolektif yönelim ve bilinç kazandıran rehber otorite. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca tarihsel bir aydınlatma nesnesi (yağ kandili, fitilli lamba) olarak görüp Kur'an'daki kozmik ve nebevî boyutunu sıradan bir metafora indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök asla sıradan bir ev lambası için kullanılmamış; daima evrensel düzeyde aydınlatan güneşi ve insanlığı küfür karanlığından kurtaran Hz. Peygamber'i nitelemek için seçilmiştir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Güneş ile ay arasındaki yapısal farkın (ışığı bizzat üreten ile yansıtan ayrımı) gözden kaçması ve peygamberin pasif bir tebliğciden ibaret sanılarak aydınlatıcı şahsiyetinin önemsizleştirilmesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontolojik ışık hiyerarşisini kurar; güneşin kendi enerjisiyle yanan bir ocak (sirâc) olduğunu bildirirken, Hz. Peygamber'i de insanlığın ufkunda batmayan bir hidayet meşalesi olarak konumlandırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik yaratılış ve nizam ayetlerinde (Furkân, Nûh, Nebe sureleri) ve risaletin mahiyetini, peygamberin rehberlik vasfını bildiren ayetlerde (Ahzâb suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin ve risaletin durağan, soyut birer bilgi yığını olduğu zannını yıkar; aksine onların karanlık dünyayı dönüştüren, ısıtan ve aydınlatan aktif birer enerji merkezi olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYakıt ve fitil vasıtasıyla tutuşturulan, karanlığı dağıtarak çevresini aydınlatan ve güzelleştiren odaklanmış ışık kaynağı, kandil.
- Soyut anlamCehalet, sapkınlık veya belirsizlik ortamında hakikati ortaya çıkaran, yön tayin eden ve tükenmez bir canlılıkla etrafına aydınlık yayan rehberlik.
- Sistematik karşılıkBir sistemin merkezinde yer alarak kendi ürettiği değer veya enerjiyle etrafındaki tüm unsurları görünür ve işlevsel kılan nirengi noktası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde kökün temsil ettiği kandil fonksiyonunu, aydınlatılan karanlık alanı, mezkûr alana yayılan ışık akısını, ise kaynaktan dışarıya doğru kesintisiz yönelen pozitif aydınlanma akımını temsil eder; kaynak kendi merkezinden dışarıya doğru daima pozitif bir akı üreterek çevresindeki karanlığı dönüştürür.