صعد
ص - ع - د
KÖK- 9 geçiş
- 9 ayet
- 6 sîga
- 13 sözlük
Bayır, yokuş yer demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bayır, yokuş yer demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.502 harfباب العين والصاد والدال معهما
ع ص د، ص ع د، د ع ص، ص د ع مستعملات ع د ص، د ص ع مهملان عصد: قلت لأبي الدُّقَيش: ما العَصْدُ? قال: تقليبك العصيدة في الطَّنجير بالمِعصدة. تقول: عَصَدَ يَعْصِدُ عَصْداً.
قلت: هل تعرفه العرب العاربة ببواديها? قال: نعم! أما سمعت قول غيلان:
على الرَّحْل ممّا منّه السير عاصد
أي: يذبذب رأسه ويضطرب شبه الناعس الذي يعصد لخفة رأسه. وقال بعضهم: العاصد في هذا البيت هو الميّت
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.082 harfصَعِدَ السُلَّمِ صُعوداً. وصَعَّدَ في الجبلِ وعلى الجبل تصعيداً. قال أبو زيد: ولم يعرفوا فيه صَعِدَ. وقال الأخفش: أَصْعَدَ في الأرض: أي مضَى وسار. وأَصْعَدَ في الوادي وصَعَّدَ تَصْعيداً، أي انْحَدَرَ فيه. وأنشد:
فَإِمّا تَرَيْني اليومَ مُزجي ظَعينَتي أُصَعِّدُ طَوْراً في البلادِ وأُفْرِعُ
وقال الشمّاخ:
فإنْ كَرِهْتَ هِجائي فاجْتَنبِ سَخَطيلا يدْهَمَنَّكَ إفْراعي وتَصْـعـيدي
وتَصَعَّدَني
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.513 harfباب العين والصاد مع الدال
عصد ، صدع ، صعد ، دعص : مستعملة
عصد : أبو عُبَيد عن أبي زيد : يقال : عَصَد فلان يَعْصِد عُصُوداً إذا مات . وأنشد شَمِر :
على الرحل ممَّا منَّه السَيْر عاصدُ
وقال الليث : العاصد ههنا : الذي يعصِد العَصِيدة أي يُديرها ويقلبها بالمِعْصَدة ، شبَّه الناعس به لِخَفَقان رأسه . قال : ومن قال : إنه أراد الميّت بالعاصد فقد أخطأ . ابن شُمَيل : تركتُهم في عِصْواد وهو الشَّرّ من
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.673 harf(باب الصاد والعين وما يثلثهما)
(صعف) الصاد والعين والفاء ليس بشيء. على أنهم يقولون الصَّعَْف: شرابٌ([1]).
(صعق) الصاد والعين والقاف أصلٌ واحدٌ *يدلُّ على صَلْقَةٍ وشِدَّة صَوت. من ذلك الصَّعْق، وهو الصَّوت الشَّديد. يقال حِمارٌ صَعِقُ الصَّوتِ، إِذا كان شديدَه. ومنه الصَّاعقة، وهي الوقع الشّديدُ من الرَّعْدِ. ويقال إنَّ الصُّعاق الصَّوت الشديد. ومنه قولهم: صَعِق، إِذا ماتَ، كأنَّه أصابته صاعقةٌ.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.735 harf- الصعود: الذهاب في المكان العالي، والصعود والحدور لمكان الصعود والانحدار، وهما بالذات واحد، وإنما يختلفان بحسب الاعتبار بمن يمر فيهما، فمتى كان المار صاعدا يقال لمكانه: صعود، وإذا كان منحدرا يقال لمكانه: حدور، والصعد والصعيد والصعود في الأصل واحد، لكن الصعود والصعد يقال للعقبة، ويستعار لكل شاق. قال تعالى: ﴿ومن يعرض عن ذكر ربه يسلكه عذابا صعدا﴾ [الجن/17]، أي: شاقا، وقال: ﴿سأرهقه صعودا﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.362 harfص ع د
صعد السطح وصعد إلى السطح وصعد في السلم وفي السماء وتصعد وتصاعد وصعد في الجبل وطال في الأرض تصويبي وتصعيدي.
وأصعد في الأرض: ذهب مستقبل أرض أرفع من الأخرى.
وأصعدت السفينة: مد شراعها فذهبت بها الريح.
وعليك بالصعيد أي اجلس على الأرض.
وصعيد الأرض: وجهها.
وبتنا على صعيد طيب.
وتقول: طار صيتك في القريب والبعيد وبلغ منتهى الصعيد.
وخرجوا إلى الصعدات يجارون إلى الله
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR12.235 harfصَعِدَ المكانَ وفيه صُعُوداً وأَصْعَدَ وصَعَّدَ: ارتقى
مُشْرِفاً؛ واستعاره بعض الشعراء للعرَض الذي هو الهوى فقال: فأَصْبَحْنَ لا يَسْأَلْنَهُ عنْ بِما بِهِ،
أَصَعَّدَ، في عُلْوَ، الهَوَى أَمْ تَصَوَّبَا
أَراد عما به، فزاد الباء وفَصَل بها بين عن وما جرَّته، وهذا من غريب مواضعها، وأَراد أَصَعَّدَ أَم صوّب فلما لم يمكنه ذلك وضع تَصوَّب موضع صَوَّبَ.
وجَبَلٌ مُصَعِّد: مرتفع عال؛ قال ساعدة بن
صَعِدَ المكانَ وفيه صُعُوداً وأَصْعَدَ وصَعَّدَ: ارتقى مُشْرِفاً؛ واستعاره بعض الشعراء للعرَض الذي هو الهوى فقال: فأَصْبَحْنَ لا يَسْأَلْنَهُ عنْ بِما بِهِ، أَصَعَّدَ، في عُلْوَ، الهَوَى أَمْ تَصَوَّبَا أَراد عما به، فزاد الباء وفَصَل بها بين عن وما جرَّته، وهذا من غريب مواضعها، وأَراد أَصَعَّدَ أَم صوّب فلما لم يمكنه ذلك وضع تَصوَّب موضع صَوَّبَ. وجَبَلٌ مُصَعِّد: مرتفع عال؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة: يأْوِي إِلى مُشْمَخِرَّاتٍ مُصَعِّدَةٍ شُمٍّ، بِهِنَّ فُرُوعُ القَانِ والنَّشَمِ والصَّعُودُ: الطريق صاعداً، مؤنثة، والجمع أَصْعِدةٌ وصُعُدٌ. والصَّعُودُ والصَّعُوداءُ، ممدود: العَقَبة الشاقة، قال تميم بن مقبل: وحَدَّثَهُ أَن السبيلَ ثَنِيَّةٌ صَعُودَاءُ، تدعو كلَّ كَهْلٍ وأَمْرَدا وأَكَمَة صَعُودٌ وذاتُ صَعْداءَ: يَشتدّ صُعودها على الراقي؛ قال: وإِنَّ سِياسَةَ الأَقْوامِ، فاعْلَم، لهَا صَعْدَاءُ، مَطْلَعُها طَوِيلُ والصَّعُودُ: المشقة، على المثل. وفي التنزيل: سأُرْهِقُه صَعُوداً؛ أَي على مشقة من العذاب. قال الليث وغيره: الصَّعُودُ ضد الهَبُوط، والجمع صعائدُ وصُعُدٌ مثل عجوز وعجائز وعُجُز. والصَّعُودُ: العقبة الكؤود، وجمعها الأَصْعِدَةُ. ويقال: لأُرْهِقَنَّكَ صَعُوداً أَي لأُجَشِّمَنَّكَ مَشَقَّةً من الأَمر، وإِنما اشتقوا ذلك لأَن الارتفاع في صَعُود أَشَقُّ من الانحدار في هَبُوط؛ وقيل فيه: يعني مشقة من العذاب، ويقال بل جَبَلٌ في النار من جمرة واحدة يكلف الكافرُ ارتقاءَه ويُضرب بالمقامع، فكلما وضع عليه رجله ذابت إِلى أَسفلِ وَرِكِهِ ثم تعود مكانها صحيحة؛ قال: ومنه اشتق تَصَعَّدَني ذلك الأَمرُ أَي شق عليّ. وقال أَبو عبيد في قول عمر، رضي الله عنه: ما تَصَعَّدَني شيءٌ ما تَصَعَّدَتْني خِطْبَةُ النكاح أَي ما تكاءَدتْني وما بَلَغَتْ مني وما جَهَدَتْني، وأَصله من الصَّعُود، وهي العقبة الشاقة. يقال: تَصَعَّدَهُ الأَمْرُ إِذا شق عليه وصَعُبَ؛ قيل: إِنما تَصَعَّبُ عليه لقرب الوجوه من الوجوه ونظَرِ بعضهم إِلى بعض، ولأَنهم إِذا كان جالساً معهم كانوا نُظَراءَ وأَكْفاءً، وإِذا كان على المنبر كانوا سُوقَةً ورعية. والصَّعَدُ: المشقة. وعذاب صَعَدٌ، بالتحريك، أَي شديد. وقوله تعالى: نَسْلُكه عذاباً صَعَداً؛ معناه، والله أَعلم، عذاباً شاقّاً أَي ذا صَعَد ومَشَقَّة. وصَعَّدَ في الجبل وعليه وعلى الدرجة: رَقِيَ، ولم يعرفوا فيه صَعِدَ. وأَصْعَد في الأَرض أَو الوادي لا غير: ذهب من حيث يجيء السيل ولم يذهب إِلى أَسفل الوادي؛ فأَما ما أَنشده سيبويه لعبد الله بن همام السلولي: فإِمَّا تَرَيْني اليومَ مُزْجِي مَطِيَّتي، أُصَعِّدُ سَيْراً في البلادِ وأُفْرِعُ فإِنما ذهب إِلى الصُّعود في الأَماكن العالية. وأُفْرِعُ ههنا: أَنْحَدِرُ لأَنّ الإِفْراع من الأَضْداد، فقابل التَّصَعُّدَ بالتَّسَفُّل؛ هذا قول أَبي زيد؛ قال ابن بري: إِنما جعل أُصَعِّدُ بمعنى أَنحدر لقوله في آخر البيت وأُفرع، وهذا الذي حمل الأَخفشَ على اعتقاد ذلك، وليس فيه دليل لأَن الإِفراع من الأَضداد يكون بمعنى الانحدار، ويكون بمعنى الإِصعاد؛ وكذلك صَعَّدَ أَيضاً يجيء بالمعنيين. يقال: صَعَّدَ في الجبل إِذا طلع وإِذا انحدر منه، فمن جعل قوله. أُصَعِّدُ في البيت المذكور بمعنى الإِصعاد كان قوله أُفْرِعُ بمعنى الانحدار، ومن جعله بمعنى الانحدار كان قوله أُفرع بمعنى الإِصعاد؛ وشاهد الإِفراع بمعنى الإِصعاد قول الشاعر: إِني امْرُؤٌ مِن يَمانٍ حين تَنْسُبُني، وفي أُمَيَّةَ إِفْراعِي وتَصْويبي فالإِفراع ههنا: الإِصعاد لاقترانه بالتصويب. قال: وحكي عن أَبي زيد أَنه قال: أَصْعَدَ في الجبل، وصَعَّدَ في الأَرض، فعلى هذا يكون المعنى في البيت أُصَعِّدُ طَوْراً في الأَرض وطَوْراً أُفْرِعُ في الجبل، ويروى: «وإِذ ما تريني اليوم» وكلاهما من أَدوات الشرط، وجواب الشرط في قوله إِمَّا تريني في البيت الثاني: فَإِنيَ مِنْ قَوْمٍ سِواكُمْ، وإِنما رِجاليَ فَهْمٌ بالحجاز وأَشْجَعُ وإِنما انتسب إِلى فَهْمٍ وأَشجع، وهو من سَلول بن عامر، لأَنهم كانوا كلهم من قيس عيلان بن مضر؛ ومن ذلك قول الشماخ: فإِنْ كَرِهْتَ هِجائي فاجْتَنِبْ سَخَطِي، لا يَدْهَمَنَّكَ إِفْراعِي وتَصْعِيدِي وفي الحديث في رَجَزٍ: فهو يُنَمِّي صُعُداً أَي يزيدُ صُعوداً وارتفاعاً. يقال: صَعِدَ إِليه وفيه وعليه. وفي الحديث: فَصَعَّدَ فِيَّ النَّظَرَ وصَوَّبه أَي نظر إِلى أَعلاي وأَسفلي يتأَملني. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: كأَنما يَنْحَطُّ في صَعَد؛ هكذا جاءَ في رواية يعني موضعاً عالياً يَصْعَدُ فيه وينحطّ، والمشهور: كأَنما ينحط في صَبَبٍ. والصُّعُدُ، بضمتين: جمع صَعُود، وهو خلاف الهَبُوط، وهو بفتحتين، خلاف الصَّبَبِ. وقال ابن الأَعرابي: صَعِدَ في الجبل واستشهد بقوله تعالى: إِليه يَصْعَدُ الكَلِمُ الطَّيِّبُ؛ وقد رجع أَبو زيد إِلى ذلك فقال: اسْتَوْأَرَتِ الإِبلُ إِذا نَفَرَت فَصَعِدَتِ الجبال، ذَكره في الهمز. وفي التنزيل: إِذ تُصْعِدُونَ ولا تَلْوُونَ على أَحَدٍ؛ قال الفراء: الإِصْعادُ في ابتداء الأَسفار والمخارج، تقول: أَصْعَدْنا من مكة، وأَصْعَدْنا من الكوفة إِلى خُراسان وأَشباه ذلك، فإِذا صَعِدْتَ في السُّلَّمِ وفي الدَّرَجَةِ وأَشباهه قُلْتَ: صَعِدْتُ، ولم تقل أَصْعَدْتُ. وقرأَ الحسن: إِذ تَصْعَدُون؛ جعل الصُّعودَ في الجبل كالصُّعُود في السلم. ابن السكيت: يقال صَعِدَ في الجبل وأَصْعَدَ في البلاد. ويقال: ما زلنا في صَعود، وهو المكان فيه ارتفاع. وقال أَبو صخر: يكون الناس في مَباديهم، فإِذا يَبِسَ البقل ودخل الحرّ أَخذوا إِلى حاضِرِهِم، فمن أَمَّ القبلة فهو مُصْعِدٌ، ومن أَمَّ العراق فهو مُنْحَدِرٌ؛ قال الأَزهري: وهذا الذي قاله أَبو صخر كلام عربي فصيح، سمعت غير واحد من العرب يقول: عارَضْنا الحاجَّ في مَصْعَدِهم أَي في قَصْدِهم مكةَ، وعارَضْناهم في مُنْحَدَرِهم أَي في مَرْجِعهم إِلى الكوفة من مكة. قال ابن السكيت: وقال لي عُمارَة: الإِصْعادُ إِلى نجد والحجاز واليمن، والانحدار إِلى العراق والشام وعُمان. قال ابن عرفة: كُلُّ مبتدئ وجْهاً في سفر وغيره، فهو مُصْعِدٌ في ابتدائه مُنْحَدِرٌ في رجوعه من أَيّ بلد كان. وقال أَبو منصور: الإِصْعادُ الذهاب في الأَرض؛ وفي شعر حسان: يُبارينَ الأَعِنَّةَ مُصْعِداتٍ أَي مقبلات متوجهات نحوَكم. وقال الأَخفش: أَصْعَدَ في البلاد سار ومضى وذهب؛ قال الأَعشى: فإِنْ تَسْأَلي عني، فَيَا رُبَّ سائِلٍ حَفِيٍّ عَن الأَعشى، به حَيْثُ أَصْعَدا وأَصْعَدَ في الوادي: انحدر فيه، وأَما صَعِدَ فهو ارتقى. ويقال: أَصْعَدَ الرجلُ في البلاد حيث توجه. وأَصْعَدَتِ السفينةُ إِصْعاداً إِذا مَدَّت شِراعَها فذهبت بها الريح صَعَداً. وقال الليث: صَعِدَ إِذا ارتقى، وأَصْعَدَ يُصْعِدُ إِصْعاداً، فهو مُصْعِدٌ إِذا صار مُسْتَقْبِلَ حَدُورٍ أَو نَهَر أَو واد، أَو أَرْفَعَ (* قوله «او أرفع إلخ» كذا بالأصل المعوّل عليه، ولعل فيه سقطاً والأصل أو أرض أَرفع بقرينة قوله الأخرى وقال الأساس أصعد في الأرض مستقبل أرض أخرى): من الأُخرى؛ قال: وصَعَّدَ في الوادي يُصَعّدُ تَصْعِيداً وأَصْعَدَ إِذا انحدر فيه. قال الأَزهري: والاصِّعَّادُ عندي مثل الصُّعُود. قال الله تعالى: كأَنما يَصَّعِّد في السماء. يقال: صَعِدَ واصَّعَّدَ واصَّاعَدَ بمعنى واحد. ورَكَبٌ مُصْعِدٌ: ومُصَّعِّدٌ: مرتفع في البطن منتصب؛ قال: تقول ذاتُ الرَّكَبِ المُرَفَّدِ: لا خافضٍ جِدّاً، ولا مُصَّعِّد وتصَعَّدني الأَمرُ وتَصاعَدني: شَقَّ عليَّ. والصُّعَداءُ، بالضم والمدّ: تنفس ممدود. وتصَعَّدَ النَّفَسُ: صَعُبَ مَخْرَجُه، وهو الصُّعَداءُ؛ وقيل: الصُّعَداءُ النفَسُ إِلى فوق ممدود، وقيل: هو النفَسُ بتوجع، وهو يَتَنَفَّسُ الصُّعَداء ويتنفس صُعُداً. والصُّعَداءُ: هي المشقة أَيضاً.وقولهم: صَنَعَ أَو بَلَغَ كذا وكذا فَصاعِداً أَي فما فوق ذلك. وفي الحديث: لا صلاةَ لمن لم يقرأْ بفاتحة الكتاب فَصاعِداً أَي فما زاد عليها، كقولهم: اشتريته بدرهم فصاعداً. قال سيبويه: وقالوا أَخذته بدرهم فصاعداً؛ حذفوا الفعل لكثرة استعمالهم إِياه، ولأَنهم أَمِنوا أَن يكون على الباء، لأَنك لو قلت أَخذته بِصاعِدٍ كان قبيحاً، لأَنه صفة ولا يكون في موضع الاسم، كأَنه قال أَخذته بدرهم فزاد الثمنُ صاعِداً أَو فذهب صاعداً. ولا يجوز أَن تقول: وصاعداً لأَنك لا تريد أَن تخبر أَن الدرهَم مع صاعِدٍ ثَمَنٌ لشيء كقولك بدرهم وزيادة، ولكنك أَخبرت بأَدنى الثمن فجعلته أَولاً ثم قَرَّرْتَ شيئاً بعد شيء لأَثْمانٍ شَتَّى؛ قال: ولم يُرَدْ فيها هذا المعنى ولم يُلْزِم الواوُ الشيئين أَن يكون أَحدهما بعد الآخر؛ وصاعِدٌ بدل من زاد ويزيد، وثم مثل الفاء إِلاَّ أَنّ الفاء أَكثر في كلامهم؛ قال ابن جني: وصاعداً حال مؤكدة، أَلا ترى أَن تقديره فزاد الثمنُ صاعِداً؟ ومعلوم أَنه إِذا زاد الثمنُ لم يمكن إِلا صاعِداً؛ ومثله قوله:كَفى بالنَّأْيِ من أَسْماءَ كافٍ غير أَن للحال هنا مزية أَي في قوله فصاعداً لأَن صاعداً ناب في اللفظ عن الفعل الذي هو زاد، وكاف ليس نائباً في اللفظ عن شيء، أَلا ترى أَن الفعل الناصب له، الذي هو كفى ملفوظ به معه؟ والصعيدُ: المرتفعُ من الأَرض، وقيل: الأَرض المرتفعة من الأَرض المنخفضةِ، وقيل: ما لم يخالطه رمل ولا سَبَخَةٌ، وقيل: وجه الأَرض لقوله تعالى: فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً؛ وقال جرير: إِذا تَيْمٌ ثَوَتْ بِصَعِيد أَرْضٍ، بَكَتْ من خُبْثِ لُؤْمِهِم الصَّعيدُ وقال في آخرين: والأَطْيَبِينَ من التراب صَعيدا وقيل: الصَّعِيدُ الأَرضُ، وقيل: الأَرض الطَّيِّبَةُ، وقيل: هو كل تراب طيب. وفي التنزيل: فَتَيَمَّموا صَعِيداً طَيِّباً؛ وقال الفراء في قوله: صَعيداً جُرزُاً: الصعيد التراب؛ وقال غيره: هي الأَرض المستوية؛ وقال الشافعي: لا يَقع اسْمُ صَعيد إِلاّ على تراب ذي غُبار، فأَما البَطْحاءُ الغليظة والرقيقة والكَثِيبُ الغليظ فلا يقع عليه اسم صعيد، وإِن خالطه تراب أَو صعيد (* قوله «تراب أو صعيد إلخ» كذا بالأصل ولعل الأولى تراب أو رمل أو نحو ذلك) أَو مَدَرٌ يكون له غُبار كان الذي خالطه الصعيدَ، ولا يُتَيَمَّمُ بالنورة وبالكحل وبالزِّرْنيخ وكل هذا حجارة. وقال أَبو إِسحق: الصعيد وجه الأَرض. قال: وعلى الإِنسان أَن يضرب بيديه وجه الأَرض ولا يبالي أَكان في الموضع ترابٌ أَو لم يكن لأَن الصعيد ليس هو الترابَ، إِنما هو وجه الأَرض، تراباً كان أَو غيره. قال: ولو أَن أَرضاً كانت كلها صخراً لا تراب عليه ثم ضرب المتيمم يدَه على ذلك الصخر لكان ذلك طَهُوراً إِذا مسح به وجهه؛ قال الله تعالى: فَتُصْبِح صعيداً؛ لأَنه نهاية ما يصعد إِليه من باطن الأَرض، لا أَعلم بين أَهل اللغة خلافاً فيه أَن الصعيد وجه الأَرض؛ قال الأَزهري: وهذا الذي قاله أَبو إِسحق أَحسَبه مذهَبَ مالك ومن قال بقوله ولا أَسْتَيْقِنُه. قال الليث: يقال للحَديقَةِ إِذا خَرِبت وذهب شَجْراؤُها: قد صارت صعيداً أَي أَرضاً مستوية لا شَجَرَ فيها. ابن الأَعرابي: الصعيدُ الأَرضُ بعينها. والصعيدُ: الطريقُ، سمي بالصعيد من التراب، والجمع من كل ذلك صُعْدانٌ؛ قال حميد بن ثور: وتِيهٍ تَشابَهَ صُعْدانُه، ويَفْنى بهِ الماءُ إِلاَّ السَّمَلْ وصُعُدٌ كذلك، وصُعُداتٌ جمع الجمع. وفي حديث علي، رضوان الله عليه: إِياكم والقُعُودَ بالصُّعُداتِ إِلاَّ مَنْ أَدَّى حَقَّها؛ هي الطُّرُقُ، وهي جمع صُعُدٍ وصُعُدٌ جمعُ صَعِيد، كطريق وطرُق وطُرُقات، مأْخوذ من الصَّعيدِ وهو التراب؛ وقيل: هي جمع صُعْدَةٍ كظُلْمة، وهي فِناءُ باب الدار ومَمَرُّ الناس بين يديه؛ ومنه الحديث: ولَخَرَجْتم إِلى الصُّعْداتِ تَجْأَرُونَ إِلى الله. والصَّعِيدُ: الطريقُ يكون واسعاً وضَيِّقاً. والصَّعيدُ: الموضعُ العريضُ الواسعُ. والصَّعيدُ: القبر. وأَصْعَدَ في العَدْو: اشْتَدَّ. ويقال: هذا النبات يَنْمي صُعُداً أَي يزداد طولاً. وعُنُقٌ صاعِدٌ أَي طويل. ويقال فلان يتتبع صُعَداءَه أَي يرفع رأْسه ولا يُطأْطِئُه. ويقال للناقة: إِنها لفي صَعِيدَةِ بازِلَيْها أَي قد دنت ولمَّا تَبْزُل؛ وأَنشد: سَديسٌ في صَعِيدَةِ بازِلَيْها، عَبَنَّاةٌ، ولم تَسْقِ الجَنِينا والصَّعْدَةُ: القَناة، وقيل: القناة المستوية تنبت كذلك لا تحتاج إِلى التثقيف؛ قال كعب بن جُعَيْل يصف امرأَةً شَبَّهَ قَدَّها بالقَناة: فإِذا قامتْ إِلى جاراتِها، لاحَتِ السَّاقُ بِخَلْخالٍ زجِلْ صَعْدَةٌ نابِتَةٌ في حائرٍ، أَيْنَما الرِّيحُ تُمَيِّلْها تَمِلْ وقال آخر: خَريرُ الرِّيحِ في قَصَبِ الصِّعادِ وكذلك القَصَبَةُ، والجمع صِعادٌ، وقيل: هي نحو من الأَلَّةِ، والأَلَّةُ أَصغر من الحَرْبَةِ؛ وفي حديث الأَحنف: إِنَّ على كُلِّ رَئِيسٍ حَقَّا. أَن يَخْضِبَ الصَّعْدَةَ أَو تَنْدَقَّا قال: الصَّعْدةُ القناة التي تنبت مستقيمة. والصَّعْدَةُ من النساء: المستقيمةُ القامة كأَنها صَعْدَةُ قَناةٍ. وجوارٍ صَعْداتٌ، خفيفةٌ لأَنه نعت، وثلاثُ صَعَداتٍ للقنا، مُثَقَّلة لأَنه اسم. والصَّعُودُ من الإِبل: التي وَلَدَتْ لغير تمام ولكنها خَدَجَتْ لستة أَشهر أَو سبعة فَعَطَفَتْ على ولدِ عامِ أَوَّلَ، وقيل: الصَّعُود الناقة تُلْقي ولَدها بعدما يُشْعِرُ، ثم تَرْأَمُ ولدَها الأَوّل أَو وَلَدَ غيرها فَتَدِرُّ عليه. وقال الليث: الصَّعُود الناقة يموت حُوارُها فَتَرْجِعُ إِلى فصيلها فَتَدِرُّ عليه، ويقال: هو أَطيب للبنها؛ وأَنشد لخالد بن جعفر الكلابي يصف فرساً: أَمَرْتُ لها الرِّعاءَ، ليُكْرِمُوها، لها لَبَنُ الخلِيَّةِ والصَّعُودِ قال الأَصمعي: ولا تكون صَعُوداً حتى تكون خادِجاً. والخَلِيَّةُ: الناقة تَعْطِف مع أُخرى على ولد واحد فَتَدِرَّانِ عليه، فَيَتَخلى أَهلُ البيت بواحدة يَحْلُبُونها، والجمع صَعائد وصُعُدٌ؛ فأَما سيبويه فأَنكر الصُّعُدَ. وأَصْعَدَتِ الناقةُ وأَصْعَدَها، بالأَلف، وصَعَّدَها: جعلها صَعُوداً؛ عن ابن الأَعرابي. والصُّعُد: شجر يُذاب منه القارُ. والتَّصْعِيدُ: الإِذابة، ومنه قيل: خلٌّ مُصَعَّدٌ وشرابٌ مُصَعَّدٌ إِذا عُولج بالنار حتى يحول عما هو عليه طعماً ولوناً. وبَناتُ صَعْدَةَ: حَميرُ الوَحْش، والنسبة إِليها صاعِديّ على غير قياس؛ قال أَبو ذؤَيب: فَرَمَى فأَلحَق صاعِدِيَّاً مِطْحَراً بالكَشْحِ، فاشتملتْ عليه الأَضْلُعُ وقيل: الصَّعْدَةُ الأَتان. وفي الحديث: أَنه خرج على صَعْدَةٍ يَتْبَعُها حُذاقيٌّ، عليها قَوْصَفٌ لم يَبْق منها إِلا قَرْقَرُها؛ الصَّعْدَةُ: الأَتان الطويلة الظهر. والحُذاقِيُّ: الجَحْشُ. والقَوْصَفُ: القَطيفة. وقَرْقَرُها: ظَهْرُها. وصعَيدُ مصر: موضعٌ بها. وصَعْدَةُ: موضع باليمن، معرفة لا يدخلها الأَلف واللام. وصُعادى وصُعائدُ: موضعان؛ قال لبيد: عَلِهَتْ تَبَلَّدُ، في نِهاءِ صُعائِدٍ، سَبْعاً تؤَاماً كاملاً أَيامُها
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR558 harf* ص ع د * * صَعِدَ * في السلم بالكسر * صُعُوداً * و * صَعَّدَ * في الجبل أو على الجبل * تَصْعيدا * قال أبو زيد ولم يعرفوا فيه * صَعِدَ * بالتخفيف وقال الأخفش * أصْعَد * في الأرض أي مضى وسار وأصعد في الوادي و * صَعَّدَ * فيه أيضا * تَصْعِيدا * أي انحدر وعذاب * صَعَدٌ * بفتحتين أي شديد و * الصَّعُودُ * بالفتح ضد الهبوط والصعود أيضا العقبة الكئود و * الصَّعيدُ * التراب وقال ثعلب هو وجه الأرض لقوله
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR11.261 harfصعد في السلم، وفي الدرجة، وأشباهه، كسمع، صعودا كقعود، ولا يقال: أصعد من مكة، وأصعد. و صعد في الجبل وصعد عليه تصعيدا، كاصعد اصعادا، بالتشديد فيهما، وحكي عن أبي زيد أنه قال: أصعد في الجبل، وصعد في الأرض: رقي مشرفا، ولم يسمع صعد فيه، أي كفرح. بل يقال: صعده. وهذا قول الجمهور، ونقله الجوهري عن أبي زيد، واتفقوا عليه، كما نقله شيخنا. قلت: وقرأ الحسن: إذ تصعدون جعل الصعود في الجبل كالصعود في السلم.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR17.782 harfصَعِدَ فِى السُّلَّمِ
1 صَعِدَ فِى السُّلَّمِ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. صَعَدَ , (Msb, K,) inf. n. صُعُودٌ (S, Msb, K) and صَعَدٌ and صُعُدٌ; (Ham p. 407;) and ↓ تصعّد, (A,) or اِصَّعَّدَ, (L,) inf. n. اِصَّعُّدٌ; (K;) and ↓ تصاعد, (A,) or اِصَّاعَدَ, (L,) inf. n. اِصَّاعُدٌ; (K;) and ↓ اصطعد; (K;) He ascended, or went up, the ladder, or stair: (L, Msb, K:) and so the verb is used of ascending a
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.226 harfصَعِدَ
صَعِدَ A ( n. ac. صَعَد 4 , صُعُد 10 , صُعُوْد 27 )
a. [ Fī ], Mounted, ascended; climbed up.
b. [ Bi ], Made to ascend, mount.
صَعَّدَ
صَعَّدَ II
a. [ Fī or 'Ala ], see I (a) .
b. Melted, liquefied; sublimated.
أَصْعَدَ
أَصْعَدَ IV
a. [ Fī ], Travelled through, traversed.
b. [ acc. & Fī or 'Ala ], Made to ascend, mount.
تَصَعَّدَ
تَصَعَّدَ V , تَصَاْعَدَ VI ,
a. Rose,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok36.182 harfصعد
صَعِدَ - يَصْعَدُ - صُعُوْد - صُعُوْداَ - صَعِيْد- صَعْد - أَصْعَدَ - يُصْعِدُ - تَصَعَّدَ - يَتَصَعَّدُ، يَصَعَّدُ
صَعِدَ - يَصْعَدُ + كائن + إلى مكان أو كائن: يتحرك بحيث يزداد علوه وارتفاعه باضطراد عن مستوى سطح البدء، وذلك وهو يتجه إلى المكان أو الكائن
صُعُوْد: على وزن " فـُعول" اسم فعل مبالغة من " صَعِدَ - يَصْعَدُ ": التحرك الفعال
Mücavir kökler82 mücavir (106 toplam)
- غوط
2 ortak ayet · Çukur
- غسل
2 ortak ayet · Su bitkisi
- لمس
2 ortak ayet · Birbirinize dokundunuz
- طيب
3 ortak ayet · İyi
- يمم
2 ortak ayet · Büyük akarsu
- حرج
2 ortak ayet · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
- سفر
2 ortak ayet · “Sufur” süpürgedir
- مسح
2 ortak ayet · Mesih
- مرض
2 ortak ayet · “Bürde” gocuk demektir
- رود
3 ortak ayet · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
- جنب
2 ortak ayet · Yan demektir
- وحد
3 ortak ayet · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
Geçtiği ayetler(9)
… الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا …
Yamaç yüzeyiEy iman edenler; sarhoşken, ne söylediğinizi bilinceye kadar, bir de cünübken -yolcu olmanız müstesnagusül yapmadıkça namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz, yahut herhangi biriniz heladan gelirse veya kadınlara yaklaşıp da su bulamazsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin, yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz ki Allah; Afüvv ve Gafur olandır.
… الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ …
Yamaç yüzeyiEy iman edenler; namaza kalktığınız zaman; yüzlerinizi, dirseklerinize kadar ellerinizi yıkayın, başınıza meshedin ve topuklarınıza kadar ayaklarınızı da (yıkayın) . Eğer cünüb iseniz; hemen temizlenin. Eğer hasta olmuşsanız veya seferde iseniz; yahut heladan gelmişseniz veya kadınlara yaklaşmış da su bulamamışsanız; temiz bir toprakla teyemmüm edin. Yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin. Allah, size zorluk vermek istemez. Lakin sizi temizlemek, üzerinizde olan nimetini tamamlamak ister ki şükredesiniz.
وَإِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعِيدًا جُرُزًا
Yamaç yüzeyiŞüphesiz ki Biz, yeryüzünde olanları kupkuru bir toprak haline getirebiliriz.
فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا
Yamaç yüzeyiRabbım bana senin bahçenden daha iyisini verebilir ve seninkinin üzerine gökten bir felaket gönderir de kaypak bir toprak haline getirebilir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صعد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | علا, رقى, عرج |
| Zıt Kök | هبط |
| Çekirdek Özet 1 | Aşağıdan yukarıya doğru yönelmek, dik ve yokuş bir zemine tırmanmak, yeryüzünün en üst katmanı ve açık yüzeyi |
| Çekirdek Özet 2 | Fiziksel ve manevi yükseliş, irtifa arttıkça oluşan zorluk ve baskı, amellerin ve kelimelerin yücelişi |
| Çekirdek Özet 3 | Yerçekimi veya atalet etkisine karşı koyarak yukarı çıkış; enerji sarfı, direnç aşma ve yüzey açığa çıkışı ilkesi |
| Kritik Hata Riski | صَعِيد kelimesini yalnızca toz veya ince toprak sayıp yeryüzünün doğal taş ve açık yüzeyini dışarıda bırakmak; صَعُود ve صَعَد kavramlarındaki içkin zorluk ve irtifa baskısını göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صع | Şiddetle sarsılma, açığa çıkma, sertleşme ve baskı altında kalma; nitekim صعر boynun kasılıp yukarı dikilmesi ve böbürlenmeyi, صعق ise gökten gelen şiddetli ses ve bayıltıcı darbeyi ifade eder | د | Çekirdeğin taşıdığı sarsıcı ve dikilme hareketine yön, süreklilik ve aşamalı geçiş ekleyerek yukarıya doğru tırmanma, yokuş aşma ve yüzeyin en üst katmanına çıkma anlamını kurmuştur |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki | Kökten yukarı doğru uzanma, tutunarak yükselme ve gerilimli doğrulma hareketini simgeler |
| ع | Göz | Açığa çıkış, algılanabilirlik, yüzeye vurma ve pınarın kaynaması gibi dışarı yönelişi temsil eder |
| د | Kapı | Geçiş, eşik aşma, bir düzeyden diğerine adım adım ilerleme dinamizmini katar |
| صعد | Tutunarak yukarı fırlama, yüzeye çıkma ve eşik aşma | Eğilimli ve engelli bir düzlemde direnci aşarak basamak basamak yukarı tırmanmayı ve zemin yüzeyinde görünür kılınmayı anlatır |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Vadiden veya alçak bir araziden yukarıya, dağa ya da sırta doğru tırmanmak; çıkışı zor olan sarp tepe ve yokuş yol (صَعُود); yeryüzünün bitki ve toz barındırsın barındırmasın en üst sathı (صَعِيد) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şammâh b. Dırâr bir şiirinde iniş ve yokuş yukarı tırmanış hareketini karşıtlık içinde şöyle zikreder: لا يدركنّك إفراغي وتصعيدي (Burada إفراغ iniş, تصعيد ise yokuşa tırmanıştır) |
| Erken Arapça kullanım | Huzeyl şairi Sâide b. Cüeyye yüksek dağları tasvir ederken kelimeyi şöyle kullanır: يأْوِي إِلى مُشْمَخِرَّاتٍ مُصَعِّدَةٍ / شُمٍّ، بِهِنَّ فُرُوعُ القَانِ والنَّشَمِ (Aşılması güç, göğe doğru yükselen sarp zirvelere sığınır) |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça صعد kökü, Sami dillerinin Güney kolunda özgün bir morfolojik ve semantik profil sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) tırmanma ve yükselme eylemi çoğunlukla עלה köküyle karşılanırken, Arapçada صعد kökü özellikle fiziksel bir engebe karşısında harcanan kuvveti, yokuşu ve toprağın/arazinin kabaran üst tabakasını karşılama noktasında uzmanlaşmıştır. Klasik Güney Arapçasında (Saba dili) ve Habeşçede (Ge'ez) kök, yukarı çıkma ve tepeye yönelme anlam alanıyla morfolojik yakınlık gösterir. Kökün içerdiği somut çekirdek, yer seviyesinden yukarı doğru dik bir eksende mesafe katetmeyi ve bu kat edişin beraberinde getirdiği fiziksel gerilimi ifade eder. Dolayısıyla kök, soyut bir yücelikten ziyade yerçekimine ve zemin direncine karşı yürütülen bir tırmanışı imler.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صعد / صعدات / صعيد | Yerden yukarı doğru hareket (صعود), dik yokuş (صعود), yeryüzünün üst tabakası (صعيد) ve açık geniş yollar (صعدات) arasında zemin ve irtifa ilişkisi kesindir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami / Epigrafik Güney Arapçası ve Ge'ez | Yükselme, dik yamaçlara çıkma ve arazinin yüksek kısımlarına yönelme biçiminde ortak bir bölgesel katman mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik zemin | Kökün çekirdeği olan ses öbeğinin kabarma, yüzeye çıkma ve sertleşme tabanında paralellikleri izlenebilmektedir | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brockelmann.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صعد | Anlamlı | Yukarı çıkmak, tırmanmak, yer yüzeyi | Hedef köktür; dikey hareket ve yeryüzünün açık üst yüzeyini bildirir | Kur'an'da geçer |
| صدع | Anlamlı | Yarmak, ikiye ayırmak, açıkça ortaya koymak | Bir bütünün çatlayıp açılması, hakikatin perdeyi yırtarak netleşmesi | Kur'an'da geçer |
| عصد | Anlamlı | Karıştırmak, bükmek, yoğurmak | Tencerede yemeği veya hamuru kuvvetle alt üst ederek karıştırma hareketi | Kur'an'da geçmez |
| عدص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| دصع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| دعص | Anlamlı | Kum tepesi, yığılmış toprak | Rüzgârın biriktirdiği yuvarlak ve basık kum yığını | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صعد | Merkez | Tırmanmak, yükselmek, yer yüzeyi | Dikey eksende fiziksel efor ve direnç aşarak yükselmeyi, sathın en üstünü anlatır | Mesafe kat etmede yokuş ve zorlanma unsuru belirgindir |
| علا | Komşu | Yücelmek, üstün gelmek | Konum, makam veya kudret bakımından üstte bulunmayı ifade eder; tırmanma eforu zorunlu değildir | Hiyerarşik ve mutlak üstünlüğü bildirir |
| رقى | Komşu | Basamak basamak çıkmak | Merdiven veya aşamalarla, intizamlı biçimde yukarı doğru ilerlemektir | Düzenli basamak ve basiretli yükseliş öne çıkar |
| عرج | Komşu | Meyilli ve kıvrılarak yükselmek | Düz bir hat yerine eğimli, zikzaklar çizerek göğe doğru yükselişi imler | Açısal ve dolaylı irtifa alma hareketidir |
| هبط | Zıt | Aşağı inmek, düşmek, alçalmak | Yüksek bir yerden aşağıya, düzlüğe veya daha alt bir dereceye iniştir | Dikey eksendeki alçalışı ve seviye kaybını anlatır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صعد | Yükselmek, tırmanmak, yeryüzü sathı | Zorlanarak irtifa kazanmayı ve yeryüzünün en üst katmanını birlikte kuşatır | Kesin |
| Latince | Scandere, ascendere | Tırmanmak, yukarı çıkmak | Fiziksel olarak yukarı tırmanmayı karşılar; ancak kökün zemin (صعيد) anlam boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Ascend, climb, steep ascent | Yükselmek, tırmanmak, sarp yokuş | Yokuş yukarı çıkışı ve zorlu irtifa artışını iyi verir; fıkhi arınma yüzeyini tek kelimede karşılamaz | Güçlü |
| Almanca | Aufsteigen, erklimmen, Steigung | Tırmanmak, yokuş çıkmak | Güç sarf ederek dik bir zemini aşmayı karşılar; yer kabuğu anlamı ayrı sözcük gerektirir | Güçlü |
| Fransızca | Gravir, monter, ascension | Tırmanmak, dik çıkış | Eforla yokuş tırmanışını ve yükselişi ifade eder; zemin satıh boyutunu doğrudan vermez | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صَعِيدًا طَيِّبًا | Yeryüzünün temiz üst sathı, doğal zemin | Teyemmüm bağlamında su bulunmadığında yüz ve kollara sürülen temiz yeryüzü katmanı (Nisâ 4:43, Mâide 5:6) |
| صَعِيدًا زَلَقًا / جُرُزًا | Üzerinde hiçbir bitki kalmamış, kaygan ve çıplak toprak/kaya yüzeyi | Dünyevi servetin yok oluşu ve kıyamet sahnesinde yeryüzünün bitkisiz, düz bir zemine dönüşmesi (Kehf 18:8, Kehf 18:40) |
| يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ | Göğe doğru zorlanarak, nefesi daralarak tırmanmak | İnkârcının kalbindeki sıkışma ve basınca maruz kalarak boğulma hissinin somut tabiat kanunuyla tasviri (En'âm 6:125) |
| إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ | Manevi olarak kabul makamına yükselmek | Güzel sözlerin ve salih amellerin Allah katına kabul edilerek yücelmesi (Fâtır 35:10) |
| تُصْعِدُونَ | Savaş alanından kaçarak vadiyi terk edip dağa/yokuşa doğru tırmanmak | Uhud hezimetinde arkaya bakmaksızın yamaçlara kaçış psikolojisi (Âl-i İmrân 3:153) |
| عَذَابًا صَعَدًا | Katlanılması son derece ağır, artan ve şiddetlenen azap | Rabbin zikrinden yüz çevirenlere uygulanan kuşatıcı ve boğucu ceza (Cin 72:17) |
| سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا | Aşılması imkânsız sarp yokuş, tükenişe sürükleyen meşakkat | İnatçı inkârcının yüz yüze bırakılacağı kahredici ve bitmeyen çile (Müddessir 74:17) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kabul ve tenzih | Kelimelerin ve amellerin Allah'a yükselmesi (Fâtır 35:10) ayetinde mekan tayininden tenzih; amelin değer kazanıp arşa layık görülmesi | Manevi ve rütbevi yükseliş; amelin kabulü |
| Fıkıh | Taharet ve teyemmüm | Nisâ 4:43'teki صَعِيد lafzının yalnızca tozlu toprak mı yoksa yeryüzünün taş, kum, kaya gibi tüm doğal üst yüzeyi mi olduğu ihtilafı | Hanefî ve Mâlikîlerde yeryüzü sathının tamamı; Şâfiîlerde yalnızca toz kaldıran toprak |
| Tefsir | İcaz ve hakikat-mecaz dengesi | En'âm 6:125'teki göğe yükseldikçe göğsün daralması tasvirinin bilimsel ve ruhsal derinliği; cezanın dik yokuşla (صعود) istiaresi | Atmosferik basınç değişimi, ruhsal boğulma ve tırmanış meşakkati |
| Hadis | Sosyal ahlak ve kamusal alan | Yollarda ve geçitlerde oturmanın yasaklanması hadisinde geçen الصُّعُدَات lafzı | İnsanların gelip geçtiği ana arterler, yollar ve kamuya açık geçiş zeminleri |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Arınma ve kulluk bilinci | Doğal zeminle arınma (teyemmüm) ve amellerin manevi irtifası | Asli unsura dönüş ve niyetin arşa yönelmesi | Su bulunmadığında yeryüzünün açık yüzeyine yönelmek, toprağı ve yaratılış sathını temizlik vasıtası kılar | Kesin |
| İlmi | Fiziksel irtifa ve biyolojik direnç | Yükseklik arttıkça azalan oksijen ve basınç değişimi | Atmosferik sınırların insan bedenindeki etkisini bildirme | Göğe yükseldikçe göğsün daralması, biyofiziksel bir hakikatin semantik olarak kökte taşındığını gösterir | Kesin |
| Siyasi | Otorite kurma ve kriz yönetimi | Sarp engelleri aşma iradesi veya panikle cepheden kaçış | Zorluk karşısında direnç veya dağılma testi | Âl-i İmrân 3:153'te savaşı terk edip dağa kaçış, disiplinsizliğin siyasi ve askeri hezimete yol açışını örnekler | Güçlü |
| İktisadi | Verimli katmanın kaybı ve mali tükeniş | Zirveye çıkış maliyeti ve zeminin çıplak kalması | Üretim yüzeyinin tükenmesi ve altından kalkılamaz borç yükü | Servetin zayi olup toprağın bitkisiz bir kayaya dönüşmesi iktisadi çöküşü; صَعُود ise ödenemez külfetleri simgeler | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerji artışı ve gradyan vektörü | Bir kütlenin yerçekimi alanında yukarı taşınması için gereken iş (), irtifa arttıkça ortam basıncının düşmesi () kökün dinamiğidir | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal hareketlilik eşiği ve bilişsel yük | Bireyin veya zümrenin alt sınıftan üste çıkarken maruz kaldığı kurumsal direnç ve psikolojik baskı artışı | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | صَعِيد kelimesini sadece toz veya ziraat toprağına indirgemek; kökün türevlerini yalnızca soyut bir iyi hissetme veya yücelme sanıp taşıdığı fiziki sürtünme ve meşakkat boyutunu silmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yeryüzünün jeolojik sathını (taş, toprak, kaya), göğe doğru çıkıştaki fizyolojik göğüs daralmasını ve ilahi azabın insanı yokuşta nefessiz bırakan kuşatıcılığını kapsayan çok katmanlı bir zemin ve irtifa ilişkisi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fıkıhta teyemmüm ibadetini sadece toza bağlayıp taş ve kaya üzerinde ifasını geçersiz saymak; En'âm 6:125 gibi ayetlerdeki biyofiziksel mucizevi tasviri sıradan bir benzetme kabul etmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın somut fiziksel olgular (yeryüzü sathı, dağ yokuşu, atmosferik basınç) ile manevi gerçeklikler (arınma, amelin kabulü, inkârcının ruhsal boğuntusu) arasında kurduğu organik rabıtayı en yalın biçimde sunduğu için vazgeçilmezdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Teyemmüm ve taharet hükümleri içeren fıkhi ayetlerde (Nisâ 4:43, Mâide 5:6); kıyamet ve kriz sahnelerini canlandıran jeolojik tasvirlerde (Kehf 18:8, 40); inkâr psikolojisi ve azap tehditlerini anlatan ayetlerde (En'âm 6:125, Cin 72:17, Müddessir 74:17). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Arınmanın sadece su veya sadece tozla olabileceği zannını tashih ederek yeryüzünün temiz katmanının (صعيد) mutlak arındırıcılığını öğretir; ayrıca hakikate direnmenin getireceği cezanın dışsal bir şiddet kadar içsel bir tıkanma ve tırmanış meşakkati olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYeryüzünün açık üst yüzeyi ve zemin direncine karşı yokuş yukarı tırmanma hareketi.
- Soyut anlamEfor sarf ederek basamak aşma, manevi kabul düzeyine yükselme ve artan irtifa sebebiyle içsel daralma yaşama.
- Sistematik karşılıkYerçekimine ve dış engellere karşı harcanan kuvvetin dikey eksende işe dönüşmesi; irtifa arttıkça potansiyel enerjinin artıp ortam basıncının düşmesi prensibi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde dikey irtifayı, dikey konum arttıkça aşılması gereken potansiyel enerji engelini, yerçekimine ve zemin eğimine karşı koyan kuvveti, yükseldikçe artan direnç, içsel sürtünme ve basınç daralmasını, ise yükselme hızını temsil eder. Model, kökün ifade ettiği yokuş çıkışındaki zorluğu, irtifa arttıkça katlanan meşakkati ve zemin aşımını matematiksel olarak özetler.