صعر
ص - ع - ر
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
“Sa’ire” ateşin alevidir. “Se’r” mastar olarak ısıtılmak ve kaynatılmak anlamlarına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Sa’ire” ateşin alevidir. “Se’r” mastar olarak ısıtılmak ve kaynatılmak anlamlarına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.529 harfباب العين والصاد والراء معهما
ع ص ر، ع ر ص، ص ع ر، ر ع ص، ص رع، ر ص ع عصر: العَصْرُ:الدّهر، فإذا احتاجوا إلى تثقيله قالوا: عُصُر، وإذا سكنوا الصاد لم يقوموا إلاّ بالفتح، كما قال:
..... وهل يَنْعَمَنْ من كان في العُصُرِ الخالي
والعصران: الليل والنهار. قال حميد بن ثور:
ولا يَلْبِثُ العَصْرَانِ يوماً وليلةً إذا اختلفا أن يدركا ما تيمّما
والعَصر: العشيّ. قال:
يروحُ بنا عمْروٌ وقد عَصَرَ
باب العين والصاد والراء معهما ع ص ر، ع ر ص، ص ع ر، ر ع ص، ص رع، ر ص ع عصر: العَصْرُ:الدّهر، فإذا احتاجوا إلى تثقيله قالوا: عُصُر، وإذا سكنوا الصاد لم يقوموا إلاّ بالفتح، كما قال: ..... وهل يَنْعَمَنْ من كان في العُصُرِ الخالي والعصران: الليل والنهار. قال حميد بن ثور: ولا يَلْبِثُ العَصْرَانِ يوماً وليلةً إذا اختلفا أن يدركا ما تيمّما والعَصر: العشيّ. قال: يروحُ بنا عمْروٌ وقد عَصَرَ العَصْرُ وفي الرَّوْحَةِ الأولَى الغنيمةُ والأجرُ به سمّيت صلاة العصر، لأنّها تعصر. والعصران: الغداة والعشيّ. قال: المطعم الناس اختلاف العَصْرَيْنِ جفان شيزى كجوابي الغَرْبَـيْنِ والعصارة ما تحلب من شيء تعصره، قال العجاج: عصارة الجزء الذي تحلبا يعني بقية الرَّطْب في أجواف حمر الوحش التي تجزّأ بها عن الماء. وهو العصير أيضاً. قال: وصار باقي الجزء من عصيره إلى سَرار الأرض أو قعوره يعني العصير ما بقي من الرَّطب في بطون الأرض، ويبس ما سواه. وكلّ شيء عُصِر ماؤه فهو عصير، بمنزلة عصير العنب حين يُعصر قبل أن يختمر. والاعتصار أن تخرج من إنسان مالاً بغرم أو بوجه من الوجوه. قال: فمنّ واستبقى ولم يعتصـرْ من فرعه مالاً ولا المكسر مَكسِره لشيء أصله، يقول: منّ على أسيره فلم يأخذ منه مالاً من فرعه، أي: من حيث تفرّع في قومه، ولا من مكسره، أي: أصله، ألا ترى أنّك تقول للعود إذا كسَرته: إنّه لحسن المكسر فاحتاج إلى ذلك في الشّعر فوصف به أصله وفرعه. والاعتصار أن يغصَّ الإنسان بطعام فيعتصر بالماء، وهو شربه إياه قليلاً قليلاً، قال الشاعر: لو بغير الماءِ حَلْـقـي شـرِق كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعتصاري أي: لو شرقت بغير الماء، فإذا شرقت بالماء فبماذا أعتصر? والجارية إذا حرُمت عليها الصلاة، ورأت في نفسها زيادة الشباب فقد أَعْصَرَتْ فهي مُعْصِر، بلغت عصر شبابها. واختلفوا فقالوا: بلغت عَصْرَها وعُصُرَها وعصورَها. قال: ...... وفنّقها المراضعُ والعصورُ ويجمع معاصير. قال أبو ليلى: إذا بلغت قرب حيضها، وأنشد: جاريةٌ بِـسَـفَـوان دارهَـــا تمشي الهُوَيْنا مائلاً خـمـارُهـا يَنْحَلُّ من غُلْـمَـتِـهـا إزارُهـا قد اعْصَرَتْ، أو قد دنا إعصارها والمُعْصِرات: سحابات تُمْطِر. قال الله عزّ وجلَ: " وأنزلنا من المُعْصِرات ماءً ثجّاجا " . ؤاَعْصْرْ القوم: أُمْطِرُوا. قال الله عزّ وجلّ: " وفيه يُعْصَرون " . ويقرأ يَعْصِرون، من عصير العنب. قال أبو سعيد: يَعْصِرون: يستغلّون أَرَضِيهم، لأن الله يُغنيهم فتجيء عصارة أَرَضيهم، أي: غلّتها، لأنك إذا زرعتَ اعتصرتَ من زرعك ما رزقك الله. والإعصار: الريح التي تثير السَّحاب. أعصرتِ الرياح فهي مُعْصِرات، أي: مثيرات للسحاب. والإعصار: الغبار الذي يستدير ويسطع. وغبار العجاجة إعصار أيضاً. قال الله عزّ وجلّ: " فأصابها إعصار فيه نار " يعني العجاجة. والعَصَرُ: الملجأ، والعُصْرةُ أيضاً، والمُتَعَصَّرُ والمعْتَصَرُ، وهذا خلاف ما زعم في تفسير هذا البيت، في قوله: وعصْفَ جارٍ هدَّ جارُ المعتَصَرْ قالوا: أراد به كريم البلل والنَّدَى، وهو كناية عن الفعل، أي: عمل جارٍ وهدَّ جارُ، فهذا معني كَرُمَ، أي: أَكْرِمْ به من مُعْتَصَر، أي: أنك تعصر خيره تنظر ما عنده كما يُعْصَر الشراب. وقال عبد الله: هذا البيت عندي: وعصَّ جارٍ هدَّ جاراً فاعتصر أي: لجأ. وقال أبو دُواد في وصف الفرس: مِسَحٌّ لا يواري العَي رَ منه عَصَرُ اللِّهْبِ قال أبو ليلى: اللِّهْب: الجبل، والعَصَرُ: الملجأ، يقول: هذا العَيْرُ إن اعتصر بالجبل لم ينجو من هذا الفرس. وقال بعضهم: يعني بالعَصَر جمع الإعصار، أي: الغبار. والعُصْرَةُ: الدِّنْيَةُ في قولك: هؤلاءِ موالينا عُصْرَةً، أي: دِنْيَةَ، دون مَنْ سواهم. والمَعْصِرَةُ: موضع يُعْصَرُ فيه العنب. والمِعْصار: الذي يُجْعَلُ فيه شيء يُعْصَر حتى يُتَحلَّب ماؤه. وعَصَرْتُ الكرمَ، وعصرت العنب إذا وليته بنفسك، واعتصرت إذا عُصِرَ لك خاصة. والعَصْرُ: العطية، عَصَرَهُ عَصْراً. قال طرفة: لو كان في إملاكنا واحـدٌ يَعْصِرُنا مثل الذي تَعْصِرُ والعرب تقول: إنّه لكريم العُصارة. وكريم المعتَصَر، أي: كريم عند المسألة. وكلّ شيء منعته فقد اعتصرته. ومنه الحديث: " يعتصر الوالد على ولده في ماله " ،أي: يحبسه عنه، ويمنعه إياه. وعَصرت الشيء حتى تحَلَّب، قال مرار بن منقذ: وهي لو تعصر من أردانها عبقَ المسكِ لكادت تَنعَصِر وبعير معصور قد عصره السّفر عصراً. عرص: العَرْص: خشبة توضع على البيت عُرضاً إذا أراد تسقيفه ثم يوضع عليه أطراف الخشب الصّغار. وعَرَّصت السقف تعريصاً. والعرّاص: من السّحاب ما أطلّ من فوق فقرب حتى صار كالسقف، ولا يكون إلاّ ذا رعد وبرق. قال ذو الرّمة: يَرْقَدُّ في ظلِّ عرَّاصٍ ويطرده حفيف نافجة عُثنونُها حَصِبُ والمُعَرَّص من اللّحم ما ينضج على أيّ لون كان في قدر أو غيره. يقال المعرَّص: الذي تعرَّصه على الجمر فيختلط بالرماد فلا يجود نضجه. والمملول: المغيّب في الجمر، المفأد: المشوي فوق الجمر، والمحنود: المشويّ بالحجارة المحماة خاصة. وعَرْصَةُ الدار: وسطها، والجميع العَرَصات والعِراص. صعر: الصَّعَرُ: مَيَل في العنق، وانقلاب في الوجه إلى أحد الشقين. والتَّصعير إمالة الخدّ عن النظر إلى الناس تهاوناً من كِبْر وعظمة، كأنّه مُعْرض، قال الله عزّ وجلّ: " ولا تصعِّر خدّك للنّاس " . وربما كان الإنسان والظّليم أصعَر خلقةً. وفي الحديث: " يأتي على الناس زمان ليس فيهم إلاّ أَصْعَرُ أو أبترُ " ، يعني رُذالة الناس الذين لا دين لهم. قال سليمان: قد باشر الخدّ منه اللأصعر العَفِرُ والصُّعرورة: دحروجة الجُعَل، يصعرِرُها بالأيدي، قال زائدة: الصُّعْرور أيضاً جنس من الصَّمغ يخرج من الطَّلح. وقال زائدة: أقول: دُحْروجَة وصُعرورة وحُدْروجة، وكتلة ودهدهة كله واحد. قال: يبعرْنَ مثل الفلفل المصعرر وضربته فاصعنرر إذا استدار من الوجع مكانه، وتقبّض، ولكنّهم يدغمون النون في الراء فيصير: اصعرّر. وكل حمل شجر يكون أمثال الفلفل أو أكبر نحو ثمر الأبهل وشبه مما فيه صلابة يسمّى الصعارير. رعص: الرَّعْص بمنزلة النّفض. ارتعصت الشجرة، ورَعَصَتْها الريح وأَرْعَصَتْها، لغتان. والثور يحتمل الكلب بطعنةٍ فيرعَصُه رَعْصاً إذا هزّه ونفضه. صرع: صرعه صرعاً، أي: طرحه بالأرض. والصِّراع: معالجتهما أيّهما يصرع صاحبه. ورجل صِرّيع، أي: تلك صنعته الّتي يعرف بها. وصرّاع شديد الصّرع وإن لم يكن معروفاً... وصَروع للأقران: أي: كثير الصّرع لهم. والصّراعة مصدر الاصطراع بين القوم، وأصَّرَعة: القوم يصرعون من صارعوا. والصُّرَعَةُ: القوم يصرعون من صارعوا. والمِصراعان من الأبواب: بابان منصوبان ينضمّان جميعاً مدخلهما في الوسط من المصراعين. ومن الشّعر ما كان قافيتان في بيت.. يقال: صرَّعت الباب والشعر تصريعاً. ومصارع القوم: سقوطهم عند الموت. قال: ...... ......ولكل جنب مصرع
والصُّرْعة: الرجل الحليم عند الغضب. قال الضرير: الاصطراع مصدر والصِّراعة اسم كالحِياكة والحِراثة وقول لبيد: ..... منها مصارع غابة وقيامها فالمصارع ههنا كان قياسه: مصاريع، لأنه مصروع. ألا ترى أنه ذكر قيامها، فهو جمع. وما ينبغي أن يكون المصَارعُ أن يكون جمعاً ولكنه مضطرّ إلى ذلك. رصع: الرَّصَعُ: مثل الرَّسَح سواء. وقد رصِعَتِ المرأة رَصَعاً، فهي رَصْعاء، أي ليست بعجزاء، ويقال هي التي لا إسْكَتَيْن لها. وأما الرَّصْعُ، جزماً فشدة الطعن. رَصَعَهُ بالرّمح وأَرْصَعَهُ. قال العجاج: رخضاً إلى النصف وطعناً أرصعا قابل من أجوافهـنّ الأخـدعـا قوله: أرصعاً، أي: لازقاً. والرَّصيعَةُ: العقدة في اللّجام عند المعذّر كأنّها فَلْس، وإذا أخذت سيراً فعَقَدتَ فيه عقداً مثلثة فذلك التّرصيع، وهو عقد التميمة وما أشبه، قال الفرزدق: وجئنَ بأولاد النصارى إلـيكُـمُ حَبالَى وفي أعناقِهنّ المراصع أي: الختم في أعناقهنّ. والرَّصَعُ: فراخ النّحل.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR794 harfالصَعَرُ: الميل في الخَدِّ خاصةً. وقد صَعَّرَ خَدَّه وَصاعَرَهُ، أي أمالَه مر الكِبْرِ. ومنه قوله تعالى: "ولا تُصَعِّرْ خَدَّكَ للناسِ". وقال الشاعر:
وكُنَّا إذا الجَبَّارُ صَعَّرَ خَدَّهُأَقَمْنا له من دَرْئِهِ فتَقَوَّما
وفي الحديث: "ليس فيه إلا أَصْعَرُ أو أَبْتَرُ"، أي ليس فيه إلاَّ ذاهبٌ بنفسه أو ذليلٌ. وربَّما كان الإنسانُ والظليم أَصْعَرَ، خِلْقةً. وقول الراجز:
وقد قَرَبْنَ قَرَباً
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR18.437 harfباب العين والصاد مع الراء
عصر ، عرص ، صعر ، صرع ، رصع ، رعص : مستعملات .
عصر : قال الله جلّ وعَزّ : ( ُ ءِ ) ( العصر : 1 ، 2 ) قال الفرّاء : والعصر : الدهر ، أقسم الله به . وروى مجاهد عن ابن عبّاس أنه قال : العَصْر : ما يلي المغربَ من النهار . وقال قتادة : هي ساعة من ساعات النهار . وقال أبو إسحاق : العصر : الدهر ، والعصر :
اليوم ، والعصر : الليلة . وأنشد :
ولا يلبث العصران يوم وليلة
إذَا طَلَبَا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.673 harf(باب الصاد والعين وما يثلثهما)
(صعف) الصاد والعين والفاء ليس بشيء. على أنهم يقولون الصَّعَْف: شرابٌ([1]).
(صعق) الصاد والعين والقاف أصلٌ واحدٌ *يدلُّ على صَلْقَةٍ وشِدَّة صَوت. من ذلك الصَّعْق، وهو الصَّوت الشَّديد. يقال حِمارٌ صَعِقُ الصَّوتِ، إِذا كان شديدَه. ومنه الصَّاعقة، وهي الوقع الشّديدُ من الرَّعْدِ. ويقال إنَّ الصُّعاق الصَّوت الشديد. ومنه قولهم: صَعِق، إِذا ماتَ، كأنَّه أصابته صاعقةٌ.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR160 harf- الصعر: ميل في العنق، والتصعير: إمالته عن النظر كبرا، قال تعالى: ﴿ولا تصعر خدك للناس﴾ [لقمان/18]، وكل صعب يقال له: مصعر، والظليم أصعر خلقة (انظر المجمل 2/534).
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR363 harfص ع ر
في عنقه وخدّه صعر: ميل من الكبر يقال: " لأقيمن صعرك " وتقول: في عينه صور وفي خده صعر.
وهو أصعر وصعر خده وصاعره " ولا تصاعر خدك " وفلان متصاعر وقد تصاعر.
قال حسان: ألسنا نذود المعلمين لدى الوغى ذياداً يسلّي نخوة المتصاعر والنعام صعر خلقة.
والأبل تصاعر في البرى.
وفي الحديث " يأتي على الناس زمان ليس فيهم إلا أصعر أو أبتر ".
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.609 harfالَّصعَر: مَيَلٌ في الوَجْهِ، وقيل: الصَّعَرُ المَيَل في الخدِّ خاصة، وربما كان خِلْقة في الإِنسان والظَّليم، وقيل: هو مَيَلٌ في العُنُق وانْقِلاب في الوجه إِلى أَحد الشقَّين. وقد صَعَّرَ خَدَّه وصاعَرَه: أَمالهُ من الكِبْرِ؛ قال المُتَلَمِّس واسمه جَرير بن عبد المسيح: وكُنَّا إِذا الجبَّارُ صَعَّرَ خَدَّهُ،
أَقَمْنا لَهُ من مَيلِهِ فَتَقَوَّما
يقول: إِذا أَمال متكبِّرٌ خدَّه أَذْلَلْناهُ حتى
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR157 harf* ص ع ر * * الصَّعَرُ * بفتحتين الميل في الخد خاصة وقد * صَعَّرَ * خده * تَصْعِيرا * و * صَاعَرَهُ * أي أماله من الكبر ومنه قوله تعالى ﴿ولا تصعر خدك للناس﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.691 harfالصعر، محركة، والتصعر: ميل في الوجه وقيل: الصعر: الميل في الخد خاصة. أو هو ميل في العنق، وانقلاب في الوجه إلى أحد الشقين. أو هو داء في البعير يأخذه، ويلوي عنقه منه ويميله. صعر، كفرح، صعرا، فهو أصعر، وجمعه صعر، قال أبو دهبل أنشده أبو عمرو بن العلاء:
وترى لها دلا إذا نطقـت تركت بنات فؤاده صعرا.
ويقال: أصاب البعير صعر وصيد أي داء يلوى منه عنقه. وصعر خده تصعيرا،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.053 harfصَعِرَ
1 صَعِرَ ذ , aor. صَعَرَ , (Msb, K,) inf. n. صَعَرٌ; (S, A, Mgh, Msb, K;) and ↓ تصعّر; (A, K;) He had a wryness, or distortion, in the cheek, (S,) or in the face, (A, K,) or in either side [thereof], (K,) or in the neck, (Lth, A, Mgh, Msb,) by reason of pride, (A,) with a turning of the face on one side: (Lth, Mgh, Msb:) [see also 5:] or he (a camel) had a disorder by reason of which he
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR491 harfصعِرَ
صعِرَ A ( n. ac. صَعَر 4 ),
a. Was distorted, awry ( mouth ).
b. Was small ( head ).
صَعَّرَ
صَعَّرَ II ,
a. Distorted, twisted, screwed up ( cheek ); sneered, put on a supercilious look.
صَاْعَرَ
صَاْعَرَ III , أَصْعَرَ IV ,
a. see II .
تَصَعَّرَ
تَصَعَّرَ V ,
a. Had a distorted mouth.
صَعَر
صَعَر 4 ,
a. Distortion, crookedness, wryness.
أَصْعَرُ
أَصْعَرُ 14 ,
a. Wry-faced,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok14.766 harfصعر
صَعِرَ - يَصْعَرُ - صَعَّرَ - يُصَعِّرُ
صَعِرَ - يَصْعَرُ + الكائن: يميل نحو الجانب والأعلى
صَعَّرَ - يُصَعِّرُ: على وزن " فَعَّل " من " صَعِرَ - يَصْعَرُ ": جعله " يَصْعَرُ " على وجه التكرار والشدة: ميَّله بشدة
﴿وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ﴾:يُصَعِّر خده للناس: يميل به نحو الجانب والأعلى بمواجهة الناس وذلك بشكل متكرر ومبالغ فيه،
Sîgalar(1)
Mücavir kökler9 mücavir (13 toplam)
- خدد
1 ortak ayet · Hadde, “Yanak” demektir
- مرح
1 ortak ayet · Derlenmiş hasattır
- فخر
1 ortak ayet · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
- خيل
1 ortak ayet · Heyl (hı) : At demektir
- مشي
1 ortak ayet · Yürür
- حبب
1 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
- أنس
1 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- أرض
1 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- أله
1 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
Geçtiği ayetler(1)
وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ
Döndürmeİnsanları küçümseyip yüz çevirme. Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Allah kendini beğenip böbürleneni şüphesiz ki hiç sevmez.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صعر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عرض, كبر, ميل |
| Zıt Kök | قوم |
| Çekirdek Özet 1 | Boyun ve yüzde görülen patolojik veya iradi eğrilik, yana bükülme |
| Çekirdek Özet 2 | Kibir ve küçümseme saikiyle insanlardan yanağı ve yüzü çevirme tavrı |
| Çekirdek Özet 3 | Muhatabı hiçe sayan asimetrik ahlaki yabancılaşma ve iletişimsel kopuş |
| Kritik Hata Riski | İfadeyi yalnızca sıradan bir yüz çevirme veya beden kusuru sayıp kibrin ontolojik ve toplumsal yıkımını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صع | Sarp yükseliş, zorlayıcı şiddet ve gerilimle sarsılma; صعد (yokuş çıkmak, sarp yere tırmanmak) ve صعق (şiddetli sesle çarpılmak, bayılmak) köklerinde olduğu gibi dikleşme veya kırılma hareketini ifade eder | ر | Çekirdekteki zorlayıcı ve sert gerilim hareketini insan veya hayvanın baş ve boyun bölgesindeki fiziksel eğrilik ile kibirli bükülmeye dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Boyun kaslarının tek taraflı kasılması, gerginleşmesi ve hareketi kısıtlayıcı biçimde tutulması |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Yüzün, bakış doğrultusunun ve algı odağının yöneldiği hedef |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Bedenin en üst noktası olan baş ve boyun uzvunun taşınması |
| صعر | Başın (ر) gözün baktığı tabii doğrultudan (ع) boyun kaslarının kasılmasıyla (ص) bir yana doğru bükülüp kibirle çevrilmesi hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Develerin boynuna arız olan ve boynu bir yana doğru eğik bırakan bir hastalık; devenin yürürken boynunu yana eğip gitmesi veya devenin aşırı büyüyen hörgücünün yana yatması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Mütelemmis (Cerîr b. Abdilmesîh) kibirlenen kimselerin boyun eğdirilmesini anlatırken kökü şöyle zikreder: وكُنَّا إِذا الجبَّارُ صَعَّرَ خَدَّهُ / أَقَمْنا لَهُ من مَيلِهِ فَتَقَوَّما |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde ahir zamandaki ahlaki yozlaşma anlatılırken insanların yalnızca iki sınıfa kalacağı belirtilir: يأتي على الناس زمان ليس فيهم إلا أصعر أو أبتر |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça صعر kökü, Sami dillerinde bükülme, kasılma, eksenden sapma ve boyun eğriltme semantik alanına aittir. İbranice ve Aramice gibi Batı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök morfolojisi daralsa da, boyun ve yüz adalelerinin gerilerek bir tarafa yönelmesini bildiren fonetik varyantlar mevcuttur. Kökün özgün Sami çekirdeğindeki somut katman, canlıların omurga ve boyun hattındaki fiziki asimetriyi gösterir. Erken Arapçada bu fiziksel arıza (özellikle develerdeki boyun eğriliği hastalığı), kibre kapılarak muhatabını küçümseyen insanın beden dilini nitelemek üzere mecazen ahlak ve davranış alanına aktarılmıştır. Kullanıcının çalışma notunda geçen ateş ve ısıtılma anlamı ise سعر köküne ait olup, Sad harfiyle kurulan صعر kökünün anlam dairesinde ateş yakma anlamı bulunmamaktadır.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Devedeki boyun eğriliği hastalığından (sa'ar) kibirli insanın yanağını çevirmesine (tas'îr) geçiş | Beden kusurunu bildiren fiil kalıbından, iradi kibir ve üstünlük taslama tavrını ifade eden tef'îl babına anlamsal genişleme yaşanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerinde boyun bükme, yan yatma ve asimetrik duruş kökleri | Arapçada gelişen ahlaki mecaz derinliği diğer Sami kollarında sınırlı kalmış, fiziksel eğrilik matrisi korunmuştur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dil ailesi içinde doğrulanmış kök denkliği tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صعر | Anlamlı | Boyun eğriliği, yüz çevirme | Muhatabı küçümseyerek yanağı bir tarafa büküp çevirmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| صرع | Anlamlı | Yere sermek, çarpmak | Güreşte rakibini yere düşürmek veya sara nöbetiyle yere serilmek | Kur'an'da geçer; boyun eğriliğinden gövdenin bütünüyle yere yıkılmasına geçiş |
| عصر | Anlamlı | Sıkmak, baskılamak, zaman | Suyunu çıkarmak için nesneyi büküp sıkıştırmak; daralan zaman dilimi | Kur'an'da geçer; bükme ve sıkıştırma mekanik çekirdeği ortaktır |
| عرص | Anlamlı | Açık alan, avlu, oynaklık | Evlerin ortasındaki geniş boşluk; neşeden veya çeviklikten kıpırdanmak | Kur'an'da geçmez |
| رصع | Anlamlı | Birbirine geçirmek, dizmek | Mücevheri yuvasına sıkıca oturtmak, halkaları birbirine bağlamak | Kur'an'da geçmez |
| رعص | Anlamlı | Titremek, sarsılmak | Bedensel gevşeklik veya korku sebebiyle hızlıca sarsılıp titremek | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صعر | Merkez | Kibirle yüz çevirme | Bedenin boyun ve yanak kısmını kibir ve küçümsemeyle bükerek muhataptan saptırma | Lokman 31:18'de geçer |
| عرض | Komşu | Yüz çevirme, ilgisizlik | عرض bütünüyle dönüp gitmeyi ve ilgisizliği ifade ederken, صعر özellikle kibir kaynaklı aşağılayıcı boyun bükme jestini içerir | Kur'an'da çokça geçer |
| كبر | Komşu | Kibir, büyüklenme | كبر kalpteki büyüklük iddiası ve içsel duyguyken, صعر bu içsel kibrin yanağı çevirmek suretiyle dışa vuran somut beden dilidir | Kibrin dışavurumudur |
| ميل | Komşu | Eğilme, sapma | ميل her türlü fiziksel veya ahlaki tarafgirliği ve sapmayı anlatırken, صعر doğrudan boyun ve yanak bölgesindeki tek taraflı eğriliktir | Genel sapmaya karşı özel organ eğriliği |
| قوم | Zıt | Doğruluk, istikamet, dik duruş | Doğruluk, adaletle ayakta durma, eğrilikten ve sapmadan arınmış dosdoğru yöneliş | Kibirli boyun büküşün zıddı olan adil ve dengeli yönelim |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صعر | Boyun eğriliği, kibirle yüz çevirme | Patolojik boyun eğriliği ile iradi kibir jestini aynı kökte birleştirir | Kesin |
| Latince | despicere, torquere | Tepeden bakmak, boyun bükmek | Torquere fiziksel bükülmeyi, despicere ise küçümseyici bakışı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | turn away with disdain, wryneck | Kibirle yüz çevirmek, eğri boyun | Wryneck tıbbi boyun eğriliğini, disdain ahlaki küçümsemeyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | den Kopf hochmütig abwenden, Schiefhals | Kibirle başı çevirmek, eğri boyun | Schiefhals patolojik boyun eğriliğidir; ahlaki tavır abwenden ile karşılanır | Güçlü |
| Fransızca | détourner le visage par dédain, torticolis | Kibirle yüz çevirmek, boyun tutulması | Torticolis fiziksel boyun eğriliğini, dédain küçümseyici tutumu belirtir | Güçlü |
Kaynak Lane's Lexicon, Oxford Latin Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تُصَعِّرْ | İnsanları küçümseyerek, büyüklük taslayarak yanağını ve yüzünü çevirmek | Lokman aleyhisselamın oğluna yönelik ahlaki, içtimai ve edep temelli terbiyesi bağlamı (Lokman 31:18) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahlak ve nefis tezkiyesi | Kibrin (istikbâr ve ucb) amellerin sıhhatine ve kalbin niyetine tesiri | Kalpteki kibrin fiziki uzuvlara sirayet ederek itaatsizliğe yol açan alameti |
| Fıkıh | Âdâb-ı muâşeret ve şahitlik | Muamelelerde muhatabı tahkir etmenin nehyi ve şahidin kibirli tavrının adalete etkisi | Şahitlikte ve toplumsal ilişkilerde vakar ile kibir arasındaki sınırın tespiti |
| Tefsir | Lokman 31:18 tefsiri | Ayetteki nehyin hakiki bir boyun büküş mü yoksa kibirden kinaye mi olduğu | Bedensel jest ile ahlaki kibir arasındaki ayrılmaz bağın vurgulanması |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri rivayeti | Toplumsal yozlaşmada insanların أصعر (kibirli/dinsiz) veya أبتر (hayırsız) kalacağı beyanı | Toplumsal çürümenin ve kibirli yabancılaşmanın yaygınlaşması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevazu ve kulluk bilinci | Kibrin reddi | İnsanın yaratılış gayesine uygun tevazu zemininde kalmasını sağlama | Yaratıcı karşısında aczini bilen kulun diğer insanlara tepeden bakmasını engeller | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı ve ilmi diyalog | Fikri kibir ve tahkir | İlim ehlini muhatabın sözünü küçümseme hatasından koruma | Hakikate ulaşmak için her seviyedeki muhatabın sözünü dinleme erdemini zorunlu kılar | Güçlü |
| Siyasi | Yönetici ve tebaa ilişkisi | Otokratik kibir ve tahakküm | İdarecilerin halka karşı yabancılaşmasını ve yüz çevirmesini engelleme | Güç sahiplerinin tebaayı tahkir etmesini önleyerek adil ve doğrudan iletişimi tesis eder | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve sınıfsal etkileşim | Servet sarhoşluğu | Maddi zenginliğin getirdiği küçümseyici ayrışmayı önleme | Zenginlerin yoksullara karşı kibirli beden diliyle ekonomik kastlaşma kurmasını yasaklar | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Açısal sapma (Angular deflection) ve asimetrik gerilim | Düz bir doğrultuda ilerlemesi gereken eksenin tek taraflı gerilim kuvvetiyle simetrisini kaybedip eğrilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Küçümseme mimikleri ve asimetrik yabancılaşma (Contempt micro-expressions) | Sosyal psikolojide muhatabın statüsünü geçersiz kılan, iletişimi kesen ve hiyerarşik üstünlük iddia eden dışlayıcı beden dili | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir nezaketsizlik, kaba bir yüz çevirme veya yalnızca fiziksel bir boyun hareketi olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın hemcinsine karşı ontolojik üstünlük taslayarak toplumsal bağı parçaladığı, kibrin bedene kazındığı köklü bir ahlaki sapma |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Lokman aleyhisselamın uyarısını basit bir görgü kuralı düzeyine indirgeyerek, kibrin tevhidi, toplumsal adaleti ve insani ilişkileri çürüten yıkıcı yapısını kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kalpteki soyut kibir ve ucb hastalığını, muhataba karşı sergilenen en ince ve somut beden dili jesti üzerinden teşhis ettiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Lokman Suresi'nde yer alan hikmet, tevhid, terbiye ve toplumsal ahlak nizamını kuran ayet grubunda (Lokman 31:18) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahlakın yalnızca teorik inançtan ibaret olduğu zannını yıkar; insanın başını, yüzünü ve yanağını yöneltme biçiminin doğrudan kalpteki inanç ve ahlakın aynası olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDevenin boynunun bir yana bükük kalması veya yanak ve boyun kaslarının kasılmasıyla yüzün tek taraflı eğrilmesi.
- Soyut anlamKibir, ucb ve tahkir duygusuyla insanları küçümseyerek yüzü ve yanağı muhataptan çevirme tavrı.
- Sistematik karşılıkİletişimsel simetriyi bozan, muhatabın varlığını ve haysiyetini tanımayan asimetrik ahlaki yabancılaşma.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde öznenin yönelim vektörünü, ise muhatabın yüz yüze iletişim doğrultusunu temsil eder. İki vektör arasındaki skaler çarpımın birden küçük olması () kibir saikiyle gerçekleşen açısal sapmayı ve yüz çevirmeyi simgeler. Bu sapma gerçekleştiğinde, taraflar arasındaki hakkaniyetli iletişim ve ahlaki geçirgenlik potansiyeli () sıfıra yaklaşarak toplumsal ve insani bağ kopar.