ضير

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ض-ي-ر1 sîga, 3 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.قولضيرقلبضَيْرَربب

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 3

▶ Ağı aç (3B)

ضير

ض - ي - ر

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 9 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Zarar vermek

Notlarım

Sözlükler(9)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.779 harf
باب الضاد والراء و و ا ي ء معهما ض و ر، ض ي ر، و ض ر، ر و ض، و ر ض، أ ر ض، ض ر و، ر ض و مستعملات ضور: التَضَوّرُ: صياحٌ وتَلَوٍّ عند وَجَع من ضَرْبٍ. والثَّعلَبُ يَتضوَّرُ في صِياحه وضور حيّ من عنزة. ضير: الضَّيْرُ المَضَرَّةُ، ولا ضَيْرَ أي لا حَرَجَ ولا مَضَرَّةَ. وضر: الوَضَرُ: وَسَخُ الدَّسَمِ واللَّبَنِ، وغُسالةُ السِّقاءِ والقَصْعةِ ونحوِها، وأنشد: إِنْ تَرْحَضوها تَزِدْ أعْراضُكُم
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR11.964 harf
ض ر ( و ا ي ء ) ضرا ، ضري ، وضر ، رضي ، روض ، ريض ، أرض ، ورض ، ضور ، ضير . ضرا : الأصمعيّ : ضَرّا العِرْقُ يَضْرُو ضَرْواً : إذا اهتزّ ونَفَرَ بالدّم . وقال العجَّاج : مِمّا ضَرَا العِرْقُ به الضَّرِيُّ ثعلب عن ابن الأعرابي : ضَرَى يَضرِي : إذا سال وجَرَى . قال : ونَهَى عليّ رضي الله عنه عن الشُّرب في الإناء الضّارِي . قال : ومعناه : السائل ، لأنه يُنقص الشُرْب . قال : وضَرِيَ النَّبيذُ يضرى :
Maddenin bağlantısı

ض ر ( و ا ي ء ) ضرا ، ضري ، وضر ، رضي ، روض ، ريض ، أرض ، ورض ، ضور ، ضير . ضرا : الأصمعيّ : ضَرّا العِرْقُ يَضْرُو ضَرْواً : إذا اهتزّ ونَفَرَ بالدّم . وقال العجَّاج : مِمّا ضَرَا العِرْقُ به الضَّرِيُّ ثعلب عن ابن الأعرابي : ضَرَى يَضرِي : إذا سال وجَرَى . قال : ونَهَى عليّ رضي الله عنه عن الشُّرب في الإناء الضّارِي . قال : ومعناه : السائل ، لأنه يُنقص الشُرْب . قال : وضَرِيَ النَّبيذُ يضرى : إذا اشتدّ . قلتُ أنا : الضَّارِي من الآنية : الإناءُ الذي ضُرِّيَ بالخَمْر ، فإذا جُعِل فيه العَصيرُ صارَ مُسكِراً ، وأصلُه من الضَّراوة وهي الدُّرْبة والعادَة . ورَوَى أبو عُبيد عن أبي زيد قال : لَذِمْتُ به لَذَماً ، وضَرِيتُ به ضَرَى وَدَرِبْتُ به دَرَباً . قال شمِر : الضَّراوةُ : العادة يقال : ضَرِيَ بالشيء : إذا اعتاده فلا يكاد يصبِر عنه . وضَرِيَ الكلبُ بالصيد : إذا تَطَعَّمَ بلَحْمه ودَمِه . والإناءُ الضّارِي بالشّراب ، والبيتُ الضّاري باللَّحم مِن كثرة الاعتياد حتى يَبقَى فيه ريحُه . وأما قول الأخطل : لمّا أتَوْه بمصباحٍ ومِبْزَلهِمْ سارت إليه سُؤْرَ الأَبجُل الضّارِي فإن بعضهم قال : الضّاري : السائلُ بالدّم ؛ من ضَرا يَضْرُو . وقيل : الأَبْجلُ الضارِي : العِرْقُ من الدّابة الذي اعتاد التودِيج ، فإذا حان حِينُه ووُدِّج كان سؤرُ دمه أشَدَّ ؛ ولكلَ وَجْهٌ . وفي حديث عمَر : ( إن للَّحِم ضَراوةً كضَراوة الْخَمر ) . أراد أنّ له عادةً طَلاّبةً لأكلها كعادة الخمر ، وشدّة شهوةِ شارِبها لاستدعائها ، ومن اعتاد الْخَمرَ وشُرْبَها أَسرَف في النّفقة حِرْصاً على شُرْبها ، وكذلك من اعتاد اللحم وأَكله لم يَكَد يَصبِر عنه ، فدخل في باب المُسرِف في نَفَقته ، وقد نَهَى الله عزّ وجلَّ عن الإسراف . وقال الأصمعيّ : ضَرِيَ الكلبُ يَضرَى ضَراوةً : إذا اعتاد الصّيدَ . ويقال : كَلْبٌ ضِرْوٌ ، وكَلْبة ضِرْوة ، والجميع أَضْرٍ وضِراء . ويقال أيضاً : كلبٌ ضارٍ ، وكَلْبةٌ ضارِية . قال : والضَّرَاء ما وَراك من شجر . وقال شَمِر : قال بعضهم : الضَّرَاء : البَرازُ والفَضاء . ويقال : أرضٌ مستويةٌ فيها شجر ؛ فإذا كانت في هَبْطةٍ فهي غَيْضَة . وقال ابن شُميل : الضَّرَاءُ : المستوِي من الأرض ؛ يقال : لأَمْشِيَنَّ لك الضَّرَاء . قال : ولا يقال : أرضٌ ضَرَاءٌ ، ولا مَكانٌ ضَرَاء . قال : ونزلْنا بضَراءٍ من الأرْض ؛ أي : بأَرْضٍ مستوِية ؛ وقال بِشْرُ : عَطَفْنا لهمْ عَطْفَ الضَّرُوس مِن المَلاَ بشَهْباءَ لا يَمشي الضَّرَاءَ رَقيبُها . قال : ويقال : لا أَمْشِي له الضَّراء ولا الْخَمرَة ؛ أي : أُجاهِرُه ولا أُخاتِله . قال شَمِر : وقال أبو عمرو : الضَّراءُ : الاستخفاء . ويقال : ما وَاراكَ من أَرْضٍ فهو الضَّرَاء ، وما واراك من شجرٍ فهو الخَمَرَ . وهو يَدِبُّ له الضَّرَاءَ : إذا كان يَختِله . وقال ابن شُميل : ما واراكَ من شيء وادّرأْتَ به فهو الخَمَر ، الوَهْدةُ : خَمَرٌ . والأكمَةُ : خَمَر ، والجَيَلُ : خَمَرٌ . والشجرُ : خَمَر . وكلُّ ما وَاراكَ فهو خَمَر . وقال أبو زيد : مكانٌ خَمِر : إذا كان يغطِّي كلَّ شيء ويُوارِيه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الضِّرْوُ والبُطْمُ : الحبّةُ الخَضْراء . وقال الليث : الضَّرْوُ : ضَرْبٌ من الشَّجَر يُجعَل وَرقُه في العِطْر ، ويقال : ضِرْو . قال : وهو المحْلَب ، ويقال : حَبّةُ الْخَضْراء ، وأَنشدَ غيرُه : هنيئاً لعُود الضِّرْوِ شَهْدٌ يَنالُه على خَضِراتٍ ماؤهُنّ رَفِيفُ أراد عُودَ سِواكٍ من شَجَرة الضِّرْو : إذا استاكتْ به هذه الجارية كان الرِّيقُ الّذي يَبتلّ به السِّواكُ مِن فيها كالشَّهْد . ضور ضير : أخبَرَني المنذريُّ عن الحَرّاني عن ابن السكّيت : يقال : ضارَني يَضيرُني ، ويَضُورني ضَيْراً . سَلَمة عن الفرّاء ؛ قرأ بعضُهم : ( لا يَضِرْكُم كيدهم شيئاً ) ( آل عمران : 120 ) ، يَجعله من الضَّيْر . قال : وزعم الكسائيّ أنّه سَمِع بعضَ أهلِ العالية يقول : ما ينفعني ذاكَ ولا يَضُورُني . والضّرُّ واحد . قال الله جلّ وعزّ : ( لله ( قَالُواْ لاَ ضَيْرَ إِنَّآ إِلَى رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ ) ( الشعراء : 50 ) ، معناه : لا ضَرَّ . أبو عُبَيد عن الفرّاء قال : الضُّورةُ من الرّجال : الحقيرُ الصغيرُ الشّأن . قلتُ : وأَقرأَنيه الإياديّ عن شَمِر بالراء ، وأقرأنيه المنذريُّ روايةً عن أبي الهيثم : الضُّؤْزَةُ ، بالزّاي مهموزاً ، وقال لي : كذلك ضبطتُه عنه . قلتُ : وكلاهما صحيح . ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ ، قال : الضُّورَةُ : الضعيفُ من الرّجال . والضَّوْرَةُ : الجَوْعة . وافَق ابنُ الأعرابيِّ الفرّاءَ . ورَوى عَمرو عن أبيه أنه قال : الضَّوْرُ : شِدّةُ الجُوع . ورَوَى أبو عبيد عن أبي عمرو : هو يَتلَعْلَع من الجُوع ؛ أي : يتضَوّر . وقال اللّيث : التضوُّر : صِيَاحٌ وتَلَوَ عند الضّرب من الوَجع . قال : والثعلبُ يتضوّر في صِياحه . ورَوى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : هذا رجلٌ ما يَضِيرُك عليه نَحْتاً للشّعر ، ولحناً للشِّعر ، أي : ما يَزيدك على قوله الشّعر . ونحو ذلك قال ابن السكّيت : وكذلك ما يُزَنِّدُك وما يُزَرْنِقُك على قوله الشعر . وضر : قال الليث : الوَضَرُ : وَسَخُ الدَّسَم واللّبن ، وغُسالةُ السِّقَاء والقَصْعَة ونحوه ، وأَنشَد : إن تَرْحَضُوها تَزِد أعْراضُكمْ طَبَعاً أو تتركوها فسُودٌ ذاتُ أَوْضارِ ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال للغُنْدُورة : وَضْرَى ، يعني أمّ سويد . وقال شمر : يقال : وَضِرَ الإناء يَوْضَر وَضَراً : إذا اتّسخ ، ويكون الوَضَر من الصُّفرة والحُمْرة والطِّيب ، ثم ذكر حديثَ عبد الرّحمن بن عوْف حين رأى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) به وَضَراً من صُفْرة فقال له : ( مَهْيَم ) المعنى : أنه رأى به لَطْخاً من خَلوق أو طِيب له لون ، فسأله عنه فأَخبَرَه أنّه تزوّج . روض ريض : يقال : رُضْتُ الدابّة أَرُوضُها رَوْضاً ورِياضةً : إذا علّمتَها السَّيْرةَ وذلّلتَها ، وقال امرؤ القيس : ورُضْتُ فذَلّتْ صَعَبةً أيَّ إذْلالِ دَلَّ بقَوْله : أيَّ إذْلال ، أنّ معنى قوله : رُضْتُ : ذللّتُ ، لأنه أقام الإذلالَ مُقامَ الرّياضة . وقال الأصمعيّ وغيرُه : الرَّيِّض من الدّوَاب : الّذي لم يَقبل الرّياضة ولَم يَمْهَر السَّيْرة ، ولم يَذِلَّ لراكبِه فيصرّفه كيف يشاء . ويقال : قصيدة رَيِّضةُ القَوافي : إذا كانت صعبةً لم يَقتضِب الشُّعراءُ قوافيَها ولا عَرُوضَها . وأَمْرٌ رَيِّض : إذا لم يُحكم تدبيرُه . أبو عُبَيد عن الكسائي : استَراضَ الوادي : إذا استَنقَع فيه الماءُ . وقال شَمِر : كأنّ الرَّوضة سُمّيتْ رَوْضَةً لاستراضة الماءِ فيها . وقال غيرُه : أراضَ الوادِي إراضَةً : إذا استراضَ الماءُ فيه أيضاً . وفي حديث أمّ مَعبد الْخُزاعيّة ( أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وصاحبَيْه لمّا نَزَلوا عليها وحَلَبُوا شاتَها الحائلَ شَرِبوا من لَبنِها وسَقَوْها ، ثم حَلَبوا في الإناء حتى امتلأ ، ثم أَراضُوا ) . قال أبو عُبَيد : معنى : ( أَراضُوا ) ، أي : صَبُّوا اللّبَن على اللبن . ثم قال : أَراضُوا من المُرِضَّةِ وهي الرَّثيئة . قال : ولا أعلمُ في هذا الحديث حرفاً أغربَ منه . وقال غيرُه : معنى قولها : ( أراضُوا ) ، أي : شَرِبوا عَلَلاً بعد نَهَل . أرادت أنّهم شَرِبوا حتّى رَوُوا فَنَقَعُوا بالرّيّ عَلَلاً ، وهو من أَراضَ الوادي واستراضَ : إذا استَنقَع فيه الماء . وأَراضَ الحوضُ : إذا اجتمع فيه الماءُ ؛ ويقال لذلك الماء : رَوْضة ، وأنشد شَمِر قولَ الرّاجز : وروضةٍ سَقيْتُ منها نِضْوَتي قلت : ورياضُ الصَّمَّان والحَزْن في البادِية : قِيعانُ سُلْقانٍ واسعةٌ مطمئنّةٌ بين ظَهرانَيْ قِفافٍ وجَلَدٍ من الأرض يَسيل فيها ماءُ سيولِها فيستريض فيها ، فتُنبِت ضُروباً من العُشْب والبُقول ، ولا يُسرِع إليها الهَيْج والذُّبول ، وإذا أعشبتْ تلك الرياضُ وتَتابَع عليها السُّمِيُّ رَتعتِ العربُ وَنَعَمُها جمعاء . وإذا كانت الرياض في أعالي البِراق والقِفَاف فهي السُّلْقان ، وأحدها سَلَق . وإذا كانت في الوِطاءات فهي رِيَاض ، وفي بعض تلك الرياض حَرَجات من السِّدْر البَرِّيّ ، وربَّما كانت الروضةُ واسعةً يكون تقديرها مِيلاً في ميل ، فإذا عَرُضتْ جدّاً فهي قِيَعانٌ وقِيعةٌ ، واحدُها قاع . كلُّ ما يَجتمِع في الإخاذ والمَسَاكات والتَّناهي فهي رَوْضة عند العرب . وقال الأصمعيّ : الرَّوْض نحوُ النِّصف من القِرْبة . ويقال : في المَزادة رَوْضَةٌ من الماء ، كقولك : فيها شَوْلٌ من الماء . وقال أبو عمرو : أراضَ الخوضُ فهو مُرِيض . وفي الحوض رَوْضة من الماء : إذا غَطَّى الماءُ أسفَلَه وأَرْضَه . وقال : هي الرَّوضَةُ والرِّيضةُ والأَرِيضَة والمُسترِيضَةُ . وقال الليث : تُجمع الرَّوضةُ رِياضاً ورِيضاناً . قلتُ : وإذا كان البلد سَهْلاً يَنْشَف الماء لسُهُولَته ، وأسفَلَ السُّهولة صَلابةٌ تُمسِك الماءَ فهو مَرَاضٌ ، وجمعُه مَرائض ، ومَرَاضات ، وإذا احتاجوا إلى مِياه المَرائض حَفَروا فيها جِفاراً فشَرِبوا منها واستَقَوْا من أحسائها إذا وجدوا مِياهَها عَذْبةً . ورُوي عن ابن المسيّب أنه كَرِه المُرَاوَضَة . قال شمر : المُرَاوَضة : أن تُواصِفَ الرجلَ بالسِّلْعة ليست عِنْدَك . قلت : وهو بَيْعُ المُواصَفة عند الفقهاء . وأَجازَه بعضُ الفقهاء إذا وافَقَتِ السِّلْعةُ الصفةَ الّتي وصَفها البائعُ : وأَبَى الآخرون إجازَتها ، إلا أن تكون الصفةُ مضمونةً إلى أجل معلوم . ورض : قال اللّيثُ : وَرَضَت الدَّجاجةُ : إذا كانت مُرْخِمةً على البَيْض ، ثم قامت فوضَعَت بمَرَّةٍ واحدة . قال : وكذلك التَّوْريضُ في كلّ شيء . قلتُ : هذا عندي تصحيف ، والصوابُ وَرَّصَتْ بالصاد . أخبرني المنذريّ عن ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء قال : وَرَّص الشيخ ، بالصّاد : إذا استَرخَى حِتَار خَوْرانه فأَبْدَى . وقال أبو العبّاس : قال ابن الأعرابيّ : أَوْرَصَ ووَرَّصَ : إذا رَمَى بغائطِه . وأما التَّوريضُ ، بالضّاد ، فله معنًى غيرُ ما ذكره اللّيثُ . وقال أبو العبّاس : قال ابن الأعرابي : المُوَرِّضُ : الذي يَرْتاد الأرضَ ويَطلُب الكلأ ، وأنشد قولَ ابنِ الرِّقَاع : حَسِبَ الرائِدُ المُوَرِّضُ أن قَدْ ذَرَّ منها بكلّ نَبْءٍ صِوارُ ذرَّ : أي : تَفرَّق . النَّبْءُ : ما نَبَا من الأرض . وقال : يقال : نَوَيْتُ الصومَ وأَرَّضْتُه ، ووَرَّضْتُه ، ورَمَّضْتُه ، وبَيَّتُّهُ ، وخَمَّرْتُه ، وبَنَّنْتُه ، ودَسَّسْتُه ، بمعنًى واحد . وفي الحديث : ( لا صِيامَ لمن لم يُوَرِّض مِنَ اللّيل ) . قلت : وأحسبُ الأصلَ فيه مهموزاً ، ثم قُلِبت الهمزة واواً . أرض : الحرّاني عن ابن السكيت قال : الأرْضُ : التي عليها الناس . والأرْضُ : سُفلَةُ البعير والدّابة ؛ يقال : بعيرٌ شديدُ الأرْض : إذا كان شديدَ القوائم . وأنشَد : ولَم يُقلِّب أرضَها البَيْطارُ ولا لحَبْلَيْه بها حَبَارُ يعني : لم يُقلِّب قوائمها لعلَّة بها ، وقال سُوَيد بن كراع : فركِبناها على مَجْهولِها بصِلابِ الأَرضِ فيهنّ شَجَعْ وقال خُفَافُ بن نَدْبة السُّلَميّ : إذا ما اسْتَحَمَّتْ أرضُه من سَمَائِه جَرَى وهو مَوْدُوعٌ وواعدُ مَصْدَقِ قال : والأرْضُ : الرِّعْدةُ . ورُوي عن ابن عبّاس أنه قال : أَزُلْزِلَت الأرضُ أم بي أرْضٌ ، أي : بي رِعْدَة . ويقال : بي أَرْضٌ فآرِضُوني ، أَي : دَاوُوني . وقال ذو الرُّمَّة : إذا تَوَجَّسَ رِكْزاً من سَنابِكها أو كان صاحِبَ أَرْضٍ أو به المُومُ قال : والأرضُ : الزُّكام ، يقال : رجل مأْروض . وقد أُرِض فلان ، وآرَضَه اللَّهُ إيراضاً . والأرْضُ : مصدرُ أُرِضَت الخشَبةُ تُؤْرَض فهي مأروضَة إذا وقعت الأرَضَة فيها . قال : والأرَض بفتح الراء : مَصْدَر أُرِضَت القُرْحَةُ تَأْرَض : إذا تَفَشَّتْ . وقال أبو عُبَيْد : قال الأصمعي : إذا فسدت القُرحة وتقطَّعت . قيل : أرضَت تأرَضُ أَرَضاً . وقال شمر : قال ابن شميل : الأرِيضَة : الأرض السهلة لا تميل إلاّ على سَهْل ومنبت ، وهي ليّنة كثيرة النبات ، وإنها لأَرِيضة للنبت وإنها لذات أراضة ، أي : خليقة للنبت . قال : وقال ابن الأعرابي : أُرِضَت الأرض تأرُض أرَضاً : إذا أخصبَتْ وزكا نباتُها . وأرضٌ أَرِيضةٌ بيّنةُ الأراضَة : إذا كانت كريمةً . قال أبو النَّجم : أبحرُ هِشامٍ وهو ذُو فِراضِ بينَ فُروع النَّبْعةِ الغِضَاضِ وَسْطَ بِطاحِ مكّة الإراضِ في كل وادٍ واسِع المُفَاضِ وقال أبو عمرو : الإراضُ : العِراضُ ، يقال : أَرضٌ أَرِيضةٌ ، أي : عريضة . أبو عُبيد عن الأصمعي : الإراض : بِساطٌ ضَخْمٌ من وَبرٍ أو صوف . وقال أبو البَيْداء : أَرْضٌ وأُرُوضٌ . وما أكثر أُروضَ بني فلان . ويقال : أَرْضَ وأَرْضُون وأَرَضات . وأَرْضٌ أَرِيضةٌ للنبات : خليقة ، وإنها لَذاتُ إرَاضٍ . وقال غيره : المؤرِّضُ : الذي يَرعَى كلأَ الأرض . وقال ابن دَالاَن الطائيّ : وهم الحُلومُ إذا الرّبيعُ تجنّبتْ وهمُ الربيعُ إذا المؤرِّضُ أجدَبَا وقال الفرّاء : يقال : ما آرَضَ هذا المكانَ ، أي : ما أكثرَ عُشبَه . وقال غيرُه : ما أحسَنه وأطيَبَه . أبو عُبيد عن أبي عمرو : أرْضٌ أرِيضة ، أي : مُخَيِّلَةٌ للنَّبت . الأصمعيّ : تأَرَّضَ فلانٌ بالمكان : إذا ثبت فلَم يَبْرح . وقيل : التأرُّضُ : التأنّي والانتظار ، وأنشد : وصاحبٍ نبّهتُه ليَنهضَا فقامَ عجلانَ وما تأَرَّضا يَمسَح بالكفّين وجْهاً أبيضَاً إِذا الكَرَى في عَيْنِه تمَضْمَضَا ويقال : تركْتُ الحيّ يتأرّضون المنزِلَ ، أي : يرتادون بَلداً ينزِلونه للنُّجْعة . وقال ابن الأعرابيّ في قول أمّ معبد الخُزاعيَّة : ( فَشرِبوا حتى أَرَاضوا ) ، أي : ناموا على الإراض ، وهو البِسَاط . قلت : والقولُ ما قاله غيرُه : إنه بمعنى نَقَعوا ورَوُوا . رضي : قال الليث : رَضِيَ فلانٌ يَرضَى رِضًى . والرَّضِيُّ : المَرْضِيُّ ، والرِّضا مقصورٌ . قلتُ : وإذا جعلتَ الرِّضا مصدَر راضيتُه رِضاءً ومُراضاةً فهو ممدود : وإذا جعلتَه مصدرَ رَضِيَ يَرضَى رِضىً فهو مقصور . وقال أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : الرَّضِيُّ : المُطِيعُ . والرَّضيُّ : المُحِبّ . والرِّضيّ : الضامن . ومن أسماء النساء : رُضَيَّا بوَزْن التُّرَيا وتكبيرهما رَضْوَى وثَرْوَى . ورَضْوَى : اسمُ جبل بعَيْنَه والمَرْضاةُ والرُّضْوَان : مصدَران . والقرَّاء كلهم قرءوا الرِّضوانَ بكسر الراء إلاّ ما رُوِي عن عاصم أنه قال : رُضوَان ، وهما لغتان . ويقال : فلان مَرْضِيٌّ ، ومن العرب من يقول : مَرْضُوٌّ ، لأنه من بَنات الواو ، والله أعلم .

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.928 harf
(باب الضاد والياء وما يثلثهما) (ضيل) الضاد والياء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَباتٍ معروف. من ذلك الضَّالُ: السِّدْرُ البَرّيّ.الواحدة ضالة. قال الفرَّاء: أَضَالَت الأرض، وأضْيَلَت، إِذا صارَ فيها الضَّالُ. ويقال إنَّ الضَّالَةَ: بُرَة النّاقة. قال ابنُ ميّادة: قطعتُ بمِصلالِ الخِشاشِ يردُّها *** على الكَرْهِ منها ضالةٌ وجديلُ([1])(ضيح) الضاد والياء والحاء أُصَيلٌ صحيح، وهو اللَّبن الممزوج،
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR133 harf
- الضير: المضرة، يقال: ضاره وضره. قال تعالى: ﴿لا ضير إنا إلى ربنا منقلبون﴾ [الشعراء/50]، وقوله: ﴿لا يضركم كيدهم شيئا﴾ [آل عمران/120].
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR127 harf
ض ي ر هذا ما لا يضيرك ولو فعلت كذا لم يضرك ولا ضير عليك فيه ‏"‏ قالوا لا ضير ‏"‏ وتقول‏:‏ فلان ما فيه خير وإن نفع فنفعه ضير‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR868 harf
ضارَهُ ضَيْراً: ضَرَّه؛ قال أَبو ذؤيب: فَقِيلَ: تَحَمَّلْ فَوْقَ طَوْقِكَ إِنَّها مُطَبَّعَةٌ، من يَأْتِها لا يَضِيرُها أَي لا يَضير أَهْلَها لكثرة ما فيها، ويروى: نابَها؛ يقال: ضارَني يَضِيرُني ويَضُورُني ضَوْراً. وقوله، عليه السلام: أَتُضارُونَ في رؤية الشمس؟ فإِنكم لا تُضارُونَ في رؤيته، هو من هذا؛ أَي لا يَضِيرُ بعضُكم بعضاً. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، وقد حاضت في الحج: لا يَضِيرُكِ أَي
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR1.192 harf
ضاره الأمر يضوره، ويضيره ضورا، وضيرا، أي ضره. وزعم الكسائي أنه سمع بعض أهل العالية يقول: ما ينفعني ذلك ولا يضورني. والضير والضر واحد، ويقال: لاضير ولا ضور. والتضور: التلوي والصياح من وجع الضرب أو الجوع، وهو يتلعلع من الجوع، أي يتضور. التضور: صياح الذئب وزالكلب والأسد والثعلب عند الجوع. وقال الليث: التضور: صياح وتلو عند الضرب من الوجع، قال: والثعلب يتضور يتضور في صياحه. وقال ابن الأنباري: تركته
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR806 harf
ضَارَهُ 1 ضَارَهُ ذ , aor. يَضِيرُ, inf. n. ضَيْرٌ; (S, M, A, Msb, K;) as also ضَارَهُ, aor. يَضُورُ, inf. n. ضَوْرٌ; (S, M, K;) It (a thing, M, K) harmed, injured, hurt, mischiefed, or damaged, him; i. q. ضَرَّهُ, (S, M, K,) or أَضَرَّ بِهِ. (Msb.) You say, هٰذَا مِمَّا لَا يَضِيرُكَ [This is of the things that will not harm thee]: and لَوْ فَعَلْتَهُ لَمْ يَضِرْكَ [Hadst thou done it, it had
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR112 harf
ضَارَ ضَارَ ( y ) I ( n. ac. ضَيْر 1 ), a. Injured, harmed; hurt. ضَاْيِر ضَاْيِر 21 , a. Injurious, hurtful.
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler3 mücavir (6 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. قلب

    1 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır

  2. ربب

    1 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir

  3. قول

    1 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

Geçtiği ayetler(1)

  1. قَالُوا لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ

    Zarar vermekOnlar da dediler ki: Zararı yok. Biz muhakkak Rabbımıza dönenleriz.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökضير
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef (yâî)
Bağlamsal Yakın Köklerضر, سوء, خسر
Zıt Kökنفع
Çekirdek Özet 1Bir şeyin özüne, yapısına veya esenliğine halel getiren, eksilten ve zedeleyen dışsal tesir
Çekirdek Özet 2Dünyevi ceza, tehdit ve fiziki yok oluşun hakikat ve ebediyet karşısında gerçek bir zarar teşkil etmediği bilinci
Çekirdek Özet 3Varlığın nihai değerinin fani kayıplarla değil, aşkın varış ve ilahi aidiyetle belirlenmesi ilkesi
Kritik Hata RiskiZararı sadece bedensel acı ve dünyevi kayıplara indirgeyerek tiranların baskısını mutlak bir yıkım zannetmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
ضيSıkışma, daralma, sınırlandırılma, hakkın eksiltilmesi veya dış baskı altında kalma ortak paydası; bu anlam ضيز kökünde hakkı eksiltme, ضيع kökünde zayi olma ve sahipsiz kalarak daralma, ضيف kökünde sığınma ihtiyacı duyma ve ضيق kökünde somut darlık ve bunalma hallerinde belirgindirرÇekirdekteki daralma ve eksilme eğilimini, özne veya nesne üzerinde fiilen hissedilen, iz bırakan ve zedeleyici bir zarar ve baskı sonucuna dönüştürür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
ضOlta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (türetme imge, ses farkı yoğunlaşması)Varlığı kıskaca alan, üzerine kapanan ve zorlayan dışsal tazyik
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaTazyikin aktif bir tesir ve eyleme dönüşmesi, fiili müdahale
رİnsan başı; baş, ilk, üstMüdahalenin en tepe noktaya, doğrudan öznenin varlığına ve idrakine yönelmesi
ضيرBaşa veya varlığın merkezine yönelen dışsal bir baskının fiili bir zarar ve darlık doğurması; iman idrakiyle bu baskının ontolojik tesirsizliğe mahkûm edilmesi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir kabın, bedenin veya yapının bütünlüğünü bozan, eksilten, aşındıran veya fonksiyonuna halel getiren fiili zarar ve ziyan
Cahiliye şiiri kullanımıEbû Züeyb el-Hüzelî beytinde bir kabın doluluğu ve sağlamlığı sebebiyle dışarıdan gelen ilave yükün ona hiçbir zarar veremeyeceğini ve yapısını bozamayacağını anlatırken bu kökü kullanır: فَقِيلَ: تَحَمَّلْ فَوْقَ طَوْقِكَ إِنَّها / مُطَبَّعَةٌ، من يَأْتِها لا يَضِيرُها
Erken Arapça kullanımHz. Âişe'nin haccı sırasında arızi bir engelin ibadete halel getirmeyeceğini bildiren لا يَضِيرُكِ hadisi ile erken dönemde sakınca ve beis olmadığını ifade eden لا ضير kalıbı

Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

Sami etimolojik katman

Arapça ضير kökü, anlam sahası bakımından zedeleme, zarar verme, eksiltme ve darlık meydana getirme dairesinde yer alır. Erken Sami dil mirasında bu kök, zayıf orta harfli yapısı sebebiyle sıklıkla daralma ve kuşatma bildiren ص-و-ر ve doğrudan zarar ifade eden ض-ر-ر eksenleriyle örtüşür. İbranicede צור (sıkıştırmak, kuşatmak, daraltmak) ve Aramicede benzer ses denkliği taşıyan biçimler, varlığın alanını daraltarak ona zarar verme fikrinde birleşir. Arapçada ضير ve ضور biçimleri hem fiziki açlık ve darlığı hem de genel anlamda zararı ifade eden kardeş ses varyantları olarak işler. Kökün Sami katmanındaki ana seyri, somut bir çevreleme ve daraltma eyleminden, nesnenin veya şahsın esenliğine zarar veren soyut bir eksiltme kavramına doğru genişlemesidir.

Güven Muhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönضير ve ضور nöbetleşmesi ile ضر kökdeşliğiKök, Arapça içinde doğrudan zarar verme, eksiltme ve darlık oluşturma anlamında genişleyen ecvef bir yapıdırKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiBatı Sami dillerindeki צור ekseniKuşatma, sıkıştırma ve darlık meydana getirerek zarara yol açma semantik alanı ile ortak kökene dayanırMuhtemel
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıVeri bulunamadıVeri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
ضيرAnlamlıZarar, ziyan, eksilmeDışsal bir müdahalenin nesnede veya şahısta meydana getirdiği halelHedef kök; Kur'an'da tekil isim olarak geçer
ضريAnlamlıAlışmak, yırtıcılık, düşkünlükBir şeye hırsla alışmak veya yırtıcı hayvanın kana dadanmasıKur'an'da geçmez
يضرKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıBu harf dizilimi müstakil bir kök oluşturmaz
يرضKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıBu harf dizilimi müstakil bir kök oluşturmaz
رضيAnlamlıRıza göstermek, hoşnut olmakKarşılaşılan duruma içsel uyum sağlamak, kabul etmek ve memnun olmakHedef kökün semantik zıddı mahiyetindedir; Kur'an'da geçer
ريضAnlamlıAlıştırmak, terbiye etmek, sulamakZorluğu kırmak, nefsi veya hayvanı yumuşatmak, kana kana içirmekKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
ضيرMerkezZarar, ziyan, eksilmeBütünlüğü bozucu fiili etkinin varoluşsal düzlemde hükümsüz kılınmasıTehdidin ve dünyevi cezanın gerçek bir kayıp doğurmadığı durum
ضرKomşuGenel zarar, ziyan, darlıkDaha geniş ve kalıcı zararları, menfaatin tam karşıtını kapsarKökün doğrudan morfolojik ve semantik ikizidir
سوءKomşuKötülük, fenalık, çirkin durumEylemin ahlaki ve ontolojik çirkinliğine ve keder vericiliğine odaklanırZararın yanı sıra tiksinti ve keder boyutunu içerir
خسرKomşuHüsran, sermaye kaybıSüreç sonunda elde kalan net sermayenin eksilmesini ifade ederSonuç odaklı bir kayıp ve iflas tablosudur
نفعZıtFayda, yarar, kazançVarlığın esenliğini, gücünü ve selametini artıran her türlü katkıZararın tam karşıtı olarak varlığa değer katan durum

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaضيرZarar, sakınca, ziyanDışarıdan gelen eksiltici müdahale; olumsuzlama yapısında mutlak önemsizlik bildirirKesin
Latincedamnum, detrimentumZarar, kayıp, hasarMaddi ve hukuki hasara odaklanır; varoluşsal umursamazlık boyutunu tam karşılamazGüçlü
İngilizceharm, detriment, prejudiceZarar, ziyan, sakıncaharm fiziksel ve zihinsel hasarı iyi karşılar; no harm ifadesi la dayr kalıbına yaklaşırGüçlü
AlmancaSchaden, NachteilZarar, dezavantaj, ziyanSchaden daha çok somut hasara karşılık gelirken Nachteil aleyhte durumu ifade ederGüçlü
Fransızcapréjudice, tort, dommageZarar, haksızlık, hasarpréjudice ahlaki ve hukuki ihlali karşılar; içsel dinginlik bağlamı dışarıda kalırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
ضَيْرَ (İsim, olumsuzluk bildiren cins nefyinde)Dünyevi işkence, tehdit ve ölümün ebedi kurtuluş karşısında gerçek bir zarar ve sakınca oluşturmamasıFiravun'un bedenleri kesme ve asma tehdidine karşı mümin büyücülerin nihai hakikate teslimiyet bağlamı; Şuarâ 26:50

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamElem, ibtila ve şer teorisiMüminin maruz kaldığı dünyevi acı ve ölümün hakiki bir şer ve zarar sayılıp sayılamayacağıDünyevi zararın ahiret mükafatı karşısında izafi ve hükümsüz kalması
FıkıhHaracın ve zararın nefyedilmesiMükellefiyetlerdeki meşakkat ve arızi hallerin ibadetin geçerliliğine zarar verip vermediğiSakıncanın, günahın ve hukuki engelin ortadan kalkması
Tefsirİman-tehdit diyalektiğiŞuarâ 26:50'deki ifadenin psikolojik boyutu ve imanın tiranlık karşısındaki mutlak özgürleşmesiDünyevi kaybın ilahi intikal karşısında bütünüyle sıfırlanması
Hadisİbadet ve rü'yet tasvirleriGüneşi veya ayı görmede izdiham ve güçlük çekilmemesi ile arızi durumların amele zarar vermemesiGüçlük, engel ve eksikliğin bulunmayışı

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniUhrevi intikal ve kurtuluş inancıNihai dokunulmazlıkDünyevi cezayı anlamsızlaştırmaRabbine döneceğine kesin inanan bilincin dünyevi bedensel zararları hakiki zarar saymamasıKesin
İlmiBilişsel çerçeveleme ve algı yönetimiPerspektif dönüşümüOlayın değerini yeniden tanımlamaOlayın anlık acısına değil bütüncül ve nihai sonucuna odaklanarak krizin nötrleştirilmesiGüçlü
SiyasiTiranlık ve tahakküm mekanizmalarıGüç tekelinin kırılmasıKorku imparatorluğunu etkisizleştirmeİktidarın en ağır fiziki cezalarının dahi inançlı birey üzerinde yaptırım gücünü yitirmesiKesin
İktisadiMaliyet-fayda ve risk analiziSonsuz kazanç karşısında sıfır maliyetRisk marjını sıfırlamaSonsuz bir getirinin yanında fani kayıpların matematiksel olarak ihmal edilebilir kılınmasıGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerLimit teorisinde sonsuz karşısında sonlu büyüklüğün asimptotik ihmal edilebilirliğiSonsuz büyüklüğe giden bir fonksiyonda sonlu bir çıkarımın veya negatif girdinin sistemin nihai değerini değiştirememesi durumuGüçlü
Beşeri bilimlerVaroluşçu psikolojide anlam inşası ve aşkın dirençBireyin aşkın bir gayeye bağlanarak dışsal işkence ve baskıların travmatik yıkıcılığını içsel düzlemde tesirsiz kılmasıGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiİfadenin yalnızca fiziki acı hissetmemek veya basit bir dünyevi kayıtsızlık gibi sığ bir teselliye indirgenmesi
Kur'an içi daha geniş anlamHakikati kavrayan öznenin, can dahil her türlü dünyevi varlığın feda edilmesini ilahi vuslat yanında mutlak bir kâr olarak görmesi
Yanlış anlamanın doğuracağı hataFiravun'un tehditlerinin küçümsenmesi veya büyücülerin tavrının bir tür intihar ve kadercilik zannedilerek imanın direnç boyutunun ıskalanması

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Dünyanın en ağır fiziki yaptırımı karşısında imanın inşa ettiği ontolojik koruma kalkanını ve zarar kavramının göreliliğini tek bir kelimeyle özetlediği için hayatidir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Firavun kıssasında imanın tiranlık karşısındaki meydan okumasını anlatan sahnelerde ve müminlerin dünyevi musibetler karşısındaki psikolojik duruşunu bildiren ayetlerde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Zararın ve kârın yalnızca dünyevi, biyolojik ve maddi parametrelerle ölçülebileceği yönündeki materyalist yanılgıyı kökünden tashih eder.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir nesnenin, yapının veya canlının bütünlüğüne yönelik eksiltici, zedeleyici ve aşındırıcı dışsal müdahale.
  • Soyut anlamAşkın hakikate ve ebedi intikale yönelen bilincin, geçici ve sonlu dünyevi tehditleri gerçek bir zarar ve kayıp alanı olmaktan çıkarması.
  • Sistematik karşılıkİman merkezli değerler hiyerarşisinde, sonsuz getiri karşısında sonlu yıkımın maliyet ve tesir bakımından sıfıra eşitlenmesi.
  • LaTeX modelilim⁡U→∞DU=0
  • LaTeX açıklaması

Modelde D dünyevi düzlemde karşılaşılan dışsal tehdit, baskı ve zararı, U ise ilahi aidiyet ve ahiret ufkundaki nihai varoluşu temsil eder. Bilincin yönelimi sonsuz intikale ulaştığında (U→∞), dünyevi sonlu zararın (D) toplam varoluşsal değer üzerindeki oranı ve tesiri sıfıra yaklaşarak bütünüyle hükümsüz kalır.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ض