طين
ط - ي - ن
KÖK- 12 geçiş
- 12 ayet
- 3 sîga
- 11 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Döllenmiş yumurta
Notlarım
Sözlükler(11)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.546 harfباب الطاء والنون و و ا ي ء معهما
ط ن و، ن ط و، و ط ن، ن و ط، ط ن ي، ط ي ن، ط ن أ مستعملات
طنو:
الطُّنُوُّ: الفُجور، يقال: طنا إليها، وقَوْم طُناةٌ: زناة، وقيل: ما طَنَوْتُ، وما طَنَيْتُ وما تطنّيت لكذا، أي: ما تَعَرَّضْتُ له، يعني: ما تَسَكَّعْتُ له، وما دنوت منه.
نطو:
الإنطاء: لغةٌ في الإعطاء.
والنَّطاةُ: حُمَّى تأخذ أهل خَيْبَر، وقيل: النَّطاةُ عينٌ بخبير تأخذ بحمّى شديدة.
وطن:
الوَطَنُ:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR422 harfالطينُ معروف، والطينَةُ أخصُّ منه. وطَيَّنْتُ السَطح، وبعضهم ينكره ويقول: طِنْتُ السطح فهو مَطينٌ. وأنشد:
فأبْقَى باطِلي والجِدُّ منها كدُكَّانِ الدَرابِنَةِ المَطينِ
والطينَةُ: الخِلْقَةُ والجِبِلَّة. يقال: فلانُ من الطينة الأولى. وطانَ فلان كتابَه: ختَمه بالطينِ. ابن السكيت: طانَهُ الله على الخيرِ وطامَهُ، أي جَبَله عليه. وأنشد:
ألا تلكَ نفسٌ طينَ فيها حَياؤُها
ويومٌ طانٌ ومكانٌ طانٌ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.883 harfط ن ( وايء )
طين ، طنى ، وطن ، نوط ، نيط ، نطا ، طون ، نأط .
طين : قال الليث : الطِّين معروف ، يقال : طِنْتُ الكتابَ طَيْناً جَعَلْتُ عليه طِيناً لأخْتِمه به ، وقال الله جلّ وعزّ : ( قَالَ أَءَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا ) ( الإسراء : 61 ) .
قال أبو إسحاق : نَصَب طيناً على الحال ، أي خلقْتهُ في حال طِينيَّتِهِ .
قال الليث : ويقال طَيَّنْتُ البيتَ والسَّطح ، والطِّيانَة حِرْفَة الطَّيَّان ، وأما
ط ن ( وايء ) طين ، طنى ، وطن ، نوط ، نيط ، نطا ، طون ، نأط . طين : قال الليث : الطِّين معروف ، يقال : طِنْتُ الكتابَ طَيْناً جَعَلْتُ عليه طِيناً لأخْتِمه به ، وقال الله جلّ وعزّ : ( قَالَ أَءَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا ) ( الإسراء : 61 ) . قال أبو إسحاق : نَصَب طيناً على الحال ، أي خلقْتهُ في حال طِينيَّتِهِ . قال الليث : ويقال طَيَّنْتُ البيتَ والسَّطح ، والطِّيانَة حِرْفَة الطَّيَّان ، وأما الطيّان من الطَوَى ، وهو الجوع فليس من هذا ، والطِّينةُ ، قِطعة من الطِّين يُختَم بها الصَّكّ ونحوُه . أبو عبيد عن الأحمر : طانَه اللَّهُ على الخَيْر وطامَه يَعني جَبَلَه ، وهو يطِينُه ، وأَنشدَ : أَلا تِلكَ نفسٌ طِينَ مِنْها حَياؤُها ويقال : لقد طانَنِي اللَّهُ على غير طِينتك . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : طانَ فلانٌ وطَام إذا حَسُنَ عَملُه . يقال : ما أحسنَ ما طَامَه وطَانه . اللّحياني : يَوْم طانٌ ذو طِين . طنى : قال الليث : الطنَى لزُوق الرِّئة بالأضلاع حتى ربما عَفِنتْ واسودّت وأكثرُ ما يُصيبُ الإبل ، وبعيرٌ طَنٍ ، وقال رؤبة : مِن داءِ نَفْسِي بعدما طَنيتُ مِثلَ طَنَى الإبلِ وما ضَنِيتُ أي بَعْدَ ما ضَنِيت ، أبو عبيد : الطنَى لُزوق الطِحَال بالجَنْب . وقال الحارث بن مُصرف : أَكْويه إمَّا أَرادَ الكَيَّ مُعْترِضاً كيَّ المُطَنِّي من النَّحْرِ الطَّنَى الطَّحِلاَ قال : المُطنِّي : الّذي يُطَنِّي البعيرَ إذا طَنَى . قلت : الطنَى يكون في الطِّحال كما قال أبو عبيد ورَواه عن الأصمعي . وقال اللحيانيّ : رجُلٌ طَنٍ ، وهو الّذي يُحَمّ غِبّاً فيعظُمُ طِحَالُه ، وقد طَنِيَ طَنى . قال : وبعضُهم يهمِز فيقول : طَنِىء يطنأ طَنَأً فهو طَنيءٌ . ثعلب عن ابن الأعرابيْ : أطْنَى الرجلُ إذا مال إلى الطَّنَى وهو الرِّيبَةُ والتُّهْمَةُ ، أَطْنَى إذا مال إلى الطّنّى وهو البِساط فنام عليه كَسَلاً . قال : أَطْنَى إذا مال إلى الطَّنَى ، وهو المنزل ، وأَطنَى إذا مال إلى الطَّنَى فشَرِبه وهو الماء يَبْقَى أسفلَ الحَوض ، وأَطْنَى إذا أَخَذَه الطَّنَى وهو لُزوق الرّئة بالجَنْب . وقال ابن الأعرابيّ أيضاً : الطَنْءُ الرِّيبة والطِّنْءُ : الأرض البَيْضاء ، والطِّنءُ الروضة ، وهي بقيّة الماء في الحَوْض . أبو عُبيد عن الأُمَويّ : الطِّنءُ : المنزِل . وقال شِمر : الطَّنْءُ الرِّيبة والتهمة . وأنشد الفرّاء : كان على ذي الطِّنْءِ عَيْناً بَصِيرة وفي النوادر : الطِّنْءُ شيءٌ يُتَّخَذ لصَيد السِّباع مثل الزُّبْية . وقال الليث : الطّنْء في بعض الشعْر اسمٌ للرّماد الهامد ، والطِّنْء : الفُجور ، قال : ويقال : قوم طُنَاةٌ زُناةٌ . وأخبرَني المنذريُّ عن أبي الهيْثم أنّه يُقال : لدَغَتْهُ حيّة فأطنَتْهُ إذا لم تَقتُله ، وهي حيَّةٌ لا تُطْنِىءُ أي لا تُخطِىء . والإطناء مِثل الإشواء . سلمة عن الفرّاء : الأطناءُ الأهواءُ ، والأطناء : العَطيَّات . أبو تراب عن شمِر : طَنَأْتُ طُنُوءاً وزَنَأْتُ إذا استحْيَيْتُ . قال : وقاله الأصمعيّ ، ولم يَعْرِفه أبو سعيد . أبو زيد ، يقال : رُمِيَ فلانٌ في طِنْئِه وفي نَيْطِه ، وذلك إذا رُمِيَ في جَنازَتِه ومعناه إذا مات . وطن : قال الليث : الوَطنُ مَوْطِن الإنسان ومَحَلُّه قال : وأَوْطانُ الغَنَم مَرابِضُها التي تأْوِي إليها . ويقال : أَوْطَن فلانٌ أرضَ كذا وكذا ، أي اتَّخَذَها مَحَلاًّ ومَسْكناً يقيم فيها ، قال رؤبة : حتى رأى أهلُ العراقِ أنَّني أوطنْتُ أرضاً لم تكن من وَطَني وأمّا الوَطَن فكلّ مكان قام به الإنسان لأمرٍ فهوَ مَوْطن له ، كقولك : إذا أتيتَ فوقفتَ في تلك المواطنِ فادْعُ اللَّهَ لي ولإخواني ، وتقول : واطَنْتُ فلاناً على هذا الأمر إذا جعلْتُما في أَنْفُسِكُما أن تَفْعَلاه ، فإذا أردتَ معنَى وافَقْتَهُ قلتَ : وأَطَأْته ، وتقول : وَطَّنْتُ نفسي على أمرٍ فتوطَّنَتْ ، أي حَمْلتُها فذَلَّتْ ، وقال كُثَيّر : وقلتُ لها يا عَزُّ كلُّ مصيبَةٍ إذا وُطِّنتْ يوماً لها النفسُ ذَلّتِ أبو نصر عن الأصمعيّ : هو المَيْدَان والمِيطان بفتح الميم من الأوَّل وكسرِها من الثاني : وَرَوَى عَمرو عن أبيه أنه قال : هي المَياطِين والمَيادِين . نوط نيط : قال الليث : النَّوْط مصدرُ ناط يَنُوط نَوْطاً ، تقول : نُطْتُ القِرْبةَ بنِياطها نَوْطاً . أبو عُبيد : النَّوْطُ : الجُلّةُ الصغيرة فيها التَّمر ، رواه عن أبي عَمرو ، وسمعتُ البَحْرانِيِّينَ يُسمُّون الجِلالَ الصِّغار المكنوزة بالتمر التي تُعلَّق بعُراها من أَقْتاب الحَمولة نِياطاً ، واحدُها نَوْط . وفي الحديث : ( أنّ وَفْدَ عبد القيس قَدِموا على رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فأَهدَوا له نَوْطاً من تَعْضُوضِ هَجَرَ ) ، أي أهْدَوا له جُلَّةً صغيرة من تَمْر التَّعْضُوض ، وهو من أسرَى تُمْرَان هَجَرَ أَسْود جَعْدَ لَحيم عَذْب الطَّعم شديد الحلاوة . وقال الليث : النِّياط عِرْقٌ غَلِيظٌ قد عُلِّق به القَلْب من الوَتِين وجمعُه أَنْوِطَة فإذا لم تُرِد العَدَدَ جاز أن تقول : للجمع : نوطٌ لأنّ الياء التي في النِّيَاط واوٌ في الأصل ، وإنما قيل لبُعْدِ الفَلاة : نِيَاط لأنّها مَنُوطةٌ بفَلاةٍ أخرى تَتَّصِل بها . وقال رؤبة : وبلدةٍ بَعيدةِ النِّياطِ ويقال : انتاطَتْ المغازي أي بَعُدَتْ ، من النَّوط ، وانْتَطَتْ جائزٌ على الْقَلْبِ . قال رؤبة : وبلدةٍ نِياطُها نَطِيُّ أراد نَيِّطٌ فقلب ، كما قالوا : في جمع قَوْسٍ قِسِيّ . وقال الخليل : المدّاتُ الثلاثُ مَنُوطات بالهمز ، ولذلك قال بعضُ العرب في الوقوف : أفْعَلِىءْ وأَفْعَلَأْ وأفْعَلؤْ فهَمَزوا الألفَ والياء والواو حِينَ وَقفوا . أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّنَوُّطُ طَيرٌ واحدتُها تَنَوُّطة ، ويقال : تُنَوِّط ، واحدتها تُنَوِّطةٌ . قال الأصمعيّ : وإنَّما سُمِّيَ تنَوّطاً لأنَّه يُدَلِّي خُيوطاً من شجرةٍ ثم يُفرخُ فيها . وقال أبو زيد : نحو ذلك . شَمِر عن ابنَ الأعرابي : بئر نَيِّط إذا حُفِرَتْ فأتَى الماءَ من جانبٍ منها فسال إلى قَعْرِها ، ولم تَعِنْ من قعرها بشيء ، وأنشد فقال : لا تَسْتَقِي دِلاؤُها من نَيِّطِ ولا بَعيدٍ قَعْرُها مَخْرَوِّطِ وقال أبو الهَيْثَم : النَّيِّط : المَوْت ، والنَّيِّط : العَيْن في البئر قبل أن تصلَ إلى القَعْر . وقال أبو عبيد : بعيرٌ مَنُوطٌ ، وقد نِيطَ : لونه نَوْطةٌ إذا كان في حَلْقِه وَرَم ، ورجل مَنُوطٌ بالقوم : ليس من مُصاصِهِمْ وقال حسّان : وأنت مَنُوط نِيطَ من آلِ هاشمٍ كما نِيطَ خَلْفَ الراكبِ القَدَح الفَرْدُ أبو عبيد عن أبي زيد والأمويّ : النَّيْط الموت ، قال : وقال الأصمعيّ : يقال للبعير إذا وَرِمَ نَحْرُه وأرفاغُه قد نِيطَ : له نَوْطةٌ ، قال ابن أحمر : ولا عِلْمَ لي ما نَوْطَةٌ مُستكنَّةٌ ولا أيُّ مَن فارقت أَسْقِي سِقائيا قال : ويقال : رَماه الله بالنَّيْط ، وهو الموت . قلت : إذا خُفِّف فهو مِثلَ الهَيْن والهَيِّن واللَّيْن واللَّيِّن ، ورُوِي عن عليّ أنه قال لمعاوية : إنه ما بَقِيَ من بني هاشم نافخُ ضَرْمَةٍ إلا طُعِنَ في نَيْطه ، معناه ما بقيَ منهم أحد وأنهم ماتوا كلهم . شَمِر عن ابن شُمَيل : النَّوْطةُ ليست بوادٍ ضَخْم ولا بتَلْعةٍ هي بينهما . وقال ابن الأعرابي : النَّوْطةُ : المكان فيه شجرٌ في وسطه وطَرَفَاهُ لا شجرَ فيها ، وهو مُرتفِع عن السَّيْل . وقال أعرابي وصف غيثاً : أصابنا مَطرُ جَوْد ، وإنَّا لَبِنَوْطَةٍ فجاء بِجارِّ الضَّبُع . نطا : قال الليث وغيرُه : الإنطاء لغةٌ في الإعطاء . وفي الحديث : إنَّ مالَ اللَّهِ مَسْؤُولٌ ومُنْطًى ، أي مُعْطًى . ورَوَى سَلمة عن الفرّاء : الأنطَاء : العَطِيَّات . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : رَوَى الشَّعْبِيُّ أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) قال لرجل : أنِطه كذا وكذا ، أي أَعْطِه . قال : وقال زيد بن ثابت : كنتُ مع النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وهو يُملي عليَّ كِتاباً ، وأنا أستَفْهِمه ، فاستأذن رجلٌ عليه ، فقال لي : أنْطُ أي اسكُت . قال ابن الأعرابيّ : فقد شَرَّف النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) هذه اللُّغة وهي حميريَّة . قال : وقال المفضَّل : وزَجْرٌ للعَرَب تَقُولُ للبعير تسكيناً له إذا نَفَر : أنْطُ ، فيسكُن . قال : وهو أيضاً إشْلاء الكَلْب . وقال الليث : النَّطاةُ حُمَّى تأخذ أَهْلَ خَيْبَر . قلتُ : هذا غَلَط ، ونَطاةُ عَيْنُ ماء بخَيْبَر تَسقِي نَخِيلَ بعضِ قُراها وهي فيما زعموا وَبِيئَةٌ ، وقد ذكَرَها الشاعر فقال يذكر محموماً : كأنَّ نَطاةَ خَيبرَ زَوَّدتْهُ بَكُورَ الوِرْدِ رَيِّثَةَ القُلُوع فظنّ الليث ، أنّها اسم للحمَّى ، وإنما نَطاةُ اسمُ عَيْن بخيبر . ومنه قول كثير : حُزِيَتْ لي بحَزْم فَيدَةً تُحْدَى كاليهودي من نطاةَ الرِّقالِ أبو عبيد عن الكسائي : تَناطيْتُ الرِّجال ولاَ تُناطِ الرِّجال ، أي لا تَمرَّس بهم ولا تُشارَّهم . ومنه قولُ لبيد يَمدَح قومَه : وهمُ العشيرةُ إنْ تَناطَى حاسِدٌ أي همْ عَشيرتي التي أفتخر بهم إن تمرّسَ بي عدوّ يَحسُدني . عَمرو عن أبيه : النَّطْوَة : الشفْرة البعيدة . ويقال : نَطَتِ المرأةُ غَزْلَها أي شَدَّتْه تَنْطُوه نَطْواً ، وهي ناطيَةٌ ، والغَزْلُ مَنْطُوٌ ونَطِيٌّ ، أَي مُسَدًّى ، والنّاطِي : الْمُسَدِّي . قال الراجز : ذَكَّرْتُ سَلمَى عَهْدَهُ فَشوَّقَا وهُنَّ يَذْرَعْنَ الرّقاقَ السَّمْلَقا ذَرْعَ النَّوَاطِي السُّحُل المدَقَّقا طون : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الطَّونةُ كثرة الماء . نأَط : وقال ابن بُزُرْجَ : نأَطَ بالحِمْل نأْطاً إذا زَفَر به ، ونَئِيطاً .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.905 harf(باب الطاء والياء وما يثلثهما)
(طيب) الطاء والياء والباء أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على خلافِ الخَبيث. من ذلك الطيِّب: ضدّ الخبيث. يقال سبيّ طِيبَةٌ، أي طيِّبٌ. والاستطابة: الاستنجاء؛ لأنَّ الرجل يطيِّب نفسَه مما عليه من الخُبث بالاستنجاء. ونهى رسول الله * صلى الله عليه وآله أن يَستَطِيب الرَّجُل بيمينه. والأطيبانِ: الأكل والنِّكاح. وطَيْبَة([1]) مدينة الرسول صلى الله عليه وآله. ويقال: هذا طعام
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR233 harf- الطين: التراب والماء المختلط، وقد يسمى بذلك وإن زال عنه قوة الماء قال تعالى: ﴿من طين لازب﴾ [الصافات/11]، يقال: طنت كذا، وطينته. قال تعالى: ﴿خلقتني من نار وخلقته من طين﴾ [ص/76]، وقوله تعالى: ﴿فأوقد لي يا هامان على الطين﴾ [القصص/38].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR213 harfط ي ن
طينت البيت.
ورجل طيان: ماهر في طيانته.
وطنت الكتاب: جعلت عليه طينة الختم.
ومن المجاز: طانه الله على الخير: جبله عليه وكل إنسان على ما طانه الله وله طينة طيبة: جبلّة وخليقة ولو تركت وطينتك
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.213 harfالطِّينُ: معروف الوَحَلُ، واحدته طِينةٌ، وهو من الجواهر الموصوف بها؛ حكى سيبويه عن العرب: ممرت بصحيفةٍ طينٍ خاتَمُها، جعله صفة لأَنه في معنى الفعل، كأَنه قال لَيّنٍ خاتمها، والطان لغة فيه؛ قال المُتَلمِّس:
بِطانٍ على صُمّ الصُّفي وبِكِلِّسِ
ويروى:
يُطانُ بآجُرٍّ عليه ويُكْلَسُ
ويوم طانٌ: كثير الطين، وموضع طانٌ كذلك، يصلح أَن يكون فاعلاً ذهبت عينه وأَن يكون فَعَلاً. الجوهري: يوم طانٌ ومكان طانٌ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR267 harf* ط ي ن * * الطِّينُ * الوحل و * الطِّينةُ * أخص منه و * طَيَّنَ * السطح * تَطْيينا * وبعضهم يُنكره ويقول * طانَةُ * من باب باع فهو * مَطِينٌ * و * الطِّينَةُ * الخلقة والجبلة و * طَانَ * كتابه ختمه بالطين من باب باع فهو * مَطينٌ * أيضا و * فِلسْطينُ * بكسر الفاء بلد
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.910 harf: ( *!الطِّينُ بالكسْرِ م ) مَعْروفٌ ، يَخْتَلِفُ باخْتِلافِ طَبَقاتِ ا لأَرضِ ، وأَجْودُه الحرُّ النَّقي الخالِصُ بعْدَ رسوبِ الماءِ وأَجْود ذلِكَ طِينُ مِصْرَ ، وله مَزِيد خصُوصِيّة في دَفْعِ الطَّاعُون والوَبَاء وفَسَادِ المِياهِ إذ أُلْقي فيها ، والمأْخُوذُ مِن مِقياسِ النِّيْل ، مجرَّبٌ لذلِكَ .
*!والطِّينُ أَنواعٌ : منها المَخُتومُ والدّقوقيُّ والطّيطليُّ والشَّامُوسيُّ والأَرْمنيُّ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.786 harfطَانَهُ
1 طَانَهُ ذ , aor. يَطِينُ, (S, * Msb,) inf. n. طَيْنٌ; (Msb;) or ↓ طيّنهُ, (S, MA, K,) but some disapprove this, (S,) or this denotes intensiveness and muchness; (Msb;) He plastered it, or coated it, with طِين [i. e. clay, or mud], (S, * MA, Msb, K, *) namely, a roof, or flat housetop, (S, Msb, K,) and a house, or chamber, (Msb,) or a wall. (MA.) ― -b2- And the former, (S, K,) and ↓ the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR705 harfطَانَ
طَانَ ( y ) I ( n. ac. طَيْن 1 ),
a. Plastered, coated; luted; marled; loricated.
b. Stuck down, sealed ( letter ).
طَيَّنَ
طَيَّنَ II ,
a. see I (a) .
أَطْيَنَ
أَطْيَنَ IV ,
a. see I (b) .
تَطَيَّنَ
تَطَيَّنَ V ,
a. Was plastered, coated with mud; was bespattered, bedaubed, muddy, clayey.
طَان
طَان [ 1A ],
a. Muddy, miry, clayey.
طِيْن
طِيْن [ 2 ],
a. Loam, clay; marl; mud,
Mücavir kökler76 mücavir (102 toplam)
- خلق
10 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- برص
2 ortak ayet · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
- كمه
2 ortak ayet · Kataraktlı
- هيأ
2 ortak ayet · Biçim gibi
- نفخ
2 ortak ayet · Körük demektir
- ذخر
1 ortak ayet · Ambara koyarsınız
- لزب
1 ortak ayet · Zamktır
- طير
2 ortak ayet · “Tayr” kuş demektir
- برأ
2 ortak ayet · Berr kara parçası demektir
- كهل
1 ortak ayet · Ve yetişkin
- سري
2 ortak ayet · Akan deredir
- سلل
1 ortak ayet · Ağ demektir
Geçtiği ayetler(12)
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ
Döllenmiş yumurtaO’dur; sizi, bir çamurdan yaratan. Sonra da size bir ecel tayin eden. Bir de O’nun katında belli bir ecel vardır. Siz hala şüphe edip durursunuz.
قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ
Döllenmiş yumurtaBuyurdu ki: Sana emretmişken secdeden seni alıkoyan nedir? Dedi ki: Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.
وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ
Döllenmiş yumurtaAndolsun ki; Biz, insanı; çamurdan, süzme bir özden yarattık.
الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ
Döllenmiş yumurtaKi, yarattığı her şeyi güzel yaratan O’dur. İnsanı yaratmaya da çamurdan başlamıştır.
فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمْ مَنْ خَلَقْنَا إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ
Döllenmiş yumurtaOnlara sor; yaratış bakımından kendileri mi daha zordur, yoksa bizim yaratmış olduklarımız mı? Doğrusu Biz; onları cıvık bir çamurdan yarattık.
إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ
Döllenmiş yumurtaHani Rabbın meleklere demişti ki: Ben, çamurdan bir insan yaratacağım.
قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ
Döllenmiş yumurtaDedi ki: Ben ondan daha hayırlıyım. Beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın.
لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ
ÇamurKi; üzerlerine çamurdan taşlar yağdıralım.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طين |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ترب, صلصل, حمأ, سلسل |
| Zıt Kök | نور |
| Çekirdek Özet 1 | Su ile toprağın birleşmesiyle oluşan yoğrulabilir, şekil verilebilir ve katılaşabilen balçık |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın yeryüzü kökenli biyokimyasal ve maddi yaratılış ham maddesi, pişirilerek inşa malzemesine dönüştürülen cisim |
| Çekirdek Özet 3 | Şekil alma kabiliyeti ile fıtrî potansiyelin (cibilliyet) ve mühürlenme özelliğinin ontolojik temeli |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan kirli çamur veya atık balçık olarak algılayıp biçim alma, fıtrî yoğrulma ve mühür taşıma vasfını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طي | Katlanma, bükülme, sarılma, esneme ve biçim değiştirme potansiyeli taşıyan akışkan veya esnek yapı; طيب kökünde arınmış ve lezzetli kıvama gelme, طير kökünde hafifleyip esnek hareketle havada süzülme anlamlarında görülür | ن | Esneklik ve katlanma hareketine süreklilik, yerleşme, kıvam, yoğunluk ve şekil alma kararlılığı katarak suyu tutan yapışkan ve biçimlenebilir balçığa dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Suyu ve toprağı kendi bünyesinde toplayıp kuşatan, dış etkiyi içine hapsedip yoğuran sınır |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Dışarıdan uygulanan el emeği, yoğurma, şekil verme ve işleme kabiliyeti |
| ن | Filiz, balık, tohum; süreklilik, çoğalma, canlılık | Belli bir formda sabitlenme, şekli muhafaza etme, tohumu barındırma ve can taşıma kapasitesi |
| طين | Kuşatan ve yoğrulup şekil alan cevherin kalıcı bir forma kavuşması | Maddenin dışarıdan biçimlendirilmeye hazır, suyu ve tohumu tutarak canlılığa beşiklik eden kararlı kıvama erişmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Su ile toprağın karışıp birbirine yapışmasıyla meydana gelen cıvık veya koyu balçık; yapıları sıvamakta kullanılan harç ve mektupları güvenceye almak için basılan mühür kili |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Mülemmis bir beytinde sert taşların üzerinin kille ve kireçle sıvanıp sağlamlaştırılmasını بِطانٍ على صُمّ الصُّفي وبِكِلِّسِ ifadesiyle anarak kökün mimari harç anlamındaki kullanımını şahitlendirmiştir |
| Erken Arapça kullanım | İbn Kuteybe ve erken dilcilerce aktarılan kadim kullanımda طِنتُ الكتابَ ifadesi bir belgenin açılmasını önlemek üzere üzerine ıslak kil sürülüp damgalanması ve طانه الله على الخير ifadesi de insanın hayra meyyal bir fıtrat üzere yoğrulması anlamında yer alır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde طين kökü, batı ve güney Sami şubelerinde yoğunlaşan, ıslak toprak, balçık ve kili karşılayan ortak bir leksikal tabana işaret eder. Klasik İbranicede טיט (tit) biçiminde görülen ve çamur, sıva balçığı veya sokak çamuru anlamına gelen sözcük, fonetik olarak dental sesin sertleşmesi ve genizcil /n/ sesinin varyantlarıyla bu kökle semantik bir yakınlık gösterir. Aramice ve Süryanicede ܛܝܢܐ (ṭīnā) kelimesi doğrudan harç, balçık, çamur ve kerpiç kili anlamında yaygın biçimde kullanılmıştır; özellikle yapı işlerinde kullanılan harç ve çömlekçi kili bu kökle adlandırılmıştır. Arapçada kök, yalnızca fiziksel çamur manasıyla sınırlı kalmamış; ecvef yapının getirdiği esneklikle hem binayı ve çatıyı sıvamak (tayyene) hem de resmi vesikaları mühürlemek (tâne) eylemlerine genişlemiştir. Ayrıca Arap semantik gelişiminde insanın yaratılış hamurunu ve doğuştan getirdiği seciyeyi ifade eden «tînet» kavramı, Sami dillerindeki ortak harç ve şekil verilebilir malzeme algısının felsefi ve ahlaki bir kavrama evrilmesini sağlamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | طين fiil ve isim türevleri | Asli anlamı su ve toprağın kaynaşmasıdır; buradan sıva yapmak, çamurla mühür basmak ve insanın seciyesini yoğurmak türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ܛܝܢܐ (ṭīnā), İbranice טיט (ṭīt) | Süryanicede balçık, yapı harcı ve çömlekçi toprağı; İbranicede çamur ve sıva anlamında ortak Sami mirasıdır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yapı kili izleri | Eski Mısır dilinde çamur ve harç bildiren bazı köklerle kavramsal paralellikler bulunsa da doğrudan fonetik süreklilik belgelenememiştir | Muhtemel |
Kaynak Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طين | Anlamlı | Çamur, balçık, sıva harcı | Su ve toprağın karışımıyla oluşan yoğrulabilir madde; mühür kili | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| طني | Anlamlı | İç organ yapışıklığı, dalak hastalığı | Dalağın kaburgaya yapışması veya su içmekten karnın şişmesi durumu | Yapışma ve su tutma yönüyle semantik akrabadır; Kur'an'da geçmez |
| يطن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte üçlü kök türetilmemiştir | Fonetik uyuşmazlık nedeniyle mühmeldir |
| ينط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte üçlü kök türetilmemiştir | Fonetik uyuşmazlık nedeniyle mühmeldir |
| نطي | Anlamlı | Uzaklaşmak, yay germek | Bir nesneyi uzatmak, çekip germek veya uzağa fırlatmak | Hedef kökle doğrudan anlam bağı zayıftır; Kur'an'da geçmez |
| نيط | Anlamlı | Asmak, bağlamak, iliştirmek | Bir şeyi bir yere raptetmek; kalbi göğse bağlayan ana damar (neyât) | Raptetme ve mühürleme işlevine kavramsal olarak yaklaşır; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طين | Merkez | Su ve toprak bileşimi balçık | Islaklık, yoğrulabilirlik, biçimlendirilebilirlik ve fıtrî öz | İnsanın ilk ve işlenebilir maddi ham maddesi |
| ترب | Komşu | Kuru toprak, yeryüzü tozu | Su içermeyen, ufalanmış, kuru ve ayrışık zemin tozu | Şekil almaz; suyla birleşmeden önce veya çürüdükten sonraki haldir |
| صلصل | Komşu | Kurumuş, çınlayan pişkin balçık | Suyunu kaybedip sertleşmiş, ses veren kuru çamur | طين aşamasından sonraki kuruma ve katılaşma evresidir |
| حمأ | Komşu | Kokuşmuş, rengi kararmış balçık | Beklemiş, fermantasyona uğramış, organik dönüşüm geçirmiş çamur | Maddenin kimyasal başkalaşım ve olgunlaşma evresini vurgular |
| سلسل | Komşu | Süzülmüş öz, sülâle | Bir maddeden çekilip çıkarılan arı ve seçkin kısım | Çamurun içinden ayrıştırılan saf cevheri ifade eder |
| نور | Zıt | Işık, letâfet, maddesizlik | Ağırlığı, yoğunluğu ve şekilsel kütlesi olmayan latif varlık boyutu | طين kökünün kesafetine ve maddi ağırlığına zıt latif ilkedir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طين | Çamur, balçık, kil | Islak toprak harcı, mühür kili ve insanın yaratılış maddesi | Kesin |
| Latince | Lutum, argilla | Balçık, çömlekçi kili | Lutum genel çamuru, argilla ise işlenebilir beyaz kili karşılar; yaratılış metaforunda argilla öne çıkar | Güçlü |
| İngilizce | Clay, mud, mire | Kil, balçık, çamur | Clay şekil verilebilirliği ve çömlekçilik potansiyelini, mud ise yalnızca ıslak toprağı karşılar | Kesin |
| Almanca | Ton, Lehm, Schlamm | Kil, balçık, çamur | Lehm ve Ton yoğrulabilir ve yapı malzemesi olan kili ifade ederek kökün Kur'an'daki nüansına tam uyar | Kesin |
| Fransızca | Argile, glaise, boue | Kil, balçık çamuru | Argile heykeltıraşlık ve yaratılış bağlamındaki biçimlenebilir maddeyi karşılar | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| طِينٍ | İnsanın biyolojik ve fiziki ilk maddesi | Hz. Âdem’in ve beşer türünün yaratılış başlangıcı; En'âm 6:2, Mü'minûn 23:12, Sâd 38:71 |
| طِينٍ لَازِبٍ | Yapışkan, birbirini tutan cıvık çamur | Yaratılışın ilk evresindeki bağlayıcı kıvam; Sâffât 37:11 |
| طِينًا | Varlık kütlesi ve ontolojik köken | İblis'in üstünlük iddiasında insanı küçümsemek için andığı madde; İsrâ 17:61, A'râf 7:12 |
| كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ مِنَ الطِّينِ | Şekillendirilebilir, suret verilebilir kütle | Hz. İsa’nın çamurdan kuş sureti yapıp can üflemesi mucizesi; Âl-i İmrân 3:49, Mâide 5:110 |
| حِجَارَةً مِنْ طِينٍ | Pişirilmiş, taşlaşmış azap maddesi | Lût kavminin üzerine yağdırılan sertleşmiş balçık taşları; Zâriyât 51:33 |
| فَأَوْقِدْ لِي يَا هَامَانُ عَلَى الطِّينِ | Tuğla ve kerpiç üretiminde inşa harcı | Firavun’un kule yaptırmak için ateşte pişirttiği yapı malzemesi; Kasas 28:38 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılış ve ontoloji | İnsanın topraktan yaratılmasının ateşle (cin/şeytan) kıyası; maddenin üstünlük ölçüsü olup olamayacağı | Kesafet ve tevazu unsuru olarak cismani cevher |
| Fıkıh | Taharet ve necaset | Yollardaki çamurun (tînü'ş-şevâri') necis sayılıp sayılmayacağı ve kerpiçle teyemmüm imkânı | Arındırıcı veya bulaşıcı fiziksel madde |
| Tefsir | Ahsen-i takvîm ve hilkat | Çamurun aşamaları (türâb, tîn, hame-i mesnûn, salsâl) arasındaki kronolojik ve semantik mertebeler | Can taşımaya hazır hale gelen biyokimyasal dönüşüm merhalesi |
| Hadis | Fıtrat ve mühürleme | İnsanın yaratılış hamurunun niteliği ve tînet kavramı üzerinden kader ve cibilliyet rivayetleri | İlahi iradenin fıtrata vurduğu silinmez damga ve kabiliyet |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış hiyerarşisi | Ontolojik kök | Tevazu ve ubudiyet zemini | İnsana kibirlenmemesini, kökeninin basit bir çamur olduğunu hatırlatır | Kesin |
| İlmi | Maddenin halleri ve biyogenez | Organik zemin | Biyokimyasal matris | Yaşamın inorganik mineraller ile suyun birleştiği killi ortamda filizlenmesi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve kibir eleştirisi | Fani kütle | Tiranlığın temelsizliği | Firavun'un kule inşa etme hırsı ve İblis'in ırkçı kibri çamur üzerinden hicvedilir | Güçlü |
| İktisadi | İmalat ve mimari | Temel sanayi girdisi | İnşa ve üretim kaynağı | Kerpiç, tuğla ve çömlek üretiminin en ucuz ve erişilebilir hammaddesi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Polimerleşme ve koloidal süspansiyon | Koloid sistemlerde katı parçacıkların sıvı içinde asılı kalarak jel kıvamı kazanması, dış kuvvetle plastik deformasyona uğrayıp kuruyunca sertleşmesi fiziksel kille birebir örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyalizasyon ve karakter inşası (plastisite) | İnsan zihninin ve kişiliğinin çocuklukta yoğrulabilir bir hamur (tînet) gibi olması, çevresel etkiyle biçimlenip zamanla katılaşarak kalıcı karaktere dönüşmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | طين kelimesini yalnızca üstü başı kirleten atık sokak çamuru veya değersiz bir tortu olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Suyun hayat verici gücüyle toprağın minerallerini birleştiren, ilahi nefayı kabul edebilecek en yüksek plastik ve biyolojik altyapıyı temsil etmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın maddesini bütünüyle bayağı ve aşağılık sayarak İblis'in «ben ondan üstünüm» yanılgısına düşmek; maddenin potansiyelini ve emaneti yüklenme kabiliyetini inkar etmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın ontolojik sınırlarını, varoluşsal başlangıcını ve kibre karşı tek panzehir olan fıtrî acziyetini en yalın biçimde ilan eden kavramsal mihverdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Âdem’in yaratılışı ve İblis ile yüzleşme sahnelerinde, Hz. İsa’nın peygamberlik mucizelerinde ve helak edilen kavimlere atılan taşlaşmış çamur tehdidinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi kendine yeten, aşkın bir soy kütüğüne sahip olduğu vehmini yıkar; ontolojik kökenin maddiliğini kabul etmeyi kibirden arınmanın şartı kılar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSu ve toprağın yoğrularak şekil verilebilir plastik kıvama gelmiş hali olan balçık, harç ve mühür kili.
- Soyut anlamİlahi iradenin ve dış tesirlerin biçimlendirmesine tam teslimiyet gösteren fıtrî hamur, şekillenebilirlik ve kabiliyet (cibilliyet).
- Sistematik karşılıkİnorganik elementlerin su vasıtasıyla organik canlılığa geçiş basamağı; kibir ile kulluk arasındaki ontolojik ayrım çizgisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde su bileşenini, kuru toprak veya mineral tabanını temsil eder. Bunların birleşimi ve yoğrulma fonksiyonu sonucunda plastik balçık kütlesi meydana gelir. Bu kütle, dışsal biçimlendirici irade veya etki vasıtasıyla belirli bir surete ulaşır. Zaman, kuruma veya fırınlanma süreci ile nihai sert ve dayanıklı form olan durumuna erişir. Model, طين kökünün yoğrulma, şekil alma ve katılaşma döngüsünü sembolize eder.