عدس
ع - د - س
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 11 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Ve onun mercimeği
Notlarım
Sözlükler(11)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.111 harfباب العين والسين والدال معهما
ع س د - ع د س - س ع د - د ع س - س د ع - د س ع عسد: العَسْدٌ لغةٌ في العَزْدِ، كالأسد والأزد. والعِسْوَدَّةُ: دُوَيَّبة بيضاء كأنّها شحمة يقال لها: بنت نقا، تكون في الرّمل يُشبَّه بها بنان الجواري، ويجمع على عِسْوَدّات وعَساوِد.
قال زائدة: هي على خلق العظاء إلاّ أنها أكثر شحماً من العظاء وإلى السواد أقرب.
عدس: العَدَس: حبوب. الواحدة عَدَسة.
والعَدَسُ: بثرة من جنس
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR481 harfعَدَسَ في الأرض، أي ذهب، يقال: عَدَسَتْ به المنيّةُ. قال الكميت:
أُكَلِّفُها هَوْلَ الظَلامِ ولـم أزَلْأخا الليلِ مَعْدوساً عَلَيَّ وعادِسا
أي يُسارُ إليّ بالليل. وعَدَسْ: لغة في حَدَسْ. والعَدْسُ: شدّة الوطءِ، والكدحُ أيضاً. وجاء في وصف الضبُع: عَدوسُ السُرى، أي قويّة على السير. والعَدَسَةُ: بثرةٌ تخرج بالإنسان، وربَّما قَتَلَتْ. وعَدَسْ: زجرٌ للبغل. قال يزيد بن مُفَرِّغٍ:
عَدَسْ ما
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.168 harfباب العين والسين مع الدال
عسد ، عدس ، سعد ، سدع ، دسع ، دعس : مستعملات .
عسد : قال ابن المظفّر : العَسْد لغة في العَزْد ، كالأسْد والأزْد . قلت : يقال : عَسَد فلان جاريته وعَزَدها عَصَدها إذا جامعها . وقال الليث : العِسْوَدّة : دويبة بيضاء كأنها شحمة يقال لها : بِنْت النَقَا تكون في الرمل يشبَّه بها بنات العَذَارَى ، وتجمع عساود وعِسْوَدَّات وقال ابن شميل : العِسْوَدّ بتشديد الدال : العَضْرَفُوط
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.255 harf(باب العين والدال وما يثلثهما)
(عدر) العين والدال والراء ليس بشيء. وقد ذُكرت فيه كلمة. قالوا: العدْر([1]) : المطر الكثير.
(عدس) العين والدال والسين ليس فيه من اللّغة شيء، لكنّهم يسمُّون الحبَّ المعروفَ عَدَساً. ويقولون: عَدَسْ، زجرٌ للبغال. قال:
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارةٌ *** نَجوتِ وهذا تحملينَ طليقُ([2])
وقوله:
*إذا حَمَلْتُ بِزَّتي على عَدَس([3]) *
فإنّه يريد البغلة، سمَّاها "عَدَسْ"
(باب العين والدال وما يثلثهما) (عدر) العين والدال والراء ليس بشيء. وقد ذُكرت فيه كلمة. قالوا: العدْر([1]) : المطر الكثير. (عدس) العين والدال والسين ليس فيه من اللّغة شيء، لكنّهم يسمُّون الحبَّ المعروفَ عَدَساً. ويقولون: عَدَسْ، زجرٌ للبغال. قال: عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارةٌ *** نَجوتِ وهذا تحملينَ طليقُ([2]) وقوله: *إذا حَمَلْتُ بِزَّتي على عَدَس([3]) * فإنّه يريد البغلة، سمَّاها "عَدَسْ" بزَجْرها. (عدف) العين والدال والفاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على قِلّةٍ أو يسيرٍ من كثير. من ذلك العَدْف والعَدُوف، وهو اليسير من العَلَف. يقال: ما ذاقت الخيل عَدُوفاً. قال: ومُجَنَّباتٍ مـا يَذُقْـنَ عَدوفـاً *** يَقذِفـن بالمُهَـرات والأمهارِ([4]) والعَدْف: النَّوال القليل. يقال: أصبنا ماله عَدْفا. ومن الباب العِدْفة، وهي كالصَّنِفَة من الثَّوب. وأمَّا قول الطرِمَّاح: حَمّالُ أثقالِ دِيات الثَّأَى *** عن عِدَف الأصل وكُرَّامِها([5]) قالوا: العِدَف: القليل([6]) . (عدق) العين والدال والقاف ليس بشيء. وذكروا أنّ حديدةً ذاتَ شُعَبٍ يُستخرج بها الدَّلو من البئر يقال لها: عَوْدَقة. وحكَوا: عَدَق بِظَنِّه، مثل رَجَم. وما أحسب لذلك شاهداً من شعرٍ صحيح. (عدك) العين والدال والكاف ليس بشيء، إلاّ كلمةً من هَنَواتِ ابن دُرَيد، قال: العَدْك: ضرب الصُّوف بالمِطْرَقة([7]) . (عدل) العين والدال واللام أصلان صحيحان، لكنَّهما متقابلان كالمتضادَّين: أحدُهما يدلُّ على استواء، والآخر يدلُّ على اعوجاج. فالأول العَدْل من النَّاس: المرضيّ المستوِي الطّريقة. يقال: هذا عَدْلٌ، وهما عَدْلٌ. قال زهير: متى يَشْتجرْ قومٌ يَقُلْ سَرَوَاتُهُمْ *** هُم بيننا فهمْ رِضاً وهُمُ عدلُ([8]) وتقول: هما عَدْلانِ أيضاً، وهم عُدولٌ، وإن فلاناً لعَدْلٌ بيِّن العَدْل والعُدُولة([9]) . والعَدْل: الحكم بالاستواء. ويقال للشَّيء يساوي الشيء: هو عِدْلُه. وعَدلْتُ بفلانٍ فلاناً، وهو يُعادِله. والمُشْرِك يَعدِل بربِّه، تعالى عن قولهم عُلُوَّاً كبيراً، كأنه يسوِّي به غيره. ومن الباب: العِدْلان: حِمْلا الدَّابّة، سمِّيا بذلك لتساويهما. والعَديل: الذي يعادلك في المَحْمِل. والعَدْل: قِيمة الشيء وفِدَاؤُه. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يُقبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ﴾ [البقرة 123]، أي فِدْية. وكلُّ ذلك من المعادَلة، وهي المساواة. والعَدْل: نقيض الجَوْر، تقول: عَدَل في رعيته. ويومٌ معتدل، إذا تساوَى حالا حرِّه وبَرْدِه، وكذلك في الشيء المأكول. ويقال: عدَلْتُه حتى اعتدل، أي أقمته *حتى استقامَ واستوَى. قال: صَبَحْتَ بها القوم حتى امْتَسَكْـ *** ـتَ بالأرض تَعْدِلُها أن تميلا([10])
ومن الباب: المعتدلِة من النُّوق، وهل الحسنة المتَّفقة الأعضاء. فأمَّا قولهم لِضرْبٍ من السُّفن: عَدَوْلِيَّة، فقد يجوز أن يكون من القياس الذي قِسْناه، لأنها لا تكون إِلاّ مستويةً معتدِلة. على أنَّ الخليلَ زَعَم أنّها منسوبة إلى موضعٍ يقال له عَدَوْلَى. قال طرفة: عَدَوْليَّةٍ أو من سفين ابنِ يامِنٍ *** يجورُ بها الملاَّحُ طوراً ويهتدِي([11]) فأمّا الأصل الآخَر فيقال في الاعوجاج: عَدَل. وانعدَلَ، أي انعَرَج. وقال ذو الرُّمَّة: وإِنِّي لأُنحِْي الطَّرفَ من نحوِ غيرها *** حياءً ولو طاوعتُه لم يُعادِل([12]) (عدم) العين والدال والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على فِقْدَان الشيء وذَهابه. من ذلك العَدَم. وعَدِم فلانٌ الشَّيء، إذا فقده. وأعْدمه الله تعالى كذا، أي أفاتَه. والعديم: الذي لا مالَ لـه؛ ويجوز جمعُه على العُدَماء، كما يقال فقير وفُقَراء. وأعْدَمَ الرّجلُ: صار ذا عدمٍ([13]) . وقال في العديم: وعَدِيمُنـا متـعففٌ متـكرِّمٌ *** وعلى الغنيِّ ضَمانُ حقِّ المُعْدِمِ وقال في العدم حسّانُ بن ثابت: رُبَّ حِلمٍ أضاعه عَُدَُم الما *** لِ وجهلٍ غطّى عليه النّعيمُ([14]) (عدن) العين والدال والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على الإقامة. قال الخليل: العَدْن: إقامة الإبل في الحَمْض خاصّة. تقول: عَدَنَت الإبل تَعْدِن عَدْناً. والأصل الذي ذكره الخليل هو أصلُ الباب، ثمَّ قيس به كلُّ مُقام، فقيل جنةُ عَدْنٍ، أي إقامة. ومن الباب المعدِنُ: مَعدن الجواهر. ويقيسون على ذلك فيقولون: هو مَعدن الخَير والكَرَم. وأمّا العِدَان والعَدان فساحِلُ البحر. ويجوز أن يكون من القياس الذي ذكرناه، وليس ببعيد. وقال لبيد: لقد يعلم صَحبي كلُّهم *** بِعَدَانِ السَّيفِ صبري ونَقَلْ([15]) وعَدَنُ: بلد. (عدو) العين والدال والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يرجع إليه الفروعَ كلّها، وهو يدلُّ على تجاوُزٍ في الشيء وتقدُّمٍ لما ينبغي أن يقتصر عليه. من ذلك العَدْو، وهو الحُضْر. تقول: عدا يعدو عَدْواً، وهو عادٍ. قال الخليل: والعُدُوُّ مضموم مثقّل، وهما لغتان: إحداهما عَدْو كقولك غَزْو، والأُخرى عُدُوّ كقولك حُضور وقُعود. قال الخليل: التعدّي: تجاوز ما ينبغي أن يُقْتَصَر عليه. وتقرأ هذه الآية على وجهين: ﴿فَيَسُبُّوا الله عَدْواً بغيرِ علمٍ﴾ و﴿عُدُوَّاً([16])﴾ [الأنعام 108]. والعادي: الذي يعدو على الناس ظُلْماً وعُدواناً. وفلانٌ يعدو أمرَكَ، وما عَدَا أنْ صَنَع كذا. ويقال من عَدْوِ الفرس: عَدَوَانٌ، أي جيِّد العَدْوِ وكثيرُه. وذئب عَدَوَانٌ: يعدُو على الناس. قال: نُهْدُ القُصَيْرَى عَدَوانُ الجَمْزِ([17]) تَذْكُرُ إذ أنت شديدُ القَفْزِ([18]) وتقول: ما رأيت أحداً ما عدا زَيْداً. قال الخليل: أي ماء جاوَزَ زيداً. ويقال: عدا فلانٌ طَورَه. ومنه العُدْوانُ، قال: وكذلك العَدَاء، والاعتداء، والتعدِّي. وقال أبو نُخَيلة: ما زال يَعدُو طَورَه العبدُ الرَّدِي *** ويعتدي ويعتدي ويعتدي قال: والعُدْوان: الظلم الصُّراح([19]) . والاعتداء مشتقٌّ من العُدْوَان. فأمَّا العَدْوَى فقال الخليل: هو طلبك إلى والٍ أو قاضٍ أن يُعدِيَك على مَن ظَلَمك أي يَنقِم([20]) منه باعتدائه عليك. والعَدْوَى ما يقال إِنّه يُعدِي، من جَرَبٍ أو داء([21]) . وفي الحديث: "لا عَدْوَى ولا يُعدِي شيء شيئاً". والعُدَاء كذلك([22]) . وهذا قياسٌ، أي إذا كان به داء لم يتجاوزْه إليك. والعَدْوَة: عَدوَة اللّصّ وعدوة المُغِير. يقال عدا عليه فأخَذَ مالَه، وعدا عليه بسيفه: ضَرَبه لا يريد به عدواً على رجليه، لكن هو من الظُّلم. وأما قوله: * وعادت عَوادٍ بيننا وخُطُوب([23]) * فإنّه يريد أنّها تجاوَزَتْ حتَّى شغلت. ويقال: *كُفَّ عنا عادِيتَك. والعادية: شُغل من أشغال الدَّهر يَعدُوك عن أمرك، أي يَشغلُك. والعَدَاء: الشُّغْل. قال زُهير: فصَرِّمْ حَبلَها إِذْ صرَّمتهُ *** وعَادَك أن تلاقِيَها عَداءُ([24]) فأمّا العِدَاء فهو أن يُعادِيَ الفرسُ أو الكلبُ [أو] الصَّيّادُ بين صيدين([25]) ، يَصرع أحدَهما على إثر الآخر. قال امرؤ القيس: فعادَى عِداءً بين ثَورٍ ونعجة *** وبين شَبوبٍ كالقضيمة قَرْهبِ([26]) فإن ذلك مشتقٌّ من العَدْو أيضاً، كأنّه عَدَا على هذا وعدا على الآخَر. وربما قالوا: عَدَاء، بنصب العين. وهو الطَّلَق الواحد. قال: * يَصْرع الخَمْسَ عَدَاءً في طَلَق([27]) * والعَدَاء: طَوَار كلِّ شيء، انقاد معه عَرضه أو طُوله. يقولون: لزِمتُ عَدَاء النَّهر، وهذا طريقٌ يأخُذ عَداءَ الجَبل. وقد يقال العُِدْوة في معنى العَداء، وربما طُرحت الهاء فيقال عِدْوٌ، ويُجمَع فيقال: أعداء النّهر، وأعداء الطريق. قال: والتَّعداء: التَّفعال. وربما سمّو المَنْقَلة([28]) العُدَواء. وقال ذو الرمة: هامَ الفؤادُ بذكراها وخامَرَهُ *** منها على عُدَواء [الدَّارِ] تَسقيمُ([29]) قال الخليل: والعِنْدأْوَة: التواء وعَسَر قال الخليل: وهو من العَدَاء. ونقول: عَدَّى [عن الأمر] يعدِّي تعديةً، أي جاوزَه إلى غيره. وعدّيت عنِّي الهَمَّ، أي نحّيته عنِّي. وعدِّ عنِّي إلى غيري. وعَدِّ عن هذا الأمر، أي تجاوَزْه وخُذ في غيره. قال النابغة: فعدِّ عمّا ترى إِذْ لا ارتجاعَ لـه *** وانمِ القُتود على عَيرانةٍ أُجُدِ([30]) وتقول: تعدّيت المفازةَ، أي تجاوزتُها إلى غيرها. وعَدَّيت النّاقةَ أُعدِّيها. قال: ولقد عَدَّيْتَ دَوْسَرَةً *** كعَلاَة القَيْنِ مِذكارا([31]) ومن الباب: العدُوّ، وهو مشتقٌّ من الذي قدّمْنا ذِكره، يقال للواحد والاثنين والجمعِ: عدوّ. قال الله تعالى في قِصّة إبراهيم: ﴿فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لي إِلاَّ رَبَّ الَعالمِين﴾ [الشعراء 77]. والعِدَى والعُدَى والعادِي([32]) والعُدَاة. وأمّا العُدَواء فالأرض اليابسة الصلبة، وإِنّما سمِّيت بذلك لأنّ مَن سكنها تعدّاها. قال الخليل: وربّما جاءت في جوف البئر إذا حفرت، وربَّما كانت حجراً حتَّى يَحِيدوا عنها بعضَ الحَيْد. وقال العجّاج في وصف الثَّور وحَفْرة الكِناس، يصفُ أنّه انتهى إلى عُدَوَاءَ صُلبةٍ فلم يُطِقْ حَفْرَها فاحرَوْرَف عنها: وإن أصابَ عُدَوَاءَ احْرَورفا *** عنها ووَلاَّها الظلُّوف الظُّلَّفا([33]) والعُِدْوة: صَلابةً من شاطئ الواد. ويقال عُدْوة، لأنّها تُعادِي النهر مثلاً، أي كأنّهما اثنان يتعادَيانِ. قال الخليل: والعَدَويّة من نبات الصَّيف بعد ذَهاب الرَّبيع، يخضرُّ فترعاه الإبل. تقول: أصابت الإِبل عَدَويَّة، وزنه فَعَليّة. (عدب) العين والدال والباء زعم الخليل أنَّه مهمل، ولعلَّه لم يبلغْه فيه شيء. فأمّا البناء فصحيح. والعَدَاب: مسترِقٌّ من الرَّمل. قال ابن أحمر: كثَور العَدَاب الفَرْدِ يَضْرِبُه الندى *** تَعلَّى النَّدى في مَتْنِهِ وتحدّرا([34]) والله أعلم. --------------ـــ ([1]) بفتح العين وضمها كما في اللسان. وضبط في الأصل والمجمل بالفتح فقط. ([2]) ليزيد بن مفرغ، كما في اللسان (عدس) والخزانة (2: 514). ([3]) الرجز في اللسان (عدس) والمخصص (6: 183). وقد سبق في (طفو). ([4]) للربيع بن زياد العبسي، يحرض قومه في طلب دم مالك بن زهير العبسى. وينسب أيضاً لقيس بن زهير. اللسان (مهر، عدف). وانظر إصلاح المنطق 432. ([5]) ديوان الطرماح 163 واللسان (عدف). ([6]) في شرح الديوان: "يعني يزيد بن المهلب. وعدفة كل شيء: أصله الذاهب في الأرض". ([7]) نص ابن دريد (2: 280): "والعدك لغة يمانية زعموا، وهو ضرب الصوف بالمطرقة". ([8]) ديوان زهير 107. ([9]) والعدالة أيضاً. والعدولة لم ترد في اللسان ووردت في القاموس. ([10]) في اللسان: "أعدلها أن تميلا". ([11]) من معلقته المشهورة. ([12]) ديوان ذي الرمة 493. والشاهد فيه أن: "لم يعادل" بمعنى لم ينعدل. ([13]) يقال بفتحتين وضمتين، وضمة. ([14]) ديوان حسان 378 والبيان (2: 325/4: 58). ([15]) ديوان لبيد 14 طبع 1881 واللسان (عدن، سيف، نقل) وإصلاح المنطق 60 والمخصص (2: 129) ، وفي اللسان (سيف) أن السيف: موضع. وفي (عدن) أن شمراً رواه بفتح العين، ورواية أبي الهيثم بكسرها. ([16]) هذه قراءة يعقوب والحسن. وقراءة الجمهور: "عدوا" بفتح العين وسكون الدال. إتحاف فضلاء البشر 215. ([17]) بعده في اللسان: * وأنت تعدو بخروف مبزي *. ([18]) في الأصل: "الفقر"، وصوابه من اللسان (عدا). ([19]) في الأصل: "التراح"، صوابه في المجمل. ([20]) في الأصل: "ينقسم". ([21]) في الأصل: "أو داب". ([22]) انفرد بذكر هذه اللغة لهذا المعنى. وليس في سائر المعاجم إلا فرس ذو عدواء، إذا لم يكن ذا طمأنينة وسهولة. ومكان ذو عدواء، أي ليس بمطمئن. وعدواء الشوق: ما برح بصاحبه. والعدواء أيضاً: إناخة قليلة. والعدواء كذلك: بعد الدار. ([23]) عجز بيت لعلقمة الفحل في ديوانه 131 والمفضليات 191. وصدره: * يكلفني ليلى وقد شط وليها * وفي الأصل: "عدت عواد"، تحريف. ([24]) الديوان 62. وفي اللسان بعد إنشاده: "قالوا: معنى عادك عداك، فقلبه". ([25]) في المجمل: "أن يعادي الفرس أو الصائد بين الصيدين". ([26]) ديوان امرئ القيس 86 واللسان (عدا). ([27]) أنشده في اللسان (عدا 257). ([28]) المنقلة: الأرض فيها حجارة تنقلها قوائم الدواب من موضع إلى موضع. وفي الأصل "المشغلة"، تحريف. وفسر "العدواء" في المجمل بأنها بعد الدار. ([29]) ديوان ذي الرمة 570 واللسان (سقم). وعجزه في المجمل (عدا) واللسان (عدا 261). وكلمة "الدار" ساقطة من الأصل وإثباتها من المراجع السالفة الذكر. ([30]) ديوان النابغة 17 واللسان (نمى). ([31]) البيت لعدي بن زيد، كما سبق في (ذكر)، وكما في اللسان (دسر). ([32]) في الأصل: "والعدى". ([33]) البيتان في ملحقات ديوان العجاج 83. وأنشدهما في اللسان (عدا، حرف، ظلف). ([34]) أنشده في اللسان (عدب)، وهو في المجمل (عدب) بدون نسبة.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR237 harf- العدس: الحب المعروف. قال تعالى: ﴿وعدسها وبصلها﴾ [البقرة/61]، والعدسة: بثرة على هيئته، وعدس: زجر للبغل ونحوه، ومنه: عدس في الأرض (يقال: عدس في الأرض: ذهب فيها. انظر: المجمل 3/651)، وهي عدوس (يقال: امرأة عدوس السرى: إذا كانت قوية عليها).
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.544 harfالعَدْسُ، بسكون الدال: شدة الوطء على الأَرض والكَدْح أَيضاً. وعَدَس الرجلُ يَعْدِسُ عَدْساً وعَدَساناً وعُدُوساً وعَدَسَ وحَدَسَ يَحْدِسُ: ذهب في الأَرض؛ يقال: عَدَسَتْ به الـمَنِيَّةُ؛ قال الكميت: أُكَلِّفُها هَوْلَ الظلامِ، ولم أَزَلْ
أَخا اللَّيلِ مَعْدُوساً إِليَّ وعادِسا
أَي يسار إِليَّ بالليل.
ورجل عَدُوسُ الليل: قوي على السُّرَى، وكذلك الأُنثى بغير هاء، يكون في الناس والإِبل؛ وقول جرير:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR31 harf* ع د س * * العَدَسُ * حب معروف
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.309 harfعدس يعدس عدسا، من حد ضرب: خدم، عن أبي عمرو، ونقله ابن القطع أيضا. وعدس في الأرض يعدس عدسا، بالفتح، وعدسانا، محركة، وعداسا، ككتاب، وهذان عن ابن عباد، وعدوسا، كعقود: ذهب، يقال: عدست به المنية، قال الكميت:
أكلفها هول الظلام ولـم أزل أخا الليل معدوسا إلي وعادسا
أي يسار إلي بالليل. وعدس المال عدسا: رعاه، عن ابن عباد. والعدس، بالفتح: الحدس، وزنا ومعنى، وهو الذهاب
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.515 harfعَدَسَ فِى الأَرْضِ
1 عَدَسَ فِى الأَرْضِ ذ , (AA, S, O, K,) aor. عَدِسَ , inf. n. عَدْسٌ (AA, O, K) and عَدَسَانٌ and عِدَاسٌ (Ibn-'Abbلd, O, K) and عُدُوسٌ, (O, K,) He went away [or journeyed] into, or in, or through, the country, or land. (AA, S, O, K.) One says, عَدَسَتْ بِهِ المَنِيَّةُ (S, O) i. e. [Death] took him away. (O.) And El-Kumeyt says,
أُكَلِّفُهَا هَوْلَ الظَّلَامِ وَلَمْ أَزَلْ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR547 harfعَدَسَ
عَدَسَ I ( n. ac. عَدْس 1 ),
a. Served.
b. Pastured, fed, tended ( cattle ).
c. Stamped on, trampled, trod.
d. ( n. ac. عَدْس 1 , عِدَاْس 23 , عُدُوْس 27 , عَدَسَاْن 36 ) [ Fī ], Journeyed.
e. . [ pass. ], Suffered from red pimples.
عَدَس
عَدَس 4 ,
a. Lentils.
عَدَسَة
عَدَسَة 4t ,
a. A lentil.
b. Lentil-shaped glass, lens.
c. Red spot, pimple, pustule.
d. [ coll. ],
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR13.248 harfعدس
عَدَسَ - يَعْدِسُ - عـَدْس
عَدَس - يَعْدِسُ + الكائن (النبت): ينبت على شكل عدس
عَدْس: على وزن " فَعْل" من " عَدَسَ - يَعْدِسُ ": اسم نوع معروف من حب البقل، وثمرته قرن مفلطح صغير
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نمو النبات بحسب شكل الثمرة "
عَدَسَ - يَعْدِسُ، عَنَبَ - يَعْنِبُ، تَانَ - يَتِينُ، قَثَأَ - يَقْثَأُ، طَلَحَ - يَطْلَحُ (طَلِح -
Mücavir kökler35 mücavir (46 toplam)
- بصل
1 ortak ayet · Soğan demektir
- بقل
1 ortak ayet · Bakla
- فوم
1 ortak ayet · Ve onun sarmısağı
- قثأ
1 ortak ayet · Ve onun salatalığı
- مصر
1 ortak ayet · Büyük şehir demektir
- هبط
1 ortak ayet · İnin
- بوأ
1 ortak ayet · Bve bye’den dönüşmüştür
- غضب
1 ortak ayet · Kızgınlık
- ذلل
1 ortak ayet · Zeyl etek denektir
- نبت
1 ortak ayet · Bitki
- عصي
1 ortak ayet · İsyan eder
- بدل
1 ortak ayet · Bedr dolunay demektir
Geçtiği ayetler(1)
… لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ …
Ve onun mercimeğiHani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عدس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فوم, بصل, قثاء, زرع, نبت |
| Zıt Kök | منن |
| Çekirdek Özet 1 | Yere sert basma, zemini sıkı kavrayarak adım atma ve bu kökten türeyen basık yuvarlak daneli bakliyat (mercimek) |
| Çekirdek Özet 2 | Zahmetle üretilen, toprağa bağımlı kılan ve aşkın lütuf karşısında alttakini tercih etmeyi temsil eden yerel gıda |
| Çekirdek Özet 3 | Yüksek ufuklu ve özgürlükçü bir davanın yerine bedensel ve gündelik tüketim konforunun ikame edilmesi tehlikesi |
| Kritik Hata Riski | Ayetteki talebi masum bir damak tadı veya beslenme çeşitliliği sayıp arkasındaki konforist gerilemeyi gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عد | Bir şeyin sınırlarını belirleme, tek tek sayma, ileri doğru aşma veya belirli bir mecrada akıp gitme (örnek kökler: عدد, عدل, عدن, عدو) | س | Hareketin ve baskının zeminle doğrudan temas ederek sürtünmeli, ezici ve basık bir iz bırakacak şekilde somutlaşması; sert basış ve basık yuvarlak taneli bitki |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, açığa çıkma, görme | Bir nesnenin yüzeyde belirginleşmesi, yere ve göze çarpan somut varlığı |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir zeminden diğerine geçiş, adım atma ve temas hareketi |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, sürtünme | Zemine saplanma, tutunarak baskı yapma, sürtünme ve ezilme hali |
| عدس | Zemine tutunup bastırarak ilerleme ve basık iz bırakma | Ayak tabanının veya yük hayvanının yere kuvvetle basması, bu baskı ve sürtünme izine benzeyen basık, yuvarlak taneli tohum |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yere sertçe ve hızla basarak yürümek (şiddetü’l-vat’i ‘ale’l-ard); binek hayvanını (özellikle katırı) sürmek için çıkarılan ses ve toprakta yetişen basık taneli bilinen mercimek bitkisi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem şairlerinden el-Kümeyt b. Zeyd bir beytinde gece yürüyüşüne katlanma ve sert adım atma anlamında bu kökü zikreder: أُكَلِّفُها هَوْلَ الظلامِ، ولم أَزَلْ / أَخا اللَّيلِ مَعْدُوساً إِليَّ وعادِسا |
| Erken Arapça kullanım | İbnü’l-Müferriğ’in binek katırına hitaben söylediği ve darb-ı mesel haline gelen beytinde geçer: عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارةٌ / نَجوتِ وهذا تحملينَ طليقُ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça عدس kökü, genel Sami dil ailesinde özellikle tarımsal bir ürün olan mercimeği ifade eden ortak ve kadim bir leksikal tabana dayanır. İbranicede ‘adaşîm (עֲדָשִׁים), Süryanicede ‘aşşe (‘adşe / ܥܕܫܐ) ve Akadcada adişu biçimlerinde görülen sözcük, Yakındoğu’nun neolitik tarım devriminden itibaren temel besin kaynaklarından biri olan basık, yuvarlak taneli mercimeği (Lens culinaris) temsil eder. Fonetik açıdan kökün ilk harfi olan boğaz sesi ayn ve diş-damak ünsüzleri dâl ile sîn, merkezi ve güneybatı Sami dillerinde yüksek bir ses örtüşmesi gösterir. Anlamsal çekirdekte bir yandan sert kabuklu, basık ve yuvarlak bir tohum tasviri korunurken, Arapçada kök aynı zamanda binek hayvanını sürme (seslenme) ve ayakları yere sertçe vurarak yürüme gibi somut eylemlerle genişlemiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Basık yuvarlak tohum ve yere sert basarak yol alma | Maddi mercimek tanesi ile sertçe adım atma ve binek sürme eylemi arasındaki morfolojik bütünlük | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ‘adaşîm, Süryanice ‘aşşe, Akadca adişu | Bütün kadim Sami kollarında mercimek bakliyatının ortak adı olarak süreklilik gösterir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli bir izomorph bağı tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عدس | Anlamlı | Sert basma ve mercimek | Yere kuvvetle basmak, katır sürmek ve basık taneli bakliyat | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عسد | Anlamlı | Bükmek ve germek | İpi veya yayı sertçe büküp germek, sertleştirmek | Kur'an'da geçmez; gerilim ve sertlik ilişkisi |
| دعس | Anlamlı | Çiğnemek ve ezmek | Ayak altında şiddetle ezmek, yolu çokça yürüyerek çiğnemek | Kur'an'da geçmez; sert basma ile anlamdaşlık |
| دسع | Anlamlı | Dışarı fırlatmak, kusmak | Boğazdan veya içten bir şeyi zorla dışarı atmak, devenin geviş çıkarması | Kur'an'da geçmez; içten gelen tazyik hareketi |
| سعد | Anlamlı | Uğurlu ve kutlu olmak, yardım | Baht açıklığı, mutluluk, iyilik ve ilahi destek | Kur'an'da geçer; zahmetin zıddı kutluluk hali |
| سدع | Anlamlı | Boyun eğdirmek, yöneltmek | Birini istemediği bir işe yöneltmek veya bir şeyi yere vurmak | Kur'an'da geçmez; zemine yönelme payı |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عدس | Merkez | Toprak mahsulü bakliyat | Yerde yetişen, emekle toplanan ve basık taneli basit taneli bakliyat | Kur'an'da alttakini üsttekine değişme bağlamındaki bitki |
| فوم | Komşu | Toprak mahsulü gıda | Hububat veya sarımsak cinsi temel tahıl ürünü | Mercimekle birlikte talep edilen toprak gıdası |
| بصل | Komşu | Katmanlı sebze | Toprak altında yetişen, katmanlı ve keskin kokulu soğan | Mercimek gibi düşük profilli tarımsal arzu nesnesi |
| قثاء | Komşu | Bostan ürünü | Toprak üstünde yayılan, sulu ve lifli acur cinsi sebze | Tarlada emek ve su isteyen gündelik besin |
| زرع | Komşu | Ekin ve tarım faaliyeti | Toprağa tohum atıp mahsul yetiştirme genel eylemi | Bakliyat ve sebzelerin üretildiği genel ziraat süreci |
| منن | Zıt | Zahmetsiz ilahi lütuf | Emeksiz, doğrudan ihsan edilen yüksek ve temiz rızık | Tarlaya ve ziraata bağımlı kılan mercimeğin zıddı olan kudret helvası |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عدس | Mercimek; sert basış | Basık yuvarlak taneli bakliyat ve zemine sert temas | Kesin |
| Latince | Lens | Mercimek; mercek | Basık disk biçimli tohum; fizikteki optik mercek kavramının da kökenidir | Kesin |
| İngilizce | Lentil | Mercimek | Baklagillerden elde edilen küçük disk şeklinde tohum; eylem yönünü taşımaz | Kesin |
| Almanca | Linse | Mercimek; mercek | Hem botanik türünü hem de çift dışbükey optik camı karşılar | Kesin |
| Fransızca | Lentille | Mercimek; mercek | Bitkisel ürünü ve disk biçimli mercekleri adlandırır | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَعَدَسِهَا | Topraktan biten bilinen mercimek tanesi | İsrailoğullarının ilahi lütuf olan bıldırcın eti ve kudret helvasına karşı tarlada zahmetle biten alt derece gıdaları tercih etmesi bağlamı (Bakara 2:61) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi nimet ve şükür bahsi | Zahmetsiz ihsanı bırakıp yeryüzü meşakkatiyle üretilen gıdayı tercih etmenin ahlaki ve ontolojik alçalma boyutu | Nimetin kadrini bilmeyip aşağı olanı üstün olana tercih etme (istibdâl) |
| Fıkıh | Ziraat, zekât ve gıda hükümleri | Bakliyat türlerinin zekâta tabi hububat ve bakliyat kapsamına girip girmediği tartışması | Düşük maliyetli ve temel depolanabilir gıda maddesi |
| Tefsir | Bakara Suresi 61. ayetin tefsiri | İsrailoğullarının çöl özgürlüğü ve aşkın rızık yerine Mısır'daki yerleşik kölelik konforuna ve sebze bahçelerine dönme arzusu | Değersiz olanı (el-ednâ) hayırlı ve yüce olana (el-hayr) değişme psikolojisi |
| Hadis | Rivayetlerdeki adese ve tıbbi anlatımlar | Rivayetlerde mercimeğin kalp inceliği ve tevazu sağladığına dair nakillerin sıhhat tenkidi ile Ebu Leheb'in ölümüne sebep olan ölümcül veba çıbanı (adese) kullanımı | Ölümcül kabarcık çıbanı veya alçakgönüllülük sembolü sade gıda |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve tevekkül | Nimet hiyerarşisinde aşağı kayma | İmtihan ve şükür | Zahmetsiz ilahi lütfu terk edip bedensel iştah için toprağa köleleşme riski | Kesin |
| İlmi | Botanik ve ziraat | Baklagiller familyasından tohum | Temel protein ve gıda kaynağı | İnsanlık tarihinin en eski kültür bitkilerinden biri olarak dayanıklı besin | Güçlü |
| Siyasi | Bağımsızlık ve egemenlik | Bağımlılık ve esaret konforu | Toplumsal motivasyon kırılması | Özgürlük mücadelesinin getirdiği zorlukları terk edip yerleşik ve esir bir düzenin mutfağını istemek | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tüketim modeli | Yerel tarımsal emek ürünü | Düşük maliyetli geçimlik ekonomi | Katma değeri düşük, doğrudan toprağa bağlı ve yoğun emek isteyen geçim maddesi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geometrik disk formu ve optik odaklanma | Mercimeğin iki yüzü dışbükey basık yuvarlak morfolojisi, optik fizikte ışığı kırarak tek noktada toplayan mercek (lens) sisteminin doğrudan yapısal eşdeğeridir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tercih gerilemesi ve konfor tuzağı | Sosyoloji ve psikolojide bireylerin veya kitlelerin riskli bir özgürleşme yerine, güvenceli ve asgari bir biyolojik tatmin düzeyine razı olarak geriye düşmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü ve ayetteki mercimek kelimesini yalnızca sıradan bir botanik terim veya masum bir yemek tarifi listesi olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir toplumun yüksek ideallerini, özgürlük davasını ve aşkın rızkı bırakıp gündelik mide konforu için geriye dönme temayülünün sembolik ifadesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayette kınanan tutumun besin çeşidi değil, o besin üzerinden açığa çıkan köle ruhluluk ve değerleri aşağıya yuvarlama hastalığı olduğunu kavramamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Bir kavmin zihniyet çöküşünü, en alt düzeydeki tarımsal ürün talebi üzerinden somutlaştırarak insan doğasındaki konforist sapmayı gösterdiği için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının çölde yaşadığı ruhsal kırılmaları, nimet nankörlüğünü ve Mısır'daki esarete geri dönme arzusunu tasvir eden ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın sebze veya bakliyat tüketimini kınadığı zannını bertaraf eder; eleştirilenin gıda türü değil, hayırlı olanı bayağı olana feda etme ahlakı olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYere sertçe ve sürtünerek basmak, zemine temas eden basık yuvarlak taneli mercimek bitkisi.
- Soyut anlamZahmetli ve alt seviyedeki bir tatmin uğruna yüksek ideallerden ve ilahi ihsandan feragat etme hali.
- Sistematik karşılıkİnsanın aşkın hürriyet ve geniş ufuk yerine, toprağa ve yerleşik alışkanlıklara bağımlı kılan asgari konfora razı olması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde yüksek ve aşkın nimeti, ise toprağa bağlı alt düzey faydayı temsil eder. Normal aksiyom 'nin 'ye üstünlüğü () iken, bireyin veya toplumun algıladığı sübjektif değer fonksiyonunda yanılsaması oluştuğunda, üst olandan alt olana doğru bir gerileme ve dönüşüm () kaçınılmaz hale gelir.